Astananyń jańa bas jospary

Bıyl 25 jyldyq mereıtoıy atalyp ótken Astana zamanǵa saı damyp keledi. Elordany Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý týraly sheshimdi Joǵarǵy Keńes 1994 jyly 6 shildede qabyldady. Astanany resmı kóshirý 1997 jylǵy 10 jeltoqsanda júzege asty. Prezıdenttiń 1998 jylǵy 6 mamyrdaǵy Jarlyǵymen Aqmolanyń ataýy Astana bolyp ózgertildi. Jańa astananyń halyqaralyq tusaýkeseri 1998 jylǵy 10 maýsymda ótti. Al 1999 jyly Astana IýNESKO-nyń sheshimimen «Beıbitshilik qalasy» atandy. Mundaı ataq qysqa merzimde áleýmettik-eko­no­mıkalyq, saıası-mádenı damýda joǵary jetistik­ke jetken, turaqty etnosara­lyq qaty­nas ornyqtyrǵan jas qala­ǵa beriledi. Brazılııada ótkizilgen baıqaý­da Astana barlyq talap boıynsha álem­niń 12 qalasynan basym tústi. Qazaqstan­nyń bas qalasy – 2000 jyldan bastap ­astana­­lar men iri qalalardyń halyqara­lyq assambleıasynyń múshesi.

Eýrazııa qurlyǵynyń ortasynda qo­laı­ly ornalasýy elordany ekonomıkalyq turǵydan tıimdi kólik qatynasy jáne logıstıka ortalyǵyna, Eýropa men Azııa ara­syndaǵy ózindik tranzıttik kópirge aı­naldyrdy. Astanany memlekettiń or­talyq bóligine aýystyrý aımaqtyń eko­no­mıkalyq damýyna qýatty serpin berdi. Qala qurylysynyń qarqyndy damýy kóptegen ınvestor úshin tartymdy, paıdaly boldy. Astananyń elge tartylǵan ınves­tısııalar kólemindegi úlesi 10 paıyz­ǵa, al respýblıka ekonomıkasyndaǵy óńir­lik jalpy óniminiń úlesi 10,2 paıyzǵa teń. Qala ekonomıkasynyń negizi – saýda, óner­kásip óndirisi, kólik, baılanys jáne qurylys salalary.

Astananyń áýelgi Bas jospary jobasyn álemge áıgili sáýletshi Kısıo Kýroka­va jetekshilik etken Japon agenttiginiń zertteý toby jasaǵany belgili. Jobaǵa sáıkes za­manaýı sáýlet óneriniń ozyq úlgilerin áıgilegen nebir ǵajaıyp ǵıma­rattar boı kóterdi. Bir kezde oblys ortalyǵy bol­ǵan qarapaıym qala shamaly ýaqyt ishin­de adam tanymastaı ózgerdi. Saıyn dala tósinde qanatyn keńge jaıǵan shyraıly shahar kelisti kelbetimen kórgen kóz­di súısindiretin dárejege jetti. El damýy­nyń barometrine, kúretamyryna aınaldy.

«Elordanyń joǵaryda atalǵan bas jos­paryna sodan beride úsh ret – 2009, 2011, 2016 jyldary ózgertýler en­gizil­di. О́zgeristerdiń basty sebebi – qala hal­qy­nyń sany kútkendegiden kóp artyp ketken. Aı­talyq, áýelgi bas josparda 2030 jylǵa qaraı halyq sany 800 myń adamdy qu­raıdy dep boljanǵan bolsa,  2016 jylǵy qoldanystaǵy bas jospar 2030 jylǵa deıingi merzimge 1 mln 220 myń adamǵa eseptelgen. Degenmen 2022 jyldyń basynda qala halqy 1 mln 240 myń adamǵa jetti. Halyqtyń jyl saıynǵy ósimi – 50 myńnan asa adam. Osyǵan oraı turǵyndar sanynyń artýyn eskere otyryp, bizge jańa bas jos­par ázirleý tapsyryldy», dedi «Astana bas jospary» ǵylymı zertteý jobalaý ınstıtýty» JShS dırektorynyń orynbasary Serik Ábdirahmanov.

Statıstıka agenttiginiń 2023 jylǵy maýsymdaǵy málimeti boıynsha elorda halqynyń sany shamamen 1,376 mln adam boldy. Qala halqynyń jyl saıynǵy ósimi 2025 jylǵa qaraı 60 myń adamdy, al 2035 jylǵa qaraı 80 myńǵa jýyq adamdy quramaqshy. Sóıtip, 2025 jylǵa qaraı Astana halqynyń sany 1 mln 480 myń turǵyndy, 2035 jylǵa qaraı 2 mln 275 myń adamdy quraıdy dep kútiledi.

Qazirgi bas josparǵa sáıkes elordanyń aýmaǵy – 71 014 gektar. Prezıdenttiń 2017 jylǵy 6 aqpandaǵy №418 Jarlyǵyna sáıkes Aqmola oblysy Selınograd aýdany jeriniń jalpy aýdany 8 719 gektar bóligi qala shekarasyna endi. Sóıtip, Astana qalasynyń aýmaǵy qazirde 79 733 gektardy quraıdy. Búgingi tańda qalanyń turǵyn úı qory – 24 996 myń sharshy metr.

Qala bes aýdanǵa (Almaty, Saryarqa, Esil, Baıqońyr, Nura), shartty túrde Esil ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy «eski ortalyq» jáne sol jaǵalaýyndaǵy jańa ákimshilik-iskerlik ortalyqqa bólingen. Ákimshilik iskerlik aýdanda ortalyq memlekettik mekemeler, agenttikter men mınıstrlikter, sondaı-aq dıplomatııalyq ókildikterdiń úıleri ornalasqan. Soltústik bóliginde, te­mirjol jelisiniń syrtynda 6,5 myń ga aýmaqty quraıtyn qalanyń ónerkásiptik aýmaǵy bar.

Ǵylymı zertteý jobalaý ınstıtý­ty­nyń maman, qyzmetkerleri atap ót­kendeı, Bas jos­parǵa sáıkes qala halyqqa qyzmet kór­setý jáne qalypty tirshilikti qam­ta­­ma­syz etý úshin 148 josparly sektor­ǵa bólin­gen. Josparly sektor – birne­she­ turǵyn úı oramynan turatyn iri qala­lyq aýmaq. Josparly sektordyń basty qa­ǵıdaty – jalpy bilim berý mektep­teri­niń, balabaqshalardyń jaıaý bara­tyn jerde bolýy, balalardyń kólik qoz­ǵa­lysy qarqyndy jalpy qalalyq ma­gıstral­dardy kesip ótýine jol bermeý, qala tur­ǵyndaryn, onyń ishinde ba­la­lar men qart­tardy, turǵyndardyń qozǵaly­sy shekteýli toptardy qaýipsiz jaıaý bara­tyndaı radıýsta qyzmet kórsetý mekemelerimen qamtamasyz etý. Jalpy sektorlar aýmaǵy – kópshilikke jaqsy tanys shaǵyn aýdandar, turǵyn úı keshenderi. Biraq olar endi irilendirilip, kúndelikti ómirdiń qazirgi zamanaýı jaǵdaıyna beıimdeledi. Bul is-sharalar qalanyń barlyq josparly sektorynda turýdy qolaıly etedi.

Búginde qalada orta bilim beretin 133 mektep bar. Al 2035 jylǵa qaraı 164 jańa mektep salynady. Onyń ishinde 2022 jyly 15 mektep paıdalanýǵa berildi. 2025 jylǵa deıin – 74, 2025 jylǵa qaraı 75 mektep salynady. Qala aýmaǵynda mektepke deıingi balalarǵa arnalǵan 429 uıym jumys istep tur. Bas josparda 2035 jylǵa qaraı qosymsha 175 balabaqsha salý kózdelgen.

Qazirgi ýaqytta qalada 39 densaýlyq saqtaý nysany bar. Bas josparǵa sáıkes 2035 jylǵa qaraı taǵy 93 nysan salynady.

Munan bólek, qazir qalada 11 órt sóndirý deposy bolsa, 2035 jylǵa deıin taǵy 17 depo salý josparlanǵan.

Qala halqyn eń aldymen kólik kep­teli­si, qoǵamdyq kólik qozǵalysy, kóshe boılarynda sýaǵarlardyń jetim­sizdigi, joqtyǵy, turmystyq qatty qal­dyqtardyń syrtqa shyǵarylýy máse­leleri alańdataty­ny belgili. Jańa bas josparda osy kúlbil­teli máselelerge barynsha nazar aýda­rylǵan. Aıtalyq, qaldyqtardyń yqtı­mal teris áserin azaıtý úshin myna­daı ekologııalyq sharalardy júzege asyrý josparlanýda: aýdany 100 ga 2 qatty turmystyq qaldyq­tar polıgonyn salý; qatty turmystyq qaldyqtardy jınaý jáne tasymaldaý júıesin jańǵyrtý, qýatyn jylyna 250 myń tonnadan 450 myń tonnaǵa deıin ulǵaıta otyryp, qoldanystaǵy qal­dyqtardy óńdeý ke­shenin jańǵyrtý. Qor­shaǵan ortany qorǵaý basqarmasynyń málimetinshe, qaladan kúnine 900-1000 tonnaǵa jýyq qatty turmystyq qaldyq shyǵarylady eken.

Búgingi tańda Astanada 400 myńǵa jýyq kólik quraly tirkelgen. Qalanyń kólik júıesin damytý onyń jol jelisin, qalalyq qoǵamdyq jolaýshylar kóligin, kólik toraptary júıesin, velo­sıped ınfraqurylymyn jáne jeke mobıldik quraldardy, syrtqy jáne qala mańyndaǵy kólikti damytý sekildi birneshe negizgi baǵytty qamtıdy.

Astananyń kóshe-jol jelisi de qa­lyp­tasý, damý ústinde. Aıta ketý ke­rek, jol toraby ýchaskelerin salý kezek­tili­gi qala aýmaǵyn damytý josparlary­men tikeleı baılanysty. Kópdeńgeıli jolaıryq salýdyń jospary men dáıek­tiligi ınvestısııalyq múmkindikterge sáıkes bolýy jáne qoǵamdyq jolaýshylar kóligi júıesiniń áleýetin aıtarlyqtaı arttyrý qalanyń kólik ınfraqurylymyn keshendi damytýdy eskere otyryp júzege asyrylýǵa tıis.

«Máselen, kópshilik «Qabanbaı batyr dańǵylynda 6 jolaqty jol bola ma?» degen saýaldy jıi alǵa tartady. Qalanyń magıstraldi joldary bas josparda belgilengenmen, onyń qansha jolaqty bolatyny detaldi josparlaý kezinde anyqtalady. Iаǵnı bas josparda 2035 jylǵa deıingi damý keleshegi eskeriledi, qalǵany – áli talaı márte talqylanyp sheshiletin máseleler. Bas jospar jobasy qoǵamdyq talqylaýdan keıin qalalyq máslıhatta, memlekettik saraptamada, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynda, sodan keıin baryp Úkimette qaralady», deıdi S.Abdrahmanov.

Qalanyń qoǵamdyq jolaýshylar kóligi júıesinde jolaýshylar tasymalyn damytýdyń negizgi aýyrtpalyǵyn avtobýs kóligi kóterip keledi. Statıstıkaǵa sáıkes 2022 jyldyń basynda Astanadaǵy avtobýs parki 1 078 birlikti qurady, onyń ishinde 942 avtobýs qalalyq baǵyttarda, 136 avtobýs qala mańyndaǵy baǵyttar boıynsha júredi.

Talqylaý barysynda qalyń buqara­nyń «bas aýrýyna» aınalǵan, qala kel­betiniń sánin ketirip turǵan LRT qu­ry­lysyna qa­tysty da tyńǵylyqty jaýap berildi. Qa­zir onyń qurylysy jandanyp, jalǵasyp jatyr. Bas jospar boıyn­sha uzyndyǵy 21,8 km «Nurly jol – Áýejaı» baǵyty boıynsha birinshi kezeńin aıaqtaý qajet. Odan keıin, 2035 jylǵa deıin jalpy uzyndyǵy 30,8 km (jańa qurylys 9 km) jáne 2050 jylǵa qaraı 35,2 km (jańa qurylys 4,4 km) bolatyn 2 tolyqqan­dy jelini kezeń-kezeńimen salý, olar bo­ıyn­­sha 6 poıyz baǵytyn uıymdastyrý kóz­delýde. LRT jelileri jolaýshylar qoz­ǵalysyn jetildirý­ge, kólik keptelisin azaıtýǵa múmkindik beredi.

Astana kóshelerindegi káriz jelileri men sýaǵarlardy qaıta qalpyna kelti­rý, jańǵyrtý, jańadan salý máselesi de jańa bas josparda barynsha kórinis tapqan. Sondaı-aq abattandyrý sharalary da keńinen qamtylǵan. Bas jos­parda ýrbanısterdiń yqpalymen demalys oryndarynyń jaılylyǵy men kó­gal­dandyrý máselesine de muqııat kó­ńil bólingen. Olardyń usynǵan jobasy qarashada kópshilik nazaryna usynyl­maq. Aldaǵy jyldary birneshe saıabaq, gúl­­baq, turǵyndar demalatyn arnaıy oryn­­dar salynbaqshy.

«Qalany kógaldandyrý boıynsha 2024, 2025, 2026 jyldarǵa arnalǵan jospar jasaqtap jatyrmyz. Onda kó­she­lerdiń, qoǵamdyq keńistikterdiń jáne jaǵalaýdyń rekonstrýsııasy kórsetile­di. Buǵan qatys­ty aldaǵy ýaqytta qoǵam­dyq tyńdaý ótedi. Biz elordadaǵy bar­lyq saıabaq ar­qyly Esil ózenine shyǵýǵa ­bolatyn jol­dardy qarastyramyz. Osy arqyly tur­ǵyn­darǵa yńǵaıly tynyǵyp, demalýǵa múm­kin­dik jasamaqpyz», dedi Ýrbanıstıka ortalyǵy basshysynyń orynbasary Da­nııar Shyńdalıev.

Qala halqy bas qalanyń jobalyq josparymen bul kúnderi «Astananyń bas jospary» ǵylymı zertteý jobalaý ınstıtýtynda uıymdastyrylǵan kórme arqyly tanysyp jatyr. Turǵyndar usynystarynyń basym bóligi áleýmettik nysandardyń jetispeýshiligi, balabaqsha qurylysynyń maqsatty salynýy, saıabaq­tardy kóbeıtý máselesine qatysty bolyp keledi.

«Kóp adamdar kópqabatty úılerdiń salynýyna qarsy. Olardyń pikirinshe, kópqabatty úıler qurylysy, aldymen, ınjenerlik jelilerge salmaǵyn túsiredi, ekinshiden, kólik keptelisin kóbeıtedi. Biz turǵyndardyń usynystaryn eskerip, máseleni jan-jaqty zertteımiz», dedi «Astananyń bas jospary» ǵylymı zertteý jobalaý ınstıtýtynyń bas mamany Gúldana Saparbaeva.

Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, bas josparda qaı jerde jol, qaı jerde nysan salynatyny kórsetilgenimen, onyń aýqymy, qandaı nysan ekeni belgilen­be­gen. Bul negizinde bıýdjet kólemi men qury­lysshylardyń sheshimine baıla­nysty bolyp keledi.

Qalaı degenmen, bas qala – qalypty damý jolynda. Talqylaý barysynda birqatar qoǵam belsendileri, bilikti mamandar atap ótkendeı, bas jospardyń áli de bolsa jetildiretin, qaıta qaraıtyn tustary da joq emes. Jaýapty, laýazymdy tulǵalar bul máseleler jiti nazarǵa alynyp, zerttelip, tıisti qorytyndylar shyǵarylady dep málimdedi.

Astana – memleketimizdiń qarymdy kúsh-qýatynyń iske asýynyń, dına­mı­kalyq damýynyń jáne turaqtyly­ǵy­nyń kórinisi. Elorda – Otanymyzdyń júregi, halqymyzdyń óz kúsh-jigerine degen senimi men birlik-berekesiniń sımvoly, jańa Qazaqstandy qurýdyń negizi, kemel de kelisimdi oıdyń, izgi nıet pen ıgi tilektiń qalasy. Demek, jańa bas jos­parda aıshyqtalǵandaı, qalanyń tynys-tirshiligine mol ınvestısııa tartý, ozyq tehnologııa arqyly qurylysty qarqyndy júrgizý, zamanaýı ınfraqurylym qalyp­tastyrý, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýǵa, qala turǵyndarynyń qalypty ómir súrýine jaǵdaı jasaý jónindegi jasampaz sharalar aldaǵy ýaqytta sátimen jalǵasa beredi.