Sýretti salǵan – Nurlan QILYBAEV
Jalpy «Aqtaban shubyryndy» qasireti orta mekteptegi «Qazaqstan tarıhy» pániniń baǵdarlamasyna engizilip, akademııalyq basylymdarda birshama táýir baıandalǵan. Degenmen tarıh ǵylymy bir orynda turǵan joq, ol únemi teorııalyq, metodologııalyq, faktologııalyq turǵyda damý ústinde. Soǵan baılanysty biz sońǵy jyldarda tarıh ǵylymynda qol jetkizgen materıaldarǵa súıenip, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qasiretine qatysty oı-pikirimiz ben tujyrymymyzdy oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdik.
Aldymen, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» ataýynyń shyǵýy men ǵylymı aınalymǵa engizilýi týraly aıta ketsek.
XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basy, ásirese, 1905-1907 jyldardaǵy birinshi orys tóńkerisi qazaq zııaly qaýymyna qatty áser etip, olardyń ulttyq múdde jolynda birigýine, ult múddesi úshin qyzmet etýge, ult múddesi úshin kúresýge ákeldi. Reseıdiń joǵary oqý oryndarynda ár túrli mamandyq ıelengen qazaq azamattary Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly mańyna toptasa bastaıdy. Alash ıdeıasymen qarýlanyp, ulttyq múddeni kózdegen zııaly qaýym ókilderi búkil halyqtyń sanasyn oıatyp, ortaǵasyrlyq artta qalýshylyqtan arylý jolynyń biri retinde halyqtyń tarıhyn jazýdan bastaıdy. Sonyń nátıjesinde XX ǵasyr basynda qazaq halqynyń tarıhyna arnalǵan birneshe kitap jaryq kóredi. Solardyń biri – Shákárim Qudaıberdiulynyń 1911 jyly Orynborda shyqqan «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi» atty kitaby.
Shákárim qajynyń bul kitabynyń otandyq tarıhnamada alatyn orny erekshe. Bolashaqta tarıhshy mamandar osy eńbekti jeke zertteý taqyryby etetinine senim mol. Avtor qazaq tarıhyn ejelgi zamannan XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyna deıin baıandap beredi. Biz sóz etip otyrǵan másele jóninde ol bylaı dep jazady: «...1690 jyldardyń shamasynda áz Táýke ólip, ornyna balasy Bolat han boldy. Ol kelgende qazaqtyń burynǵy ornyn qalmaq ıelenip qalǵan eken. Sol taqyrypty janjal-tóbeles bolyp, aqyrynda 1723 jyly qazaq, qalmaq bolyp jıylyp soǵysqanda, qalmaqtyń bastyǵy Sevan Rabdan qazaqtyń kóbin qyryp, qalǵanyn qýyp jibergen. Sonda qazaqtar ash-jalańash, jaıaý shubap bir kóldiń basyna kelip, kóldi aınala sulap jatypty. Sonda bir aqsaqal kisi aıtypty: balalar, adam bastan keshken jaqsylyqty qandaı umytpasa, jamanshylyq kórgenin de sondaı umytpaý kerek, bizdiń bul kórgen beınetimizdiń aty «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama bolsyn» deıdi, maǵynasy «tabanymyz aǵarǵansha jaıaý júrip, kóldi aınalyp jatqan kún» degeni jáne sol jolda aıtylǵan qazaqtyń eski óleńi mynaý», – dep, «Qarataýdyń basynan kósh keledi» degen jolmen bastalatyn qaıǵyly «Elim-aı» ániniń 12 jolyn keltiredi (Qudaıberdiuly Sh. Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi. – Almaty: Qazaqstan; Sana. 1991. 25-26 b.).
Shákárim qajynyń bul tarıhı eńbeginiń Rashıd ad-dınniń, Ábilǵazy bahadúr hannyń eńbekterindegi, basqa da arab, parsy, shaǵataı tilderindegi ortaǵasyrlyq derek málimetterine, XIX ǵasyrdaǵy tarıhshylar V.V.Radlov, N.A.Arıstov, Nájıb Ǵasymbektiń eńbekterindegi materıaldarǵa, avtordyń el arasynan jınastyrǵan halyqtyń aýyz ádebıeti materıaldaryna negizdelip jazylǵanyn baıqaýǵa bolady. Bul jaǵdaı eńbektiń ǵylymı jaǵynan qundylyǵyn arttyrady. Mine, osy eńbekte alǵash ret XVIII ǵasyr basyndaǵy qazaq halqynyń basynan ótkergen aýyr jaǵdaıy «Aqtaban shubyryndy» oqıǵalary retinde baıandalady. Shákárim qajyǵa deıin qazaq tarıhy týraly eńbekter jazǵan avtorlarda, onyń ishinde XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq-jońǵar qatynastary týraly oı-pikir bildirgen A.I.Levshın, Sh.Ýálıhanov, V.V.Bartold, taǵy basqa avtorlarda «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» ataýlary ushyraspaıdy. Bul ataýdy alǵash qoldanǵan – Shákárim Qudaıberdiuly.
Bul ataýdyń ǵylymı aınalymǵa engizilip, keń kólemde ǵylymı ortaǵa tanymal bolýy taǵy bir Alash ardaqtysynyń esimimen baılanysty. Ol Alash ardaqtysy – Muhamedjan Tynyshpaev.
Egerde Sh.Qudaıberdiuly bul ataýdy óz eńbeginde jalpy mátin arasynda atap qana ótse, M.Tynyshpaev óziniń 1927 jyly jaryq kórgen ǵylymı maqalasynyń ataýyn «Ak-taban – shýbyryndy» (Velıkıe bedstvııa ı velıkıe pobedy kazakov) dep atap, ony akademık V.V.Bartoldtyń qurmetine dostary men shákirtteriniń arnap shyǵarǵan jınaǵynda jarııalaıdy (Tynyshpaev M. V.V.Bartoldý Týrkestanskıe drýzıa, ýchenıkı ı pochıtatelı. Tashkent, 1927. – XII. 57-68 str.). Keńestik kezeńde ıdeologııalyq turǵyda alash qaıratkeriniń esimin ataýǵa tyıym salynǵandyqtan Alash ardaqtysynyń eńbekterin de paıdalanýǵa tyıym salynǵany barshaǵa aıan. Táýelsizdik jyldary ǵana olardyń muralary halqymen qaýysha bastady, jańa býyn zertteýshileri onyń eńbekterin tolyq paıdalanýǵa múmkindik aldy.
Jınaqtyń alǵysózinde ony shyǵarýshylar esimi álemge áıgili akademık V.V.Bartoldtyń tarıh ǵylymy boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵaýynyń 25 jyldyǵyna arnap 1925 jyldyń kúzinde eńbek jazýdy josparlaǵanyn aıtady. Maqala jazýshylar qataryna M.Tynyshpaev, H.Dosmuhameduly sekildi avtorlar engiziledi. M.Tynyshpaevtyń maqalasy «Tarıh» atty bólimge tórtinshi maqala bop enedi. XX ǵasyr basyndaǵy ult zııalysy atalǵan maqalasynyń alǵashqy sóılemin «Osydan 200 jyl buryn qazaq halqy basynan aýyr jaǵdaıdy ótkerdi, odan keıin ulttyq rýhtyń jappaı kóterilgeni jáne tarıhı jaý – qalmaqtarǵa qarsy erlikpen kúrestiń júrgeni baıqaldy...», dep bastaıdy. Kólemi 15 betten turatyn maqalanyń jartysynan astamy 1723-1726 jyldardaǵy jońǵar shapqynshylyǵynan týǵan aýyr jaǵdaıdy baıandaýǵa arnalsa, qalǵan bóligi Bulanty men Ańyraqaı shaıqastaryndaǵy qazaq halqynyń jeńisteri týraly aıtady. Osy maqalasynda avtor halyq esinde XVIII ǵasyr basyndaǵy qaıǵyly oqıǵalardyń «Aqtaban shubyryndy» ataýymen qatar Kishi júzde «Saýran aınalǵan», Uly júz ben Orta júzde «Alqakól sulama» dep atalatynyn, halyq aýzynda taǵy bir ataý – «Qaıyń saýǵan» degen ataýdyń bar ekendigin aıtady.
Bizdińshe, «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qasireti halyqtyń jadynda máńgi saqtalsa da, ol oqıǵanyń 50, 100, 150 jyldyǵyna eshqandaı maqala jazylǵan joq. Tipti, ony sol aýmaly-tókpeli zamanda elep, esine alǵan adam bolmaǵan da sekildi. Al 200 jyldyǵyna arnalǵan jalǵyz maqalany alash qaıratkeri ári ult zııalysy M.Tynyshpaev qana jazdy. Jazyp qana qoımaı, ataýdy ǵylymı aınalymǵa engizdi, orys tildi ǵylymı ortaǵa tanystyrdy. Ortaǵasyrlyq Túrkistan tarıhynyń alǵash zertteýshisi, akademık V.V.Bartoldqa arnap shyǵarylǵan jınaqqa M.Tynyshpaev maqalasynyń enýi – qazaq tarıhynda osy máseleniń bar ekendigin bir kórsetse, ekinshiden máseleniń ózektiligin taǵy dáleldeıdi. Osy maqaladan bastap «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qasireti elimizdegi barlyq oqýlyqtar men akademııalyq basylymdarǵa enedi.
Osylaısha, halyqtyń basynan ótkergen aýyr oqıǵalar Alash ardaqtylarynyń arqasynda el aýzynan jınaqtalyp, tarıhqa engiziledi, búkil ǵylymı jurtshylyqqa tanystyrylady.
Endi osy oqıǵanyń alǵysharttaryna, sebepterine jáne barysyna toqtalaıyq.
«Aqtaban shubyryndy» qasiretiniń alǵysharttary men basty sebepteri el tarıhyndaǵy XVII ǵasyrdyń sońy men XVIII ǵasyrdyń alǵashqy eki on jyldyǵynda qalyptasa bastaıdy. Sol kezdegi Qazaq eliniń ishki saıası jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýy qazaq-jońǵar qatynasy barysynda osy oqıǵalarǵa tikeleı ákelip soqtyrdy. Al syrtqy saıası jaǵdaı qalaı áser etti degen suraqqa jaýap izdep kórelik.
Úlken geosaıası turǵydan qarastyrǵanda XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XVIII ǵasyrdyń basynda Eýrazııa qurlyǵynyń Azııa bóliginde eki úlken memleket – Reseı ımperııasy men Sın áýleti bılegen Qytaı ımperııasy bir-birine jaqyn qonystanǵan-dy. Olardyń ortasynda halqynyń basym bóligi kóshpeli mal sharýashylyǵymen aınalysatyn Jońǵarııa men Qazaq handyǵy turdy. Áldiniń álsizdi jutyp jatqan zamanynda Orys memleketi shyǵysqa qaraı jyljı tústi. Al Qytaı bolsa bytyrańqy mońǵol taıpalarynyń jerlerin birte-birte baǵyndyrýǵa kiristi. Batys mońǵoldyq oırat odaǵy nemese Jońǵar handyǵy buǵan qarsylyq kórsetip, soǵan baılanysty birinshi (1688-1690-1697 j.) jáne ekinshi oırat-sın (1717-1722 j.) soǵystary boldy. Birinshi soǵys nátıjesi boıynsha Halha mońǵoldary Qytaı bıligin moıyndady. Ekinshi oırat-sın soǵysy Týrfan, Hamı, Tıbet úshin júrdi. Jońǵarlar dál osy jyldary bir mezgilde eki maıdanda: shyǵysynda – Qytaıdan óz jerlerin qorǵaý úshin, al batysynda – qazaqtardyń jerlerin basyp alý úshin soǵys júrgizdi.
Qazaq handyǵynyń shyǵysynda 1635 jyly Jońǵarııanyń qurylýymen qazaq-jońǵar qatynastary qalyptasyp, damı bastaıdy. Osy qatynastar Batyr hontaıshy (1635-1653 j.), Senge (1653-1671 j.) jáne Galdan Boshoktý (1671-1697 j.) hontaıshylar tusynda qazaqtarǵa qarsy tonaýshylyq sıpatta júredi. Birinshi oırat-sın soǵysynda birtalaı jerinen aıyrylǵan jońǵarlar onyń esebin batys baǵytta qazaq jerleri arqyly qaıtarýdy kózdeıdi. Bul saıasatty jańa hontaıshy Sevan Rabdan (1697-1727 j.) 1798 jyldan bastap júrgize bastaıdy. 1715 jylǵa deıin jońǵarlar tarapynan qanshama joıqyn joryq jasalǵanymen, qazaqtar jaǵy olarǵa toıtarys berip otyrady. Al keı jyldary qazaqtar jaǵy jońǵarlarǵa qarsy birneshe joryq uıymdastyrady. О́ıtkeni bul kezderi Qazaq elinde de memlekettik basqarý júıesi, bıliktiń basqarý ınstıtýttary jumys istep turǵan edi. Memleket úshin mańyzdy syrtqy sharalar han Jarlyǵymen júzege asyryldy. Táýke han qaıtys bolǵanǵa deıin Qazaq handyǵy bir ortalyqtan basqarylatyn memlekettik júıege sáıkes óz jeri men halqyn basqynshylyqtan qorǵap tura aldy. Al 1715 jyly Táýke han qaıtys bolǵannan keıin jaǵdaı kúrt ózgerdi.
Táýke han bıliginiń sońǵy jyldary baıqala bastaǵan ortalyq bıliktegi bytyrańqylyq úderis ol qaıtys bolǵannan keıin birden órshı tústi. Qaıyp han (1716-1718 j.), odan keıin Bolat han (1718-1723 j.) ortalyq handyq bılikti saqtaı almady. Qazaq elindegi osyndaı ishki saıası jaǵdaı kórshi memleketke málim-tuǵyn. Batystan entelep kele jatqan Reseı de, shyǵystan álsin-álsin joryq jasap otyrǵan Jońǵarııa da qazaq qoǵamynda qalyptasqan saıası jaǵdaıdy óz múddesine paıdalanýdy kózdeıdi. Dál osy kezeńdegi qazaq qoǵamyndaǵy saıası jaǵdaıdy orys tilinde jazylǵan bir qujattyń qysqasha mazmuny bylaısha kórsetedi: «...40 myń tútinnen turatyn qazaqtardy Ábilqaıyr han basqarady, taǵy da Baraq jáne Ábilmámbet degen eki hany bar. Olar Ulytaý men Kishi taýdy, Syr, Sarysý jáne Torǵaı ózenderin, Qaraqum dalalaryn bashqurttardan bir aılyq jerde kóship-qonyp júredi. Qazaqtardyń taǵy mynadaı qalalary bar: 1. Basty qalasy – Tashkent, onyń bıleýshisi Jolbarys han, 2.Túrkistan, onda Sámeke han otyr, 3. Saıram, onda Kóshek han bılik qurady...» (Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v XVI-XVIII vekah (Sbornık dokýmentov ı materıalov). Izdatelstvo Akademıı naýk Kazahskoı SSR. Alma-Ata, 1961. 35-36 str.).
«Aqtaban shubyryndy» qasireti qarsańynda burynǵy birtutas Qazaq handyǵy aýmaǵynyń ákimshilik bólikterinde bir-birine baǵynbaıtyn birneshe jeke, derbes handyq, olarǵa da baǵynbaıtyn birneshe derbes sultan bıligi ornyqty. Osynyń saldarynan 1716 jyly qazaqtardyń jońǵarlarǵa jasaǵan joryǵy sátsizdikke ushyrasa, 1717 jyly jońǵarlardyń qazaq jerine qarsy júrgizgen joryǵy jeńispen aıaqtalady. Jekelegen handar men sultandardyń qarsy joryqtary birshama sátti aıaqtalǵanymen, onsha tegeýrindi bolmady. Árıne, munyń sebepteri jońǵar bıleýshilerine túsinikti edi. Qazaqtarǵa qarsy bir joıqyn joryq jasalsa, qazaq jerleriniń biraz bóligin baǵyndyrýǵa bolatynyn hontaıshy Savan Rabdan birden túsinip, yńǵaıly sátti kútedi.
1715 jyldan beri Jońǵarııa men Sın ımperııasy Týrfan, Hamı óńirleri úshin soǵys júrgizip jatqan edi. Tarıhta bul soǵysty «ekinshi oırat-sın soǵysy» dep ataıdy. 1722 jyldyń 20 jeltoqsanynda jasy kelgen ımperator Sıýan E qaıtys bolyp, soǵysýshy eki jaq ýaqytsha bitimge keledi. Jońǵar bıleýshisi osy bitimdi paıdalanyp, qolyndaǵy bar áskerı kúshin qazaqtarǵa qarsy baǵyttaıdy. Basqasha aıtqanda, birtutas, bir ortalyqtan basqarylatyn Jońǵar memleketi óziniń bar áskerı qýatyn bir judyryqqa jumyldyryp, bytyrańqy, shashyrańqy qazaq handyqtaryna shabýyl jasaıdy.
«Aqtaban shubyryndy» qasiretiniń alǵysharttary men sebepteri osyndaı. Eń basty sebep – Qazaq eliniń saıası bytyrańqylyqta bolýy syrtqy jaýǵa toıtarys jasaýǵa múmkindik bermedi. Onyń zardabyn eń aldymen, jergilikti halyq kórdi. Mine, tarıhtan alar sabaqtyń biri osy. Qaı zamanda da memlekettik bıliktiń joǵary tizginin ustaǵan tulǵanyń basty mindeti – halqy men jerin syrtqy jaýlardan qorǵaý. О́kinishke qaraı, XVIII ǵasyrdyń 20-jyldary saıası bytyrańqylyqqa baılanysty bul mindetti júzege asyratyn tulǵa bolmady. Nátıjesinde, halyq qyrǵynǵa ushyrady. Tarıhtyń ashy sabaǵy osy. Al jońǵar faktory – qosymsha sebep.
Jońǵarlar joryǵy 1723 jyly qystyń sońynda, erte kókteminde bastalady. Qazaq taıpalary bul kezde dıspersııalyq zańdylyqqa saı qysqy jaıylymdardy tıimdi paıdalanýǵa oraı bir-birinen alys qonystanatyn. Sol sebepti de kórshi qonysta ne bop jatqanynan habarsyz kúıde, tek kóktem shyǵa, kún jylyna bastaǵan kezde kórisetin, qaýyshatyn. Sol sebepti de jaýlar qazaq jurtyna qysta ne qystyń sońynda joryq jasaıtyn. Sevan Rabdan da joıqyn joryǵyn 1723 jyldyń qysynyń sońynda bastap jiberedi.
Jońǵarlar qazaq dalasyna jeti túmen áskermen jeti baǵytta basyp kiredi. Bir baǵyt – Balqash, odan ári Qarataýǵa bet alsa, kelesi baǵyttar – Altaı jáne Kóktal ózenine; Nura ózeniniń alabyna; Shelek ózeni alqabyna; Ystyqkól baǵytyna; Shý ózeni baǵytyna; Ile men Jetisýdyń ońtústigine qaraı baǵyttalady. Jońǵarlar óz jolyndaǵylardy jylansha jalmap, qynadaı qyrady. Qys jutynan ábden qajyǵan qazaq rýlary kúshti qarsylyq kórsete almady. Jaý Tashkent, Saıram, Túrkistan sekildi iri qalalardy basyp alady. Sol kezdiń jazba derekterinde ár baǵyttaǵy jaýlaýshylardyń 3-5 myńdaı otbasyn tutqynǵa alynǵandyǵy týraly aıtylady. 1723-1725 jyldar aralyǵyndaǵy shapqynshylyqta qazaq jeriniń shyǵysy, ońtústigi men ońtústik-shyǵys óńirleri, ortalyq óńirdiń jartysyna jýyǵynda jońǵarlar bıligi ornaıdy.
«Aqtaban shubyryndy» qasiretiniń alǵashqy jyldarynda Edil boıyndaǵy qalmaqtar hany Aıýke men shyǵystaǵy oırattar bıleýshisi Sevan Rabdan arasynda elshilik baılanys óte jıiledi. Eki jaqty qatynas alǵashynda týystyq baılanysty nyǵaıtýǵa arnalǵanymen, odan ári oırat-qalmaq áskerı odaǵyn qurý josparlanady. Mundaı jospar qazaq halqyna óte qaýipti edi. Tarıhshy I.V.Erofeevanyń pikirinshe, osy qaýipti eń aldymen Kishi júz hany Ábilqaıyr túsinip, 1723 jyldyń jaz aılarynda Aral mańynan 20 myń qolmen Jaıyq jaqqa attanyp, tamyzdyń basynda Jaıyq mańynda qalmaq ulystaryn talqandap, 2 myń otbasyn tutqynǵa alady. 1723-1724 jyldary Ábilqaıyr hannyń jekelegen batyrlary Edil men Jaıyq aralyǵynda urys júrgizedi. Sóıtip, qazaq halqy úshin eń qıyn-qystaý bolǵan kúnderi Ábilqaıyr hannyń batyl jáne jedel is-áreketi arqasynda Jaıyqtyń sol jaǵyna ótip, jońǵarlarmen jaqyndasa bastaǵan Edil qalmaqtarynyń ulysy talqandalyp, Jaıyqtyń arǵy jaǵyna qaraı yǵystyrylady. 1724 jyldyń kúzinde Túrkistan qalasy men óńirin jońǵarlardan azat etip, aımaqty jarty jyldaı ustap turady. 1725 jyldyń kúzinde ǵana Syr óńirinen ketýge májbúr bolady. Kóp uzamaı Ańyraqaı shaıqasynda Ábilqaıyr han bas qolbasshy retinde úlken ról atqarady. Al «Aqtaban shubyryndy» jyldary zor bedelge ıe bolǵan Ábilqaıyr han qazaq qoǵamyndaǵy jetekshi saıası tulǵa bolyp tanylady.
Tarıhı ádebıetterde osy kezdegi qazaq halqynyń basynan keshkenin avtorlar sýrettep jazady. Solardyń bir-ekeýine toqtalsaq.
Sh.Ýálıhanov osy jyldardaǵy qazaq halqynyń jaǵdaıyn bylaısha sıpattaǵan edi: «XVIII ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtary qazaq halqy úshin óte qıyn ýaqyt boldy. Jońǵarlar, Edil qalmaqtary, Jaıyq kazaktary jáne bashqurttar qazaqtardyń ulystaryn jan-jaqtan talap, maldaryn aıdap áketip, adamdaryn otbasylarymen birge tutqynǵa alyp ketip otyrdy. Qystyń aıazy men ashtyq qudaıdyń jibergen synaǵy tárizdi, halyqtyń qasiretin odan ári qıyndatyp jiberdi. Orynborda bolǵan qazaqtyń bir rýbasy halqynyń jaǵdaıyn bir top tazydan qashyp kele jatqan qoıanǵa teńegen» (Ýálıhanov Sh.Sh. Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 2-basylym. – Almaty: «Tolaǵaı grýpp». 2010. T. 4. – 119 b.).
Al jazýshy-ǵalym M.Maǵaýın osy qyrǵyndar týraly bylaı dep jazady: «...Budan burynǵy soǵystarda ábden qansyraǵan, berekesi ketip, quty qashqan, basshysy joq jetim el oırat shapqynyna eshqandaı qarsylyq kórsete almaıdy... Qarý ustar azamaty túgelge jýyq qyrylǵan panasyz jurt adam aıtqysyz shyǵynǵa ushyraıdy, qonysynan bezip, halyq tarıhynda «Aqtaban shubyryndy» dep atalatyn zobalań apatqa túsedi». «О́lgender-sháıit. Tiriler arýaq kebine túsken edi. 1725 jylǵy jańa shapqynnan soń jan qınalmaı ólýdiń ózi arman bolady. Túrkistan, Tashkent, Saýrannan, búkil Ońtústik óńirden aıyrylǵan qazaq tuıaq toqtatar budyr tappaıdy, búkil Maýrennahrdy kókteı ótip, Arqaǵa qaıyrylady, ordaly jurtymen shubyryp, bosqyndaǵan beti Jem men Jaıyqqa jetip áreń toqtaıdy. Attyly, jaıaý shubyrǵan, ashtyqtan, aýrýdan álsiregen qazaqty Buqar da talaıdy, bashqurt pen Edil qalmaqtary da shabady». Odan ári qyrylǵan halyq sanyn mólsherlep, «...Qalaı yqshamdasaq ta eki mıllıonnan erkin asqan uly halyqtyń teń jarymy qyryldy», dep jazady (Maǵaýın M. Qazaq tarıhynyń álippesi.- Almaty: «Er-Dáýlet», 1994. – 133 b.).
Shoqannyń XVIII ǵasyrdy qazaq halqynyń «batyrlyq ǵasyry» degen sózi beker aıtylmaǵan. Qazaq qoǵamyndaǵy saıası bytyrańqylyqqa baılanysty memlekettik joǵary bıliktiń ókili joq bolǵandyqtan jońǵar basqynshylaryna qarsy kúres qazaq batyrlarynyń ıyǵyna túsedi. Alǵashqy jeńisti 1726-1727 jyly ortalyq Qazaqstandaǵy Bulanty ózeni mańynda Kishi júz batyry Taılaq pen Uly júz oshaqty taıpasy tasjúrek rýynyń batyry Sańyryq bastaǵan qazaq jasaqtary ákeledi. «Aqtaban shubyryndydan» keıingi alǵashqy jeńis týraly habar búkil qazaq dalasyna tez tarap, úsh júzdiń ortaq jaýǵa qarsy kúsh biriktirýine alyp keledi. Kóp uzamaı úsh júzdiń birikken áskerleri Ańyraqaıda jońǵarlardy jeńip, Ileniń arǵy jaǵyna deıin yǵystyrady.
1727 jyly Sevan Rabdan qaıtys bolyp, Qaldan Seren atty hontaıshy 1727-1745 jyldary bılikke otyrady. Ol qaıtys bolǵannan keıin qazaq jerindegi saıası bytyrańqylyq Jońǵarııaǵa aýysady. Muny paıdalanǵan qazaqtar Abylaı hannyń basshylyǵymen qazaq jerlerin tolyq azat etse, Sın ımperııasy 1755-1759 jyldary Jońǵarııany birjolata joıyp, halqyn qyrǵynǵa ushyratyp, jerin óz aýmaǵyna qosyp alady. Bul da tarıhtyń ashy sabaǵynyń biri.
Osylaısha, XVIII ǵasyr basynda qazaq tarıhynda bolǵan «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qasiretiniń 300 jyldyǵyn eske ala otyryp, mundaı aýyr jaǵdaı halyqtyń basyna sol kezde elde ishki saıası birliktiń joqtyǵynan, ortalyq atqarýshy bıliktiń bolmaýynyń tikeleı saldarynan týyndady deımiz. Bul oqıǵa bizdi, XXI ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyn únemi birlikte bolýǵa, memlekettiń tutastyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa shaqyrady. Tarıhtan sabaq alý degen osy bolsa kerek.
Bereket Káribaev,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
UǴA akademıgi
