Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Konstıtýsııalyq reformanyń basty mindeti – naqty kóppartııalylyqty bekitýge qosymsha jaǵdaı jasaý, Prezıdent saılaýyna qoıylatyn talap pen tásildi qaıta qaraý, Parlament Májilisiniń saılaýyn demokratııalandyrý, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne elordanyń ákimderin taǵaıyndaý kezinde kandıdatýralardyń balamalyǵyn engizý, Parlamenttiń róli men mártebesin arttyrý, Úkimettiń jaýapkershiligin kúsheıtý, ólim jazasyn joıý, Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń quqyqtyq mártebesi men mindetin nyǵaıtý.
Bul rette Konstıtýsııalyq sottyń qurylýyn erekshe atap kórsetý qajet.
Memleket basshysy: «Konstıtýsııalyq sot Ádiletti Qazaqstannyń aınasy bolady desek, artyq aıtqandyq emes» dep atap ótti. Prezıdenttiń bul sózi jańadan qurylǵan konstıtýsııalyq baqylaý organynyń qyzmetine úlken jaýapkershilik júkteıtini sózsiz.
Jumysyn bıyl 1 qańtardan bastaǵan Konstıtýsııalyq sotqa ótken segiz aıda 4 myńǵa jýyq azamat shaǵymdanǵan. Onyń 90%-y Konstıtýsııalyq zańda belgilengen talapqa saı kelmegendikten, ótinish berýshilerge barlyq kemshilik túzetilip, ótinish talapqa sáıkes keltirilgennen keıin qaıta júginý quqyǵy túsindirildi.
Búgingi kúni Konstıtýsııalyq sot sýdıalary 23 is boıynsha qorytyndy sheshim shyǵardy, onyń 18-i azamattardyń ótinishteri boıynsha, Prezıdenttiń – 3, Parlament depýtattarynyń – 1, memlekettik organ ókiliniń bir ótinishi qaraldy. Azamattardyń ótinishi boıynsha 30-dan astam quqyqtyq normanyń konstıtýsııalyǵy qaralyp, onyń 5-eýi konstıtýsııalyq emes dep tanyldy, 12-si Konstıtýsııalyq sot bergen túsindirmede Konstıtýsııaǵa sáıkestigi aıqyndaldy.
О́tinish ıeleri kóbine qylmystyq jáne qylmystyq-prosestik zańnamanyń, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń, sot júıesi salasyndaǵy zańnamanyń jáne Joǵarǵy sottyń normatıvtik qaýlylarynyń normalaryna qatysty daý aıtqan.
Prezıdenttiń ótinishi boıynsha Parlament 2023 jyly 16 naýryzda qabyldaǵan jáne Memleket basshysyna 2023 jyly 24 naýryzda qol qoıýǵa usynylǵan Áleýmettik kodeks jáne oǵan ilespe zańnamalyq aktiler – «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna ózgerister engizý týraly» Konstıtýsııalyq zań, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine áleýmettik qamsyzdandyrý máselesi boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi qaraldy.
Bul qujattardy Negizgi zańǵa sáıkes dep tanı otyryp, Konstıtýsııalyq sot Úkimettiń nazaryn atalǵan aktiler qoldanysqa engizilgenge deıin joıýy qajet jekelegen kemshilikke aýdardy. Olar áleýmettik qorǵaý týraly zańnamaǵa, Úkimet pen ýákiletti organnyń ókilettikterin bekitý týraly, áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy quqyq pen bostandyqty kemsitýge jol bermeý týraly, keıbir járdemaqylar men tólemderdi taǵaıyndaýǵa júginý merzimderine, olardyń mólsherin aıqyndaý tásilderine, tólemderdi toqtata turý nemese bas tartý úshin negizderge qatysty.
Aldyn ala konstıtýsııalyq baqylaý tártibimen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik reformasy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» konstıtýsııalyq zańynyń jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik reformasy máselesi boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigine tekserý júzege asyryldy. Konstıtýsııalyq sottyń 2023 jyly 8 sáýirdegi №7 qabyldanǵan normatıvtik qaýlysynda «Úkimet-ortalyq atqarýshy organdar-jergilikti atqarýshy organdar» memlekettik basqarý deńgeıleri arasyndaǵy ókilettikterdi ajyratý jónindegi tásilderdiń jetkiliksiz pysyqtalǵanyn kórsetti.
Konstıtýsııalyq sot Konstıtýsııanyń 68-babynda belgilengen Úkimet músheleriniń derbes jaýapkershiligin eskere otyryp, memlekettik saıasatty qalyptastyrýǵa qatysatyn atqarýshy memlekettik organdar arasynda ókilettikterdi bólý kezinde Úkimet, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar arasyndaǵy osy saladaǵy deńgeıdi, maqsatty, mindet pen ókilettikti naqty ajyratý qajet ekenin kórsetti.
Úkimetke Parlamenttiń bıylǵy sessııa aıaqtalǵanǵa deıin Konstıtýsııalyq sottyń quqyqtyq ustanymdaryn eskere otyryp, zań jobalaryn Parlament Májilisiniń qaraýyna engizý usynyldy.
Prezıdenttiń olıgopolııa men nepotızmge qarsy kúres baǵyty berik. «Ekonomıkanyń negizgi salalaryndaǵy olıgopolııanyń tarıhı ústemdigi naryq pen salalardyń damýyn tejeıdi. Bul jaǵdaıdy zańnamalyq jáne praktıkalyq turǵydan batyl ózgertetin bolamyz», dedi bul jaıynda Memleket basshysy. Prezıdenttiń usynysy boıynsha Konstıtýsııaǵa bir adamnyń bıligin monopolııalaýǵa jol bermeý boıynsha ózgeris pen tolyqtyrý engizildi. Oǵan sáıkes «Bir adam bir retten artyq Prezıdent bolyp saılana almaıdy» (Konstıtýsııanyń 42-baby 5-tarmaǵy); «Prezıdent óz ókilettikterin júzege asyrý kezeńinde saıası partııada bolmaýǵa tıis» (Konstıtýsııanyń 43-baby 3-tarmaǵy); «Prezıdenttiń jaqyn týystary memlekettik saıası qyzmetshilerdiń, kvazımemlekettik sektor sýbektileri basshylarynyń qyzmetterin atqarýǵa haqysy joq» (Konstıtýsııanyń 43-baby 4-tarmaǵy).
Bir top Parlament depýtatynyń ótinishi boıynsha qabyldanǵan 2023 jyly 10 qańtardaǵy №2 normatıvtik qaýlysynda Konstıtýsııalyq sot «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» konstıtýsııalyq zańnyń kúshin joıý dep taný jóninde resmı túsinikteme berdi. Konstıtýsııalyq sot «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń derbestendirilgen konstıtýsııalyq zańynyń jáne Respýblıkanyń Tuńǵysh Prezıdenti týraly Konstıtýsııada basqa da eskertýlerdiń bolýynyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq negizderin alyp tastaǵan 2022 jyly 5 shildedegi respýblıkalyq referendým ótkizilgennen keıin osy zańnyń qoldanystaǵy zańnamada saqtalýy Konstıtýsııanyń jańartylǵan redaksııasymen kelispeıdi dep paıymdady.
Osyǵan baılanysty Konstıtýsııalyq sot «2022 jyly 5 shildedegi respýblıkalyq referendýmda aıtylǵan Qazaqstan halqynyń erkine súıene otyryp, Konstıtýsııadan 46-baptyń 4-tarmaǵyn jáne basqa da normalardy alyp tastaý týraly, qazirgi ýaqytta Konstıtýsııada Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq zańyn saqtaý úshin quqyqtyq negiz joq dep tanylsyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy quqyǵynda, osyǵan baılanysty ol kúshi joıyldy dep tanylýǵa jatady», dep qaýly etti.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev zańsyz satyp alynǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý jónindegi jumysqa bastamashylyq tanytty. Prezıdent: «Bizdiń maqsatymyz – aıqyn. Halyqtan urlanǵan aktıvterdi elge qaıtaryp, ádildik ornatýymyz kerek», dep atap ótti.
Konstıtýsııalyq sot Prezıdenttiń ótinishin ashyq otyrysta qarastyryp, 2023 jyly 20 jáne 29 maýsymda Parlament qabyldaǵan jáne Memleket basshysyna qol qoıýǵa usynǵan «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zańnyń; «Prokýratýra týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» konstıtýsııalyq zańnyń; «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksine (Salyq kodeksi) tolyqtyrý engizý týraly» zańdardy Konstıtýsııaǵa sáıkes keledi dep tanydy.
Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstriniń ótinishi boıynsha «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babynyń normalaryn halyqaralyq uıymdar men olardyń organdarynyń sheshimderin oryndaý tártibine qatysty resmı túsindirý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2009 jyly 5 qarashadaǵy №6 normatıvtik qaýlysynyń jekelegen erejelerine túsinikteme berildi.
Konstıtýsııalyq sot Respýblıka qatysýshysy bolyp sanalatyn halyqaralyq uıymdar men olardyń organdarynyń sheshimderin qabyldaý jáne kúshine ený tártibi osy memleketter deńgeıinde joǵary organnyń daýly máseleni qaraý múmkindigimen ulttyq múddelerdiń tolyq esepke alynýyn qamtamasyz etýge tıis ekendigine nazar aýdardy.
Júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalar azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń konstıtýsııalyq kepildik keshenin edáýir kúsheıtti. Bul rette, azamattardyń Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı júgine otyryp, qoldanystaǵy zańnamanyń Ata Zańymyzǵa sáıkestigin tekserý týraly talaby konstıtýsııalyq baqylaý organynyń ereksheligi ekenin aıta ketken jón. Sondaı-aq mundaı quqyqtarǵa Bas prokýror men Adam quqyqtary jónindegi ýákil de ıe.
Konstıtýsııalyq sot qyzmetine kiriskeli jekelegen normatıvtik-quqyqtyq aktilerde eleýli olqylyqtyń bar ekenin anyqtady. Muny qarastyrylǵan kóp azamattyń ótinishteriniń ishinen ekeýin mysal retinde keltirýge bolady.
2014 jyly 3 shildedegi Qylmystyq kodekstiń munaı men munaı ónimderin tasymaldaý, satyp alý, ótkizý, saqtaý, sondaı-aq olardyń shyǵý teginiń zańdylyǵymen rastalǵan qujattarsyz munaıdy qaıta óńdeý úshin jaýapkershilikti belgileıtin 197-babynyń (2023 jyly 18 mamyrdaǵy №14 normatıvtik qaýly) konstıtýsııalylyǵyna tekserý júrgizildi. Kórsetilgen qujattardyń, qol suǵýshylyq obektisiniń jáne is-árekettiń jazalaný sheginiń zańnamalyq turǵydan naqty anyqtamasynyń joqtyǵyn, zańdardyń basqa normalarymen básekelestigin atap ótip, Konstıtýsııalyq sot qylmystyq zańnyń daýly erejelerine túsinik berdi.
Kodekstiń osy babynyń dıspozısııasynda biz adamnyń atalǵan áreketterdi jasaýynyń zańdylyǵyn kórsetetin zańnamada rettelgen qujattar týraly aıtyp otyrmyz. Qylmystyq zańnyń normalary aıqyndyq, senimdilik jáne birjaqtylyq talaptaryna barynsha jaýap berýge tıis, al blankettik turǵyda olardyń elementterin baıandaý tıisti normatıvtik-quqyqtyq aktilerde naqty ashylýy kerek.
Konstıtýsııalyq tekserýde «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» 2015 jyly 18 qarashadaǵy zańnyń 13-babynyń, 2014 jylǵy 5 shildedegi Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 154-babynyń jekelegen normalary qarastyryldy.
Konstıtýsııalyq sot «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańnyń 13-babyn, eger mundaı shekteý konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adam quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımanyn saqtaý maqsattaryna negizdelmese, memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen adamdarǵa teńestirilgen adamdardyń kásipkerlik qyzmet bostandyǵy quqyǵyn shekteýdi belgileý bóliginde Konstıtýsııanyń 26-babynyń 4-tarmaǵyna jáne 39-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes kelmeıdi dep tanydy.
Sondaı-aq Konstıtýsııalyq sot Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 154-babyn «Osy bapta kózdelgen is-áreketti jasaǵany úshin ákimshilik jaýaptylyq kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa tyıym salý zańmen belgilengen jaǵdaılarda týyndaıdy» degen túsindirmede Konstıtýsııanyń 26-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes keledi dep qaýly etti.
Qazirgi tańda sýdıalar 20-dan asa ótinish negizinde zańdar men basqa da normatıvtik-quqyqtyq akti erejeleriniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserip jatyr. Kelip túsken qalǵan júzden asa ótinish sýdıalardyń aldyn ala zerdeleýinde nemese «Konstıtýsııalyq sot týraly» konstıtýsııalyq zań boıynsha talaptarǵa sáıkestigin tekserý satysynda.
Jańartylǵan Konstıtýsııa jahandyq jáne aımaqtyq syn-qaterdiń talaptaryna jaýap beretinin jáne elde bolyp jatqan saıası transformasııa úderisteriniń negizi retinde qyzmet etetinin moıyndaý kerek. Turaqtylyq, birizdilik, júıelilik jaǵdaıynda zańnamalyq, ǵylymı jáne praktıkalyq sıpattaǵy sharalar keshenin iske asyrý arqyly Negizgi zańnyń jasampazdyq áleýetin nyǵaıtýdy jalǵastyrý qajet.
Konstıtýsııanyń ústemdigi eldiń turaqty damýynyń kepili bolyp qala beredi. О́ıtkeni Ata Zańnyń ár baby árkimniń qadir-qasıetin, bostandyǵy men ádildigin zańnamalyq ári tájirıbelik turǵyda qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Erkin OŃǴARBAEV,
Konstıtýsııalyq sot sýdıasy,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor
