Foto: ashyq derekkóz
«30 tamyz – Qazaqstannyń Konstıtýsııasy kúni. Bul kún - 1995 jyly Qazaqstan Konstıtýsııasynyń qabyldanýyna arnalǵan merekelik is-sharalar, konsertter men kórmeler ótetin memlekettik merekeler tizimine endi. 28 jyl buryn referendýmda qabyldanǵan demokratııalyq zaıyrly memleket qurý týraly sheshim bostandyq, teńdik pen kelisim ornatýdan týyndaǵan edi. Dese de respýblıkanyń joǵarǵy zań qujatyna bes ret túzetýler engizildi, onyń sońǵysy 2022 jyly júzege asyryldy», dep jazady Nık Paýell.
Avtordyń jazýynsha, eki jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan Prezıdenti men el úkimeti saıası reformalardy ilgeriletip, shynaıy demokratııalyq ınstıtýttardy quryp, qoǵamǵa tereńdep, prezıdent pen parlamenttiń rólin arttyrý jolynda mańyzdy reformalardy júzege asyryp keledi.
«Bastapqyda otyn baǵasyna qatysty týyndaǵan zańdy narazylyqtardyń sońy zańsyzdyq pen zorlyq-zombylyqqa ulasqan 2022 jylǵy qańtar aıyndaǵy oqıǵalar eske túsedi. Alaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń reaksııasy báz bireýler oılaǵandaı zorlyq-zombylyqty údetýshilerdi joıýǵa emes, demokratııalyq reformalardy jedeldetýge baǵyttaldy. Jaqynda Memlekettik keńesshi Erlan Qarın prezıdenttik saıası reformalar aıasynda Qazaqstan azamattary qalalarda, aýyldarda jáne basqa da eldi mekenderde 1668 ákimdi (jergilikti bılik organdarynyń basshylaryn) halyq ózi saılaǵanyn atap ótti. Olardyń tórtten biri - táýelsiz kandıdattar, qalǵandary saıası partııalardyń ókilderi. Jańadan saılanǵan ákimderdiń jartysynan astamy óz laýazymdaryn alǵash ret atqarýda, olardyń kóbi jas jergilikti saıasatkerlerdiń jańa býynyn bildiredi, olardyń ortasha jasy 45 jasty quraıdy. Adam quqyqtary men demokratııany qorǵaý Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń, Bala quqyqtary jónindegi ýákildiń jáne Múgedekterdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákildiń róli men mártebesin arttyrý esebinen kúsheıtildi», delingen maqalada.
Avtor adam quqyqtary men bostandyqtaryn odan ári qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsatynda Konstıtýsııalyq sot qaıta qurylǵanyn da tilge tıek etti. Endi Qazaqstan azamattary Konstıtýsııa prınsıpterine qaıshy keletin sharalardy zańsyz dep taný úshin Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı júgine alady.
«Konstıtýsııaǵa túzetýlerdiń yqpaly 2023 jylǵy naýryzda ótken parlamenttik jáne jergilikti saılaýlarda erekshe baıqaldy. Saıası partııalardy tirkeý rásimin jeńildetýdiń nátıjesinde «Respýblıka» jáne «Baıtaq» sııaqty jańa partııalardyń saılaýǵa qatysýyna múkindik berildi, olar kóptegen otandyq jáne sheteldik saıası sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy tarıhyndaǵy eń básekeli partııalarǵa aınaldy. Alty partııa parlamentke ótý úshin qajetti bes paıyzdyq mejeni eńsere aldy, bul shyn máninde túrli saıası kózqarastary bar kóppartııalyq ókildi organ qurýǵa múmkindik berdi. Bir jylda bes referendým men saılaý naýqany ótti. Konstıtýsııalyq túzetýler men reformalardyń arqasynda qazaqstandyq qoǵamda jańa azamattyq jáne saıası mádenıet qalyptasty. Áleýmettik, ekonomıkalyq jáne basqa da reformalar júzege asyrylýda, óıtkeni Qazaqstan jahandyq ózgeristerge, úrdister men syn-qaterlerge den qoıady. Konstıtýsııa baptarynyń úshten birin qaıta jazǵan Qazaqstan jańa respýblıkaǵa aınaldy, ol saıası turǵyda jańarǵan memleket sanalady. Qazaqstan azamattaryn tolerantty dep ataýǵa bolady, onda árbir azamat dinı nanymyna jáne etnıkalyq tegine qaramastan, ózin mańyzdy jáne erkin sezine alady. Sóz, jınalys jáne dinı senim bostandyǵyn, sondaı-aq tulǵanyń saıası alýan túrliligi men bostandyǵyn qamtamasyz ete otyryp, Konstıtýsııa eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damýyna negiz qalaıdy», dep paıymdaıdy Nık Paýell.
Taıaýda Eýroparlament Syrtqy ister komıtetiniń delegasııasy parlament depýtattarymen, memlekettik keńesshi Erlan Qarınmen, Ekonomıka mınıstrimen jáne mınıstrdiń birneshe orynbasarlarymen, sondaı-aq azamattyq qoǵam ókilderimen jáne Adam quqyqtary jónindegi ýákilmen kezdeskenin aıta ketý kerek. Komıtetti basqaratyn Germanııadan kelgen Eýroparlament depýtaty Devıd Makallıster Qazaqstanǵa jáne kórshiles Qyrǵyzstanǵa sapary barysynda Eýropalyq Odaqtyń Ortalyq Azııanyń strategııalyq mańyzdy aımaǵy elderimen qarym-qatynasty jandandyrý qajet ekenin aıtty.
«Bul bizdiń qarym-qatynastarymyzdy damytýǵa múmkindik beretin syn-qaterler kezeńi», dedi D.Makallıster.
Makalıster myrza eki el úkimetteriniń óz elderiniń Reseı men Belarýske qarsy sanksııalardy aınalyp ótý úshin paıdalanylýy múmkin degen qaterdi joıý úshin EO-men yntymaqtasýǵa daıyndyǵyn quptady. Ol sanksııalar Ortalyq Azııa elderine emes, Ýkraınaǵa qatysty agressorlarǵa qarsy baǵyttalǵanyn jetkizdi. Eýroparlamentarııler Qazaqstan men Eýropa arasyndaǵy kólik qatynasyn jaqsartý múmkindikterine úlken qyzyǵýshylyq tanytty. «Transkaspıı dálizi Ortalyq Azııa men Eýropa arasyndaǵy mańyzdy balamaly baılanys bolyp tabylady jáne sanksııa arqalaǵan elder arqyly ótpeı-aq álemdik naryqtarǵa tikeleı qol jetkizýdi jeńildetedi», dep málimdedi Devıd Makalıster.
Sondaı-aq EO men Qazaqstan arasyndaǵy shıkizattyń mańyzdy túrlerimen qamtamasyz etý salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý qosymsha eleýli ózara yqpaldastyq ákelýi múmkin ekenin de alǵa tartty. Eýroparlament depýtattary Qazaqstandaǵy saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy qoldap, olardyń jalǵasatynyna senim bildirdi. Olar azamattyq qoǵam men táýelsiz BAQ-tyń mańyzdylyǵynna toqtalyp, adam quqyqtary men irgeli bostandyqty qurmetteıtin baǵytty ustanýdy quptaıtyndaryn jetkizdi.
