Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Al kóshi-qon máselesine baılanysty Prezıdent 2022 jylǵy «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda: «Qandastardyń kóship kelýine jáne ishki kóshi-qonǵa qatysty saıasat túbegeıli ózgeredi. Bul oraıda demografııalyq jáne ekonomıkalyq úrdisterdi eskerý kerek. Sondaı-aq jalpyulttyq múddeni basshylyqqa alý óte mańyzdy», degen edi. Osydan keıin qandastardyń kóship kelýi men elde turaqtanýyna barlyq jaǵdaı jasala bastady. О́tken jyldyń aıaǵynda jarııalanǵan Úkimettiń qaýlysymen eldiń kóshi-qon saıasatynyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi. Qujatta jumys kúshi artyq óńirlerdiń turǵyndary men qandastardyń jumys kúshi tapshy óńirlerge qonys aýdarýyn yntalandyrý da qarastyrylǵan. Baǵdarlama aýyldy jerdiń bilim salasyna qarajat quıǵanda ashylǵan jumys oryndaryna ásirese, shetelden kelgen jáne «Ońtústikten – Soltústikke» baǵdarlamasymen qonys aýdarǵan qandastardyń kelgen jerine turaqtanyp, kásibı bilim alýymen qatar nápaqasyn tabatyn jumys ornymen qamtylýyn basty nazarǵa aldy.
Al 2021 jylǵy Joldaýynda Prezıdent: «Qazaq tilin damytý memlekettik saıasattyń basym baǵytynyń biri bolyp qala beredi» dedi. Al oǵan deıin memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdar iske asyrýǵa jaýapty «Til saıasatyn iske asyrýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy» da qabyldandy. Bul mindetter joǵaryda biz atap ótken qujattarmen úılestirilip otyrýy kerek. Biraq osy mindetter jergilikti jerlerde qalaı atqarylyp jatyr? Osy suraqqa jaýapty bir oqý ornynyń mysalynda berip kóreıik.
Byltyr Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Aıyrtaý aýdanynyń Lobanov aýylynda «Zeınep» kópbeıindi kolledji ashyldy. Lobanov aýyly – negizinen ózge etnos ókilderi qonystanǵan, buryn kazaktardyń stansasy bolǵan «Imantaý-Shalqar» týrıstik-kýrorttyq aımaǵyna jatatyn Kókshe óńiriniń qunarly mekeni. Burynǵy Aıyrtaý aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynyń, keıin Lobanov kásiptik-tehnıkalyq kolledji bolǵan oqý ornynyń ǵımarattaryn alyp, «Zeınepti» ashqan belgili saıasatker – osy eldiń týmasy, qazir Almaty Menedjment ýnıversıtetiniń prezıdenti Asylbek Qojahmetov. Kolledjdiń «Zeınep» atalǵany onyń anasynyń esimimen baılanysty eken.
Memlekettiń oqý-bilim salasyndaǵy talabyn, Úkimettiń qarastyratyn jeńildikteri men qoldaýlaryn jetik bilip, ony ońtaıly paıdalanǵan azamat kolledjdiń ǵımarattaryn jóndeýge 405 mıllıon teńge ınvestısııa quıdy dep jarııalandy. Sonymen birge alǵashqy jyldyń ózinde 100 memlekettik grant alynǵany aıtyldy. Stýdentterdiń jataqhanasy da, úsh mezgil tamaǵy da tegin, onyń ústine 31 myń teńgeden shákirtaqy da – bári memleket esebinen. Al memleket bul qarajatty tek mamandyq daıyndaý ǵana emes, oqý-úıretý úderisi barysynda jańa jumys oryndaryn ashyp, oǵan kóbine kóship kelýshilerdi jumysqa ornalastyrýdy, memlekettik tildi damytýdyń máselelerin de qarastyrý qajettigin esepke alyp bóledi. Jetik jarnamalyq habarlamalardyń arqasynda kolledjge alǵashqy jyldyń ózinde 5 oblystan oqýǵa nıet bildirgender kóp kelgen. Artynan olardyń sanyn 500-ge jetkizemiz dep jarııalandy. Kolledj ashylǵan alǵashqy jyldyń ózinde 28 adam jumyspen qamtyldy. Jumysqa alynǵandardyń arasynda osy aýylǵa qonystanǵan qandastarymyz da bar. Bolashaqta jumys ornyn 70-ke deıin arttyramyz degen áńgime de boldy. Bári tamasha eken deýge bolady...
Biraq basynda mehanızator sııaqty aýyl sharýashylyǵynyń mamandary daıyndalady degenimen oqý ornynyń saıtynda týrızm, IT, qonaqúı servısi, veb-dızaıner sııaqty maman bola alasyzdar degen jarnama ǵana bar. Tek orys tilinde jasalǵan jarnamalyq saıt joǵary deńgeıde jasalǵan. Memlekettik talapqa saı jumys istep tursa da oqý ornynan bıyl daý shyqty. Bul daý kolledjge tórtinshi dırektor bolyp kelgen Oljas Sartaevtyń esimimen baılanysty.
Memleketten grant, shákirtaqy jáne basqa da qoldaý kómekterin alyp turyp dırektor onyń saıasatyn júrgizýde salqynqandylyq tanytyp otyr. Atap aıtqanda, memlekettik tildi damytý men kóship kelgen qandastardy qoldaýǵa qulyqsyz. Bilim oshaǵynda burynnan jumys istep júrgen qandastar – Kenjegúl Nurseıitova, Alma Shegenova, Nurjamal Havdaıhandy sebepsiz jumystan shyǵaryp, ornyna jergilikti, orystildi turǵyndardy alǵany, qazaq tilin oqyp-úıretýdi, tildi damytý boıynsha túrli is-shara uıymdastyryp júrgen orynbasardy da basqa jumysqa aýystyrǵany – osynyń aıǵaǵy. Bizge jazǵan hatynda Nurjamal Havdaıhan: «Men Aıyrtaý aýdanyndaǵy Lobanov aýyly turǵynymyn. Monǵolııadan kóship kelgen oralmanmyn. Qazaq tiliniń, óz ana tilimniń qor bolǵanyn elim dep Qazaqstanǵa kelgende kóremin dep oılamappyn. О́zge ulttar, memleketter óz tilin, ádet-ǵurpyn birinshi orynǵa qoıady. Al bizde eki qazaq turyp úshinshi qazaq aýdarmashy bolatyn zamanǵa jetippiz. Bul ne masqara?! Budan asqan qorlyq bar ma?!» deıdi.
Hatta 53 jastaǵy Nurjamal Havdaıhan óziniń 6 balanyń anasy ekenin, kúıeýi byltyr aıaǵyn syndyryp, jarymjan bolyp, jumyssyz júrgenin, stýdent balalary tóleıtin nesıesi de baryn aıtady. Ol «Zeınep» kolledjine 2002 jyldyń 1 qyrkúıeginde bir jyldyq shartqa qol qoıyp, eden jýýshy bolyp jumysqa kirgen eken. Soǵan qaramastan bıyl shildeniń aıaǵynda esh sebepsiz jumystan shyǵarylǵanyn bylaı baıandaıdy: «Shildeniń 27-si kúni qaraýyl Berik «Dırektor shaqyryp jatyr» degen soń kabınetine bardym. Barǵanda dırektor «Siz jumystan bosatylasyz», dedi. «Ne sebepti?» dep edim, «Komanda» dedi. «Sonda komanda degen ne sóz?» desem «Siz ne oryssha bilmeısiz be?» dep surady. «Iá», dep edim, Berikke qarap «Aýdaryp ber» dep, aýdarma jasatty. Úsh qazaq otyryp osylaısha aýdarmashy arqyly sóılestik. Ne mazaq deseńizshi...»
Dál osyndaı jaıt vahter bolyp istegen О́zbekstannan kelgen qandas Kenjegúl Nurseıitovanyń da basynan ótken. Ony da esh sebepsiz eńbek shartynyń merzimi aıaqtalmaı jatyp, jumystan shyǵaryp jibergen. «Maǵan aıtqan sebebi «qysqartyldyńyz» dedi. Biraq ornyma basqa adam aldy. Buryn eshqandaı sógis, eskertý alyp kórgen joqpyn, aıtqan tapsyrmalarynyń bárin buljytpaı oryndap júrdik, oqýshy balalardyń tósek japqyshtaryn da aýystyryp, jýyp berýdi de qosymsha atqardyq. Demalystan kelsem esh sebepsiz jumystan shyǵardy», deıdi ol.
Muny qalaı túsinýge bolady? Bul sonda kolledj dırektorynyń memleket saıasatyna qarsy shyqqany ma? Qarsy shyqpasa, qyzmet ornynda joǵaryda aıtqan qandastardy nege esh sebepsiz jumystan shyǵarady? Memlekettik tildi damytýǵa kúsh salyp júrgen mamandy qoldaýdyń ornyna ketýge májbúrlegeni qalaı?
Bul jerde aldymen «Eńbek týraly» zańnyń da talaptary buzylyp tur. Eńbek shartynyń merzimi bitpeı adamdy esh sebepsiz jumystan bosatýǵa, shartty birjaqty buzýǵa bolmaıdy. Osy máselelerdiń mánisin bilmek bolyp aýyldyq okrýgtiń ákimi Ekpin Sháıgózevke habarlastyq. Ákim bul máseleni biletinin aıtty. «Oljas Sartaevqa arnaıy jolyǵyp, adamdardy jumystan nege shyǵarǵanyn suradym. Biraq eshqandaı mardymdy jaýap ala almadym. Adamdy jumystan shyǵarýǵa, eńbek shartyn buzýǵa bir sebep bolýy kerek. «Bul qyzmetkerlerge buryn eskertý jasalyp pa edi, sógis berilip pe edi?» degenimde ondaılardyń bolmaǵanyn aıtty. «Endeshe, nege jumystan shyǵardyńyz?» desem, eshqandaı jaýap bermedi. Zańsyz jumystan shyǵarylǵandar sotqa berip, ózderin qaıta ornalastyrýdy talap etýi kerek», dedi ol.
Biz Oljas Sartaevqa da habarlastyq. Synyqqa syltaý izdep telefon arqyly jaýap bermeıtinin aıtty. 280 shaqyrym júrip barǵanmen onyń bizge de mardymdy jaýap bermesi belgili. HHI ǵasyrda qandaı jerden bolsa da utqyr baılanyspen habar alynatynyn bilmegensip sóılegenine qaraǵanda, bul kisiniń halyqty áýre-sarsańǵa salýǵa qushtarlyǵy sezilip tur.
Árıne, jumystan jazyqsyz shyǵarylǵandar sot arqyly quqyqtaryn qalpyna keltirer. Biraq onyń qanshama áýre-sarsańmen bolatynyn, ondaıǵa keıbir aýyl adamdarynyń tózimi jetpeıtinin, ýaqyty joqtyǵyn Sartaev sezip tur. Sondyqtan da ózin emin-erkin ustaıdy.
Bul jerde taǵy bir mańyzdy túıtkil bar. Jas basshy orys tilin biletindermen qyzmettes bolýǵa qumar. Bul onyń memlekettik tildi qurmetteı qoımaıtyndyǵyn da aıǵaqtaıdy. Joǵaryda aıtqan Nurjamal Havdaıhan óziniń orysshany shala biletindigin, biraq aıtqandy tolyq túsinetindigin aıtty. Eden jýýshyǵa orys tilin bilýdiń qajeti de joq emes pe, alaıda Sartaevtyń ózi qazaqshany bir kisideı bilse de qandasymyzdy tuqyrtqysy kelip, aýdarmashy arqyly sóıleskeni de ana tilin mensinbeıtindiginen habar berip tur. Osydan-aq onyń ózi basqaratyn oqý ornynda memlekettik tildiń damýyna, onyń qoldanys aıasyn arttyrýǵa qulqy joq ekenin anyq ańǵartady. Kóshi-qon, memlekettik tildi damytý sııaqty mańyzdy baǵyttarda memlekettik saıasattyń tolyq iske aspaı, bólingen qarajattyń jelge ushýyna osyndaı basshylar sebep bolyp júrgenin osydan-aq kórýge bolady. О́kinishke qaraı, mundaı jaıttar aýyldyq jerlerde az emes. Sondyqtan Úkimetten qansha qoldaý bolsa da memlekettik saıasattyń iske asýyna qolbaılaý bolyp júrgen osyndaı basshylarǵa tıisti organdar kóńil aýdarýy kerek.
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aıyrtaý aýdany
