Til ǵylymynyń mańyzy

Til bilimin ádette qarapaıym halyq til úırený úshin qajetti bilimder jasaıtyn ǵylym dep túsinedi. Shyn má­nin­de, til­tanýshylar tildi arnaıy zertteý ny­sany retinde alyp, bıologter tiri aǵzany qalaı zerttese, solaı óz aldyna derbes obekt retinde qaraıdy. Sondyqtan lıngvıstıkada tildegi kez kel­gen qubylys – ǵylymı izdenis ny­­sany, al lıngvıst úshin tilderdiń uly­sy men kishisi, kúshtisi men álsizi, qundysy men qunsyzy joq, bári birdeı mańyzdy, qundy: belgili bir mádenı qa­ýymdastyqtyń ózi týraly, dúnıe týra­ly qaıtalanbaıtyn biregeı tanymy men kózqarasynyń kórinisi, adam balasyna ǵana tán erekshe qasıet. Biz tildik ár alýandyqtan aıyrylsaq, adamnyń oılaý qabiletiniń qoljetimdi kórinisteri men san qyrly názik qaltarystarynan aırylamyz.

Jalpy, barlyq ǵylym salasynyń ishinde lıngvıstıka, ásirese teorııalyq tiltanym salystyrmaly túrde shamamen XVIII-XIX ǵasyrlarda tolyq qalyptasqany ras. Sondyqtan til ǵylymynyń bolashaǵy zor, bergeninen beretini kóp.

Qazaq til biliminiń mańyzyn kór­setetin faktiler san alýan. Birne­sheýine ǵana toqtalaıyq. Birinishiden, ol – adamzat tilindegi eń iri týystyq top úndieýropa tilderiniń bir tarmaǵy – túrki tilderi qataryndaǵy óz túptórkinin saq­taǵ­an salamattysy, jaýhary; álem­degi 7 000-nan astam til ishinde sóı­lermen sany boıynsha alǵashqy 100-dikke ki­re­tin, memlekettik til már­tebe alǵan ne­bá­ri 129 tildiń biri. Qa­zaq tilin ult­tyq, memlekettik, avtohtondy – basqa memleket shekarasynda taralǵan, mádenıet­ara­lyq qatynas, ıaǵnı elimizdegi ózge etnostar tili, halyqaralyq qatynas – ha­lyqaralyq uıymdardyń resmı tili retinde qazirgi jáne tarıhı aspektilerde zertteıtin bire­geı ǵylym salasy. Demek bul ǵy­lym bolmasa, qazaq tili ǵylymı tanym nysany bolmas edi.

Ekinshiden, qazaq til bilimi – tikeleı bolmasa da, janama túrde qoǵamnyń tiltanymdyq sanasyn kóterýge, tildik má­denıetin arttyrýǵa baza jasaıtyn bir­den-bir ǵylym salasy. Sondyqtan Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty osy mıssııany ózi qurylǵannan beri jaýapkershilikpen atqaryp keledi. Ol úshin qazaq tilin dástúrli qurylymdyq nemese salystyrmaly tarıhı ǵana emes, ózin týdyrǵan qoǵam, adamdar qaýymdastyǵymen, ıaǵnı adam­ózekti arnada zertteý júr­gi­­­zip otyr. Til men qoǵam (sosıolıng­vıs­tıka), til men tanym (lıngvoko­gnı­tologııa), til men mádenıet (lıng­vo­má­de­nıettanym), til men etnos (lıngvoetnologııa, etnolıngvıstıka) til men pál­sapa (lıngvofılosofııa), til men saıa­sat (lıngvopolıtologııa), til men tán (psıholıngvıstıka), til men mı qyzmeti (neırolıngvıstıka) arasyndaǵy baılanystardy qarastyratyn keshendi iz­de­nis­ter ınstıtýttyń únemi nazarynda. Mundaı zertteýler atalǵan baǵyttardyń birinde qarqyndy, endi birinde jańadan júrgizilip jatyr.

Máselen, biz júrgizgen lıngvo­po­lıtologııalyq zertteýlerdiń ózegin­de­gi «ulttyq biregeılik» uǵymyna toqta­la­ıyq: memleket aýmaq pen ásker, fı­zı­kalyq denelerden quralǵan sheka­ra­sy bar adamdar qaýymdastyǵy ǵana emes, ol eń aldymen sanada, sol qaýym­das­tyq mıynda ómir súretin kognıtıvti keshendi tanym qurylymy. Táýelsiz el, memleket bolý úshin ózin sol memleketpen biregeılendiretin «sanalar jıyntyǵy bolýǵa» tıis. Ártúrli adamdardy bir memleket halqy qylatyn bire­geı­lendirýshiler ne degende, olar – ortaq uǵym, túsinik, kategorııalar. Bu­lar­dy qalaı «ustaımyz», qalaı «kó­re­miz»? Tek qana tilden, tek qana til faktileri arqyly tabamyz. Eger siz ben bizdiń sanamyzda bárimizdi ult retinde uıystyratyn or­taq tildik birlikter bolmasa, biz otan­das, múddeles bolýymyz neǵaıbyl. Qa­zaq­stan memlekettiligi qazaq ultynyń sım­volıkasyna taban tireıdi: shańyraq, kók tý, altyn qyran, altyn kún, týǵan jer, t.b. tildik kórinister júıesi bári­miz­­diń sanamyzda ortaq «Otan», «Qazaq­stan» degen konseptilerdi assosıasııalaıdy. Al bular túgeldeı qazaq tiliniń leksıkalyq, frazeologııalyq birlikteri. Tiltanýshylar osyndaı til birlikterin qurylymdyq bólshekter ne­mese tildiń tarıhı damý kezeńiniń artefaktileri retinde ǵana emes, ult­ty uıystyrýshylar, memleketti beregeı­len­dirýshiler, ǵylym tilimen aıtqanda, ıdentıfıkatorlar retinde zertteıdi. Mundaı zertteýlerdiń bergeni de, bereri de mol. Sonymen qazaq til bilimi – mem­le­kettik ulttyq biregeılikti saqtaýǵa qa­jet­ti ǵylymı bilimderdi jasaýshy st­ra­­­­tegııalyq mańyzy joǵary ǵylym sa­­­la­­­­synyń biri.

Bodandyq buǵaýynan bosaǵan ult­tar­­dyń eńsesin tikteýi úshin óziniń «me­nin» qalpyna keltirýi, ózin durys tanýy asa mańyzdy. Mine, osy úderiste til­tanýshylar eńbeginiń orny erekshe. Sebebi ulttyń búkil bolmysy, onyń adam, tabıǵat, qoǵam týraly ǵasyrlar boıǵy tanymy, zııatkerlik áleýeti, emosıonaldy ıntellektisi, ahlaqtyq kelbeti, talǵamy, basqasha aıtqanda ulttyq sanany quraıtyn tarıhı, tildik, dinı, estetıkalyq, saıası, ekonomıkalyq, quqyqtyq, t.b. sana elementteriniń tolyq kórinisi ámbebap túrde tek tilde saq­talady, jınaqtalady, túrlenedi, til arqyly ǵana urpaqtan-urpaqqa taralady. Professor Erbol Janpeıisov osy týrasynda «Qazaq ózin-ózi tanymaıynsha, el bolýy qıyn» deıtin. Osy baǵytta teorııalyq bilimder júıesin anyqtaý óz aldyna, olardy halyq kádesine jaratý tiltanýshylardyń iz­de­nis úderisinde júzege asyratyn ne­giz­gi qyzmetiniń ajy­ramas taǵy bir mindeti, tipti ózderi aby­roımen atqaryp kele jatqan paryzy desem de bolady. Bul qazaq til­ta­ný­shy­synyń basqa ǵylym salasy mamandarynan bólekshe, salmaǵy aýyr júgi desem de bolady. Sebebi matematıkke nemese hımıkke óz zertteý nátıjelerin úne­mi jurtshylyqqa nasıhattaý mindetti emes, tar kásibı qaýymdastyq bolmasa, qa­lyń jurt ony túsine de bermeıdi. Al tiltanýshy úshin bul qoǵam aldyndaǵy qasıetti paryzy, sebebi lıngvıst tildiń qoǵamdy tárbıeleıtin, uıystyratyn asyl qyzmetin jete túsinetin maman. Sondyqtan osy mindetti til ǵalymdary kópshilikke túsinikti maqala, suhbat, anyqtamalyq, sózdikter ázirlep, usynyp, júzege asyrady. Máselen, qazaq sóziniń astaryndaǵy ulttyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan qabat-qabat bilimder júıe­sin ashyp kórsetken tuńǵysh biregeı eńbek 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdiginiń» negizi ınstıtýt ázirlegen ulttyq sózdik kartotekalyq qor boldy. Ol 1940 jyldan bastap ınstıtýt ǵalymdary jınaqtaǵan ár sózdiń alýan túrli mátindegi konteksi bar 4 mıllıonnan astam qımaqaǵazdan tu­ra­dy. Instıtýt ǵalymdarynyń mun­daı qoǵam­dyq paıdaly eńbegi ázirge barlyq jaq­tan tolyq elenip-eskerildi dep aıtý qıyn. Sonymen áńgimemizdi jalǵasaq, qazirgi kezde ınstıtýt sóztizbe sany 120 myń birlikti qamtıtyn qazaq tiliniń úlken túsindirme sózdigin ázirlep jatyr. Til bilimi – ultty ózine tanytýshy, ulttyń shynaıy kelbetin saqtaýshy ǵylym salasy.

Úshinshiden, qazaq til bilimniń mańyz­dy­lyǵy sonda, bul sala tildiń qoǵamdaǵy tıimdi qyzmetiniń ǵylymı-praktıkalyq negizderin qalyptastyrady: durys sóıleý, durys jazý normalaryn zertteýler arqyly anyqtap, jurtshylyqqa qoljetimdi normatıvtik, ortologııalyq quraldar ázirlep usynady. Instıtýt – qazaq tiliniń aýyzsha jáne jazba kom­mýnıkasııadaǵy qyzmetin saýatty júzege asyrýǵa arnalǵan orfografııalyq, orfoepııalyq, birtildi, ekitildi, úshtil­di aýdarma jáne túsindirme, termı­nologııalyq, onomastıkalyq, sıno­nım­dik, antonımdik sózdikter men túrli anyqtaǵysh, anyqtamalyq, nusqaý­lyq­tar ázirlep otyrǵan tildik normany belgileýshi birden-bir quzyrly mekeme.

Tórtinshiden, til ǵylymynyń ózi qa­lyp­tasqannan bergi jınaqtaǵan bilim­deri búgingi jasandy ıntellektiniń bazasy, sebebi jasandy ıntellekt tili adamzat balasy tiliniń kúrdeli júıeleri negizinde ázirlendi. Búgingi kúni jasandy ıntellekt adam úshin ıgilikti qyzmet atqarýǵa tıis, áıtpese onyń qaýpi de joq emes. Sondaı ıgilikti is­ter­diń biri – joıylyp bara jatqan ne­mese álemdik tilder yqpalymen sóı­ler­meninen aıyrylyp jatqan tilderdi sıfrlandyrý, sol arqyly olardy saqtap qalý. Bul máseleniń bir jaǵy ǵana, gýmanıtarlyq, izgi jaǵy. Onyń rasıonaldy, pragmatıkalyq, jaraty­lys­tanýshylyq ta jaǵy bar: eger adam­zattyń barlyq tilin sıfrlandyryp alatyn bolsa, onda lıngvıstıka ǵana emes, neırobıologııa, jasandy ıntellekt, neıropsıhologııa sııaqty basqa da jaratylystaný salasy ǵalymdary bas qatyryp otyrǵan óte bir kúrdeli másele sheshiledi. Máseleniń mánisi mynada: álemniń barlyq tilderinde aıtýǵa bolatyn, biraq sol barlyq tilde birdeı dál jetkizýge qaýqary jetetin bir ǵana ámbebap oıqurylym jasaý ázirge múmkin emes. Bul kúrdeli júıeniń teorııalyq sheshiminiń neırobıologııalyq negizi bar, ári ol barlyq tilderdi jasandy ıntellektige salý arqyly ǵana alynady.

Osy turǵyda ınstıtýt qazaq tili­niń de kúrdeli júıesin sıfrlandyrý jumystaryn júrgizip keledi. Bul baǵytta júzege asyrylyp jatqan jobalar birshama, sonyń ishinde eń irgelisi – Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn (www.qazcorpus.kz) ázirleý isi. Korpýstyń máni mıkroskop, teleskop, rentgen apparaty, tomograf sııaq­ty t.b. ǵy­ly­mı ónertabystyń je­misimen barabar, óte zor. Ol únemi tolyq­ty­ry­lyp, keńeıtilip jáne baıy­ty­lyp otyratyn, teńgerimdelgen, ıaǵnı qa­zaq tiliniń barlyq qoldanys aıasy, árbir stıli men janry boıynsha jı­naqtalǵan, metabelgilenimmen, ıaǵnı mátinniń derekkózi týraly jan-jaq­ty ensıklopedııalyq aqparatpen, lıng­vıs­tı­kalyq annotasııalarmen, ıaǵnı mátin quramyndaǵy árbir tildik birlik týraly alýan túrli tiltanymdyq saraptamamen qamsyzdandyrylǵan. 

Anar FAZYLJAN,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory