Detektıv janrynyń degdary

Álqıssa, qazaq áýelden «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen ataly sózdi amalǵa aınaldyrǵany belgili. Saltanatty sharanyń shymyldyǵyn túrmes buryn, Jetisý oblysynyń bas ımamy Kerimbek Dáýitov qalamgerdiń rýhyna Quran baǵyshtap, duǵa jasady. Myńdaǵan adam alaqan jaıyp, arýaqqa qurmet kórsetti. «Bataly ul arymas, ba­tasyz qul jarymas» degen eldiń urpaǵy emespiz be, oqylǵan duǵadan keıin ar­daqty aqsaqal Naýryz Qylyshbaıuly aq batasyn berip, torqaly toıdyń  shy­myldyǵyn ashty.

Jetisý oblysynyń ákimi Beıbit Isa­baev jınalǵan jurtqa, alys-jaqyn­nan kelgen nıettes aǵaıynǵa aq tilegin ar­nap, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.

Hatta «Osy ıgi sharaǵa atsalysqan bar­sha aǵaıynǵa, qadirli qonaqtar men áde­bıetsúıer qaýymǵa tereń rızashyly­ǵym­dy bildiremin. Búgingi saltanatty is-sharaǵa jınalǵan barsha azamattarǵa zor densaýlyq, tolaǵaı tabys, baq-bereke tileı­min» delingen.

Sondaı-aq óńir basshysy: «Kemel Toqaev – tól áde­bıe­timizde otandyq detek­tıv janry­nyń negizin qalaǵan qarymdy qa­lam­ger. Jazýshy óz shyǵar­malarynda saıası jáne áleýmettik máse­lelerdi tereń­nen qozǵady. Onyń týyndylary qazaq sóz óneriniń jańa arnada ­yqpal etip, áli kúnge deıin óziniń ózektiligi men ómirsheńdigin saqtap keledi. Kórnekti jazýshy qalamgerlik pen qaıratkerlikti tý etip, el rýhyn oıatatyn batyl basta­ma­lardy kóterdi. О́ziniń azamattyq bory­shyn abyroımen ótedi», dep qabyrǵaly qalamgerdiń jazý­shy­lyq qýaty qandaı tereń bolsa, ómirdegi azamattyq, eljan­dylyq, aqı­qat­shyldyq muraty da sondaı bıik bolǵanyn tilge tıek etti.

Mereıtoıda Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov óńir halqyn torqaly toıymen quttyq­tap, jazýshynyń ómiri men shy­ǵarma­shylyǵyna arnalǵan «Kemel Toqaev. Tulǵa. Qalamger. Ardager. Áke» atty kitap­tyń tusaýyn kesti.

Kelesi kezekte sahna tórine kóterilgen Kemel Toqaev atyndaǵy qaıyrymdylyq qory qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Valentına Spırıdonova qordyń atqar­ǵan jumysyn baıandady.

«2010 jyly ashylǵan qaıyrymdylyq qory muqtaj otbasylarǵa, daryndy balalarǵa, tyl eńbekkerlerine qoldaý kórsetip keledi. Qordyń járdemimen Úsh­tóbedegi K.Toqaev atyndaǵy mektep zamanaýı tehnıkalyq, sporttyq jáne mýzy­kalyq quraldarmen jabdyqtaldy, bala­lar­dyń oıyn alańy, alleıa salyndy. Uzaq jyldar boıy Kemel Toqaev qory shyǵarmashylyq daryndy balalarǵa qolushyn sozyp, elimizdiń jáne shetelderdiń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alýy­na múmkindik jasap keledi.  Atap aıtsaq, qordyń qarjysyna aýdanda gýmanıtarlyq kolledj salynyp, kúni keshe paıdalanýǵa berildi. Turǵyndardyń ótinishine oraı 50 oryndy dárigerlik ambýlatorııa turǵyzyp, ony qajetti medı­sınalyq quraldarmen jabdyqtap, ha­lyq­tyń ıgiligine berip otyrmyz. Oǵan qosa mal sharýashylyǵy kesheni salynyp, oǵan 500 bas qazaqtyń aqbas sıyry áke­lin­di. Qazirgi ýaqytta jumys istep tur. En­digi kezekte shokolad sehyn ashý qolǵa alynady. Toı aldynda aýdanǵa arnaıy ıppodrom saldyq. Búgingi mereıtoılyq sharanyń barlyǵyn qor óz qarjysyna ótkizip otyr. Mereıtoılyq is-sharaǵa oraı qor «Kemel – qalamger» atty esse, pýb­lısıstıka jáne proza janrlary boıyn­sha baıqaý uıymdastyrdy. Búgin onyń je­ńimpazdary marapat­ta­lady. Qordyń demeýshilerine, jazý­shynyń shyǵar­mashylyǵyn ardaq tu­typ, ádebıetti qur­metteıtin barlyq aza­mat­qa alǵys aıtamyz», dedi Va­len­tına Spırıdonova.

Kemel Toqaev atyndaǵy qaıyrymdy­lyq qorynyń málimetinshe, jazýshy atyn ıelengen Úshtóbedegi mekteptiń 60-tan astam oqýshysy qor grantynyń qoldaýymen joǵary oqý oryndarynda bilim aldy. Qazirdiń ózinde 15 adam grant­pen ýnıversıtetterde oqyp júr. UBT qorytyndysy boıynsha oqýshylary joǵary nátıje kórsetken ustazdarǵa da qordan aq­shalaı syıaqy beriledi.

Is-shara barysynda mektep oqýshy­lary arasynda esse, stýdentter men us­taz­dar arasynda pýb­lısıstıka, pro­za janryndaǵy «Kemel – qalamger» baıqaýynyń úzdik­teri marapattaldy. Oqýshylar arasyn­daǵy baıqaýda elimiz­diń batys, shyǵys, soltústik jáne oń­tústik oblys­tarynan talapty balalardy molynan qamtyp, 4 óńirdiń árqaısysyna jeke-jeke­ 3 júldeden taǵaıyndaldy. Baıqaý qorytyndysynda Abaı oblysy­nan Abylaı Dıdarov, Asta­na qa­lasynan Jamal Sattarova, Batys Qa­zaqstan oblysynan Eldar Tastembek, Tal­dyqorǵan qalasynan Bolat Aızere je­ńimpaz atan­dy. Sonymen qatar basqa da 12 shy­ǵar­mashyl jas júldeger atandy.

Prozada bas júldeni «egemendik» áriptesimiz Abaı Aımaǵambet enshilese, 1-oryndy Samal Shaımerdenova jeńip aldy. Al pýb­lısıstıkada taǵy bir qa­lamdasymyz Marjan Ábish úzdik dep tanyldy. Stýdentter men magıstranttar, peda­gogter arasynda Úshtóbe qalasynyń mu­ǵalimi Núrzııa Rahmetova bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Jeńimpazdar men júldegerler qarjylaı syılyqtarmen marapattaldy.

Jazýshynyń ǵasyr toıynda Qazaq­stan­nyń Halyq ártisi Roza Rymbaeva, «MýzART», «Alash uly» toptary, Erke Esmahan sekildi elimizge tanymal kóp­tegen estrada juldyzdary óner kór­setti.

Qazaqtyń ulttyq sport túrlerinen bolǵan túrli jarys merekeniń kóri­gin qyzdyryp, álemniń túkpir-túk­pirinen kelgen balýandar qazaq kúresi­nen, shabandozdar alaman báıgede baq sy­nady. Jankúıerdiń delebesin qozdyryp, aıyzyn qandyrǵan sporttyq is-sharalar qyzyqty ótti. Talaı báıgede top jarǵan sáıgúlikter toǵysqan alaman báı­geniń el ishinde talaıǵa deıin aıtylyp júreri anyq. Al qazaq kúresinen Álem kýbogin sarapqa salǵan balýandardyń beldesýi kópke erekshe áser syılady. Odan tys jınalǵandar arasynda bolǵan sa­daq atý, toǵyzqumalaq, qoı kóterý syn­dy saıystar qanǵa sińip, boıǵa bit­ken ulttyq sportymyzdy dáripteýge aı­ryqsha jol asha tústi.

Elimizde ótip júrgen túrli iri alaman báıgeniń jeńimpazdary bir jarys jolyn­da bastary túıisti. Sóreden shyǵar attar­dyń barlyǵy derlik elge belgili, at­qumar­lar arasynda erekshe bedelge ıe. Al márege qatar kelip, syzyqty birge kesip ótken el ishinde «Jolannyń júı­rigi» atalyp ketken, búginde Ulan Omarovtyń qaraýyndaǵy Bekzat Dil­dahan shabandoz mingen «Talhız» ben jetisýlyq О́miráli Jalaıyrdyń Marlan Bek­tenov baptaǵan, Hamza Amangeldi min­gen «Jumyrtuıaq» sáı­gúligi eldiń ystyq yqy­lasyna bólendi. Uıym­das­tyrýshylar aqyl­dasa kelip, Kemel Toqaev atyndaǵy qaıy­rymdylyq qory­nyń atynan márege qatarlasyp kelgen eki shabandozǵa da «Land Cruiser 300» kóligin berdi. Ádette, eki sáıgúliktiń qatarlasyp kelýi – sırek qubylys. Al ekinshi bolyp kelgen «Sekretti» min­gen Álisher Tilek (Almaty oblysy) «Toyota Hilux» avtokóligine ıe boldy. Úshinshi oryndy «Mamaıqaramen» alǵan Ańsar Arystanbek «Nıvany» tizgindedi. Jalpy, 31 shaqyrymdyq alaman báıgeniń kópke deıin jankúıer jadynda júreri anyq. Jınalǵan jankúıerler ara­synda bolǵan belgili aıtys aqyny Jan­darbek Bulǵaqov: «Aty ańyzǵa aınalǵan júı­rikterdiń basy qashan bir báıgede toǵy­sady eken dep kútip júr edik. Sol tarıhı kúnniń kýási boldyq.

Qazaqtyń menmin degen atbegileri juma saıyn júlde alǵan júırikterin Jetisýǵa alyp kelip, alamanǵa qosty. Máre syzyǵyn qatar kesken «Jumyr­tuıaq» pen «Talhızdiń» shabysyn til-kózden saqtasyn. Talaıdyń kózine jas úıirip, keremet bir emosııa syılaǵan sát boldy. Aldaǵy ýaqytta rejısserler osy kóriniske arnap kıno túsirse de artyq etpeıdi. Keremet týyndy bolady dep oılaımyn. О́ıtkeni ańyz ǵyp aıtar, aýyzdan-aýyzǵa taraıtyn báıge boldy. Uıymdastyrýshylardyń attyń terin, atbeginiń eńbegin baǵalap, júldeni qos júırik­ke teńdeı berýi kóregen sheshim boldy», deıdi. Odan bólek, 18 sha­­­qy­rymǵa sozylǵan top báıgede Asyl­­jan Tólegen mingen «Balqash» oza shapty. Oǵan «Toyota Hilux» markaly kólik berildi. Ekinshi bolyp Dáýren Burshaq­baevtyń «Botagózi», úshinshi bolyp Baǵdat Shymyrbaev baptaǵan «Úmitker» keldi. 

Sonymen qatar sadaq, asyq atý, qoı kóterý, toǵyzqumalaq sııaqty sport túr­lerinen de jarystar uıymdastyryldy. Jeńimpazdardyń barlyǵyna aqshalaı syılyq berildi.

Ǵasyrlyq toı aıasynda qazaq kúresinen uıymdastyrylǵan Álem kýbogine 22 memleketten 200-den astam balýan qatysty. Olar 8 salmaq boıynsha synǵa tústi. Qazaqstan týyn kóterip shyqqan Beket Júnis (55 kılo), Erjan Erenǵaıyp (60 kılo), Nurbolat Izimǵalıev (66 kılo), Altynbek Aýsaǵıtov (100 kılo) jáne Mádı Edilbaev (+100 kılo) óz salmaqtary boıynsha jeńimpaz boldy. Ár chempıonǵa 3 mıllıon teńge berildi.

Alty Alashqa saýyn aıtyp, alys-jaqyn aǵaıynnyń basyn qosqan Kemel Toqaevtyń 100 jyldyq mereıtoıynyń túıinindeı bolǵan dál osy alaman báı­gedegi sheshimnen keıin ádildik ornaǵan jerde ǵana tynyshtyq bolatynyna kóz jetkizip qaıttyq.

Jetisý oblysy