Teginde bar tegi ozar

Muhtar Áýezov alpysynshy jyldardyń basynda burynǵy Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sháýildir aýdanynda issaparda bolyp, 102 myń qarakól qoıyn jáne 2 myń túıe ósirip otyrǵan «Temir» keńsharynyń dırektory Sherim Ermanovpen jáne sol óńirdiń aıtýly azamattarymen áńgime-dúken qurǵan eken. Sonyń negizinde keıin «Baǵa jetpes qasıetter ja­ıynda» atty maqala jazypty. Onda «Túıe sharýasynyń bar jaıyn jaqsy biletin dırektor Ermanov bar túıe tegin úshke bólip sóıleıdi. Birinshi tegi túrikpen tuqymdy par – qyl­qı. Ol eren sútti mal. 10 lıtr­den 25 lıtrge deıin sút beretini bo­lady. Ekinshi tegi, Astrahan aıy­ry, bul da qazaqtyń jaı aıyr órkeshinen iri keledi. Aıyry keń, munyń tegi Mońǵolstannan kelgen. Úshinshi tegin taza mońǵol deıdi eken. Jeri jaıly, shóbi túıe balasy úshin sonsha shúıgin «Temir» keńsharynda kóp túıege qarap, mundaı da túıeler bolady eken-aý dep tańyrqaısyń.

Sháýildir sharýalarynyń kóz­ge kúıki ókinishti bir qıyn jaıy ne desek, sol mal baqqan sharýalar tura­tyn úı-jaılar áli kóbinshe eski, jaman jer-kepege jýyq, jyr­­tyq-tesik qora-jaı, jarty la­shyqtar kóp. Bul rette «Temir» keńsharynyń ortalyǵynda salynyp jatqan edáýir mol, jańa úılerge súısinesiń. Kóktemde Syr­dyń sýy alyp ketken kóp qora-jaılardy endi qyratqa shy­ǵaryp, shopandar men keńshar jumysshylaryna júzdegen jańa úı salynypty. Bul da jaqsy bas­tamanyń biri», dep áńgimelegen. Basqaryp otyrǵan sharýashylyǵyn aldyńǵy qatarǵa shyǵarǵan Sherim Ermanovtyń eńbeginiń nátıjesine súıingen ja­zýshynyń aýzy dýaly ǵoı. Keıin qarakól terisiniń sapasy men túrleri boıynsha respýblıkada birinshi oryndy ıelenip, «Kommýnıstik eńbek ujymy» atanǵan jáne Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalǵan keńshar dırektory Sherim Er­manovqa Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy be­rilgen. Ol – Qaraǵandy ob­ly­syndaǵy Nura aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaq KSR Egin sharýashylyǵy halyq komıssarıaty mal sha­rýa­shylyǵy basqarmasynyń bas­tyǵy, Ońtústik Qazaqstan oblys­tyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary laýazymdarynda aby­roımen eńbek etken memleket qaıratkeri. О́ziniń adal da abyroıly jolyn jalǵap, ınjener-qu­rylysshy mamandyǵyn alyp, Shymkent qalasyndaǵy As­best­sement konstrýksııalar zaýyt­y eń iri sehynyń bas­tyǵy, oblystyq keńes depýtaty bolǵan uly Til­dábekten kórgen nemeresine Muh­tar esi­min ózi qoıyp, jaqsy yrym etip, «Muhtar Áýezov atasyndaı ataq­ty jazýshy bolmasa da, soǵan uqsap bilimdar, eliniń jo­ǵyn joqtap, muńyn muń­daıtyn pa­ra­satty azamat bolsyn», dep ba­ta beripti.

«Atamnyń sol ýaqyttaǵy keń­shar halqyna jasaǵan taǵy bir jaqsylyǵy – zaman talabyna saı tamasha klýb saldyryp bergeni. Bul mádenıet oshaǵy sol kezdegi aýyl jastarynyń jıi bas qosatyn ornyna aınalǵan. Jáne osy klýb­tyń alǵashqy meńgerýshisiniń biri keıin búkil qazaq dalasyna tanymal bolǵan uly kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov edi. Kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov osy klýbta eki ret Qazaqstan komsomol uıy­mynyń respýblıkalyq semı­naryn ótkizgen. Bul klýbqa ulty­myzdyń talaı aıtýly tul­ǵalary: Ǵabıt Músirepov, Ǵafý Qa­ıyrbekov, t.b. kelip, rý­hanııat jaıynda sheshile áń­gime ór­bitken. Buǵan qosa, Shám­shi aǵamyzdyń mýzeıi men es­kert­kishi osy aýyldyń Sherim Ermanov atyndaǵy kóshesinde ornalasqandyǵy da – urpaq úshin  zor maqtanysh.

Jalpy, atam Shámshi aǵamyzǵa únemi qoldaý kórsetip júrdi. 1965 jyly oǵan syılaǵan pıanınosy qazir Astanadaǵy Ulttyq mu­rajaıda saqtaýly. Bul as­papqa: «Qymbatty Sháke! Qazaq dalasyn qarlyǵashtaı qalyq­tap júrgen ásem áýezdi ánderiń úshin jerlesteriń Shymkent ob­ly­­synyń jastarynan. Shámshi! Jurt senen júrekti jylytar ánder kútedi. Sherim aǵań Er­manov. Shym­kent qalasy» degen sózder oıyp jazylǵan», deıdi Muh­tar Er­man Er atasyn tebirene eske alyp.

Ol týyp-ósken «Temir» keń­sharynda kileń qazaqtar tu­ratyn. Sondyqtan ata-anasy Shymkent qalasyna kóship kelgen kezde orys tilin múldem bil­meıtin edi. Áke-sheshesi ata-áje­simen aqyldasa otyryp, ony №8 orta mektepke (qazirgi M.Dý­latı atyndaǵy mektep) berdi. Munyń basty sebebi, atal­ǵan mekteptiń ózge bilim uıym­darynan basty ereksheligi – aǵylshyn tilin tereńdete oqy­ta­tyndyǵy edi. Onyń ústine, ta­laı talantty túlekti qııaǵa qa­­nat qaqtyrǵan, júzjyldyq baı tarıhy bar kóne mektep bolatyn. Osy bilim ordasyndaǵy bi­lik­tiligi joǵary ustazdar oqý­shylarǵa tereń bilim bere bildi. Nátıjesinde, shákirtteri eli­mizdiń ǵylymy men bilimin, eko­no­­mıkasy men mádenıetin da­mytýǵa mol úlesin qosyp keledi. Sondaı-aq dıplomatııa, qor­ǵanys, qaýipsizdik salasynda ja­ýap­ty qyzmetter atqaryp júr. Muh­tar «Pýshkınniń tilin» de, «Shekspırdiń tilin» de osy mektepte oqyp úırendi.

Burynǵy S.M.Kırov atyn­daǵy Qazaq memlekettik ýnıver­sıteti (qazirgi Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sı­teti) tarıh jáne fızıka fa­kýl­tetteriniń alty jyl boıy aǵylshyn tilinde oqytatyn arnaıy bóliminde oqý – keńes zama­nynda keminde onnyń biriniń ǵana qolynan keletin mártebe-mereı edi. Bul kórnekti ǵalym jáne ǵylymdy uıymdastyrýshy, qoǵam qaıratkeri, akademık О́mir­bek Joldasbekovtiń bilim sala­syndaǵy jańashyl ári pers­pektıvti ıdeıasy edi. Tarıh pánin aǵylshyn tilinde oqıtyn saý­saqpen sanarlyqtaı shákirttiń biri Muhtar Erman boldy. «Adam bolatyn bala alysqa qaraıdy» degendeı, ol buǵan toǵyzynshy synyptan bastap joǵary oqý oryndary oqýlyqtarynyń ne­gizinde daıyndalǵan eken.

Muhtar Tildábekuly QazMÝ-dy aıaqtaǵan soń eńbek jolyn 1986 jyly Almaty sáýlet-qurylys ınstıtýtynyń assıstenti, tálim­geri bolyp bastady. Arada bes jyl ótkende «Kazahstanskaıa prav­da» gazetinen jas mamandardy Túrkııaǵa tájirıbe almasýǵa shaqyrǵan habarlandyrýdy kózi shalyp, túbi bir týysqan elge baryp, bilimin jetildirýdi uıǵardy. Tıisti testileý synaǵynan sátti ótip, 1992 jylǵy maýsym aıynda Anadoly jerine attandy.

«Bul – elimiz endi ǵana azattyq alyp, ekonomıkalyq qıyndyqtar qursaýynda qalǵan kez edi. Kóp nárseni táýelsiz memleket talaptaryna saı ózgertýge mursha kelmeı jatty. Sonyń ishinde jeke basty kýálandyratyn qujat­tardy da. Túrkııaǵa ushaqpen ushyp kelip, áýejaıda kúırep tynǵan KSRO-nyń qyzyl paspor­tyn kórsetken kezimde túrik aǵaıyn­dardyń ań-tań bolǵan júz­deri men «KSRO degen memleket joq qoı jer betinde...» degen sózderi áli esimde. Áıteýir, qyzyl pasporttyń bir betine «Qazaqstan azamaty» dep qara mór basylǵan bolatyn, sony kórsetip qyzaraqtap edik. Qazir shet­elge shyqqanda qolymyzda bola­tyn kók pasportqa qarap, kó­ńilim súıinip, Túrkııaǵa alǵash bar­ǵanymda qyzyl pasporttan qysylǵanym oıyma oralady», dep eske alady Muhtar Erman.

Ol Ystanbul ýnıversıtetinde, Izmırdegi «Toǵyzynshy qyr­kúıek» ýnıversıtetinde, Anka­radaǵy Memlekettik josparlaý agent­tiginde eki jyldaı tájirı­beden ótip, túrik tilin erkin meń­gerip aldy. Sonyń arqasynda alty jyldaı Túrkııanyń «Iаshar Hol­dıng» iri kompanııasynyń Al­maty qalasyndaǵy óńirlik mened­jeri bolyp jemisti qyzmet atqardy.

«Áli kúnge deıin jumystan qol bosaǵanda baýyrlas túrik eliniń medıasaıttary men telearnalaryna sholý jasap otyramyn. Jalpy, aǵylshyn jáne túrik tilderin bilgenimniń paıdasyn túrli salada qyzmet istegen kezimde, ásirese Parlament Má­jilisiniń depýtaty bolǵan ke­zimde jáne qazirgi Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy qyzmetimde de molynan kórip júrmin. «Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli ilim bil» dep hal­qymyz beker aıtpaǵan ǵoı», deıdi Muhtar Tildábekuly.

Ol 1999 jyly Almaty qalasy ákimdigine qarasty «Almaty jarnama» memlekettik kásipornyn quryp, onyń dırektory bolyp qyzmet atqarǵan kezinde el múd­desin jeke múddesinen joǵary qoıatyn azamattyq ustanymymen kózge tústi. Sebebi buryn mega­po­lıste jarnama nysandaryn ornalastyrýǵa jumsalatyn qy­rýar qarajatty jeke kompanııa­lar alyp kelgen bolatyn. Osy jaǵdaıdan sybaılas jemqorlyq ıisi múńkip turǵanyn eskerip, Muhtar Tildábekuly jańa jumys modelin qurdy. Nátıjesinde, jarnamany ornalastyrý úshin tó­lenetin tólem qala bıýdjetine tikeleı túsetin boldy. Osylaısha, syrtqy jarnama «ońtústik astana» ekonomıkasynyń mańyzdy sek­toryna aınaldy. «Almaty jar­namany» M.Erman basqarǵan 5 jyl ishinde shahar qazynasyna syrtqy jarnama túsiminiń kólemi 50 ese artty. Qazirgi tańda bul tá­ji­­rıbe elimizdiń búkil óńirinde qol­danylady.

Saıası praktıkalyq táji­rı­be jınaǵan azamattyń qaırat­ker­lik tulǵasy VI, VII sha­qyry­lym­­dardaǵy Parlament Máji­li­siniń depýtaty kezinde som­­dala tústi. Onyń iskerlik qasıe­tine qosa, kezinde partııa­ara­lyq qatynastardy tıisti deń­geıde damytýǵa atsalysqany eske­rilip, joǵary zań shyǵarýshy or­gan­nyń tómengi palatasynyń Ha­lyq­aralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy.

Muhtar Tildábekuly depý­tattyq qyzmetinde memleketshil paıymymen, jan-jaqty bilim­diligimen jáne saıası belsen­dili­gimen erekshelendi. Kór­nekti mem­leket jáne qoǵam qaırat­ker­leri Qýanysh Sultanov, Baq­ty­qoja Izmuhambetov, Qabı­bol­la Jaqypov, Saýytbek Ab­drah­­manov, Baqytjan Ertaev, Abaı Tasbolatov syndy aǵa árip­testerimen birlesip, talaı ıgi iske uıytqy boldy. Máselen, 2016 jylǵy jazda Aqtóbe qalasynda bol­ǵan terrorızm oqıǵasynan keıin Komıtet músheleri jańa zań jobasyn ázirlep, oǵan elimizdegi qarý aınalymyna baqylaýdy kú­sheıtýge, halyq pen memleketti ter­rorıstik qaterden qorǵaý deń­geıin arttyrýǵa baǵyttalǵan nor­malardy kirgizdi. Al Arys qala­synyń mańyndaǵy áskerı qoı­malardaǵy adamdar ólimi men aýyr zardaptarǵa ákelip soqqan jarylystardan keıin qoldanystaǵy zańnamaǵa oq-dárilerdi saqtaý tártibin kúsheıtetin túzetýler engizildi. Áskerı qyzmetshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etýdiń jańa júıesin engizýge septigin tıgizdi. Nátıjesinde qazir Qor­ǵanys mınıstrliginiń, Ulttyq ulan­­nyń, Shekara qyzmetiniń áske­rı qyzmetshileri turǵyn úıdi je­ńil­dikpen ıpotekalyq nesıe­ge rásimdep, jappaı baspanaly bolyp jatyr. Májilis depýtaty bolǵan ýaqytta kóptegen shet memlekettiń Prezıdenttik jáne Parlamenttik saılaýlarynda baıqaýshy boldy. EQYU, TMD, Túrki memleketteriniń Parlament Assambleıalarynyń qatarynda, Halyqaralyq Parlament oda­ǵy sheńberinde jaýapty qyz­metterdi atqardy.

Sondaı-aq Ońtústik óńirdiń halqymen jıi kezdesip, kóptegen ınfraqurylymdyq, ónerkásiptik jáne áleýmettik nysandy aralap, respýblıkalyq bıýdjet tal­qylanǵan ýaqytta qajetti qara­jattyń bólinýine atsalysty.

Muhtar Erman ótken jyldyń naýryz aıynan bastap Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy qyzmetin atqaryp júr. Ádiletti memleket ornatý maqsatyn alǵa qoıǵan Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes elimizdiń saılaý júıesin jetildirý isine aıanbaı atsalysý ústinde.

M.Ermannyń elge sińirgen eń­begi laıyqty baǵalanyp, «Qur­met» ordenimen, «Eren eń­begi úshin» medalimen, Prezı­dent­tiń Alǵys­hattarymen, TMD Par­la­ment­ara­lyq Assambleıasy Ke­ńe­­siniń «So­drýjestvo» orde­ni­men jáne bir­neshe halyqaralyq me­dal­men, tós­belgilerimen marapat­taldy.

...Sherim atasy: «Balam, ómir­de qandaı qıyndyq kórseń de, eshqashan eńseńdi túsirmeı, jadyrap júr. Kisige sálemiń de túzý bolsyn», dep otyrýshy edi. Muhtar Tildábekuly sol sózdi ósıet etip qabyldap, óziniń keń jaratylǵan minez-bolmysyna myqtap sińirdi. Árdaıym úlkenmen de, kishimen de iltıpatpen amandasyp, jarasymdy ázil-qaljyńyn aıtyp, aqjar­qyn qalpynan aınymaı keledi. Bul qasıet qyzmet basynda júrgen aza­mattardyń bárine juǵysty bolǵaı.