Ult zııalylary bul mindetti ózderine tóngen qaterge bas tige júrip, jolda qaldyrmaı, qara basy úshin bultaqqa salmaı adal atqardy. Alash rýhty azamattar qazir de bar. Tek túsinsek, túısinsek bolǵany. Nesin búgeıik, olardyń keıbiri qaltarysta qala beredi. Búgin bar, erteń joq pysyqaılar, olardyń aldyn kesip, maqsatyna jetip, artynan qonjısa Maılınniń Ybyraıy bola qalatynyn kórip júrmiz.
Mansap pen ataqqa qul bolmaı, qarapaıym júris-turysymen naǵyz ǵylymǵa «qul» bolǵan, sonysymen álemge tanylǵan sanaýlylardyń biregeıi – ǵulama matematık Muhtarbaı О́telbaev. Ol kisiniń oı-sanasynda ǵylymnan buryn ulty men tiline tek adaldyq tanytatynyn: «Maǵan birinshi kezekte, qazaqtyń qazaq bolǵany kerek. Meniń ǵalymdyǵym da, professorlyǵym da qazaqtyǵymnan sadaǵa. Aldymen qazaqpyn, musylmanmyn, sodan keıin ǵana ǵalymmyn. Men úshin ǵalymdyǵymnan buryn ata-dástúrim mańyzdy. Ata-babam arýaǵyn syılamasam, myńdaǵan jyl ómir súrgen ana tilimde sóılemesem, ata saltymdy saqtamasam, men eshkim emespin!» degen baılamynan ańǵaryp, sanańa bir názik sáýle túsedi. Shyn akademıktiń bul sózi Alashtyń ıdeıasymen ushtasyp jatqanyna kim kúmán keltire alady.
Qolda bardy baǵalap, qadirine jetý de bir ǵanıbetti is qoı. Ásirese dara daryndy talaby zor, talanty mol urpaqpen tabystyrý da jaqsylyqtyń nyshany dep bilemiz. Sonyń bir ádemi úlgisin «qazaq Artegi» atalyp ketken respýblıkalyq «Baldáýren» oqý-saýyqtyrý ortalyǵynyń Qonaev qalasy janyndaǵy bólimshesi kórsetti. Alǵash ret elimizdiń barlyq óńirinen kelip demalyp jatqan júzdegen oqýshyny álemdik deńgeıdegi matematık Muhtarbaı О́telbaevpen dıdarlastyryp, pikir almasý ótkizdi. Matematıkaǵa júırik ul men qyz akademıktiń eńbekteri týraly aıtqanda, ásirese «myńjyldyq problema» atalatyn kúrdeli jeti eseptiń birin sheshý jaıynan, Eınshteın teorııasyna qatysty suraqtar qoıǵanda ǵalym qatty rıza bolyp, «Men ylǵı aıtyp júretin qanatty sózim bar. Ol «qazaq – týma talant, týa – matematık» dep keledi, Bul – qospasyz aqıqat. Bastaýysh synypta oqıtyn balalardyń arasynda tórt-bes matematıkaǵa jetikter bolady. Tek solardy tanyp bilsek, tárbıelesek meni on oraıtyn ǵalym shyǵatynyna ımanym kámil. Osylaı izdenip oqyńdar, qaraqtarym! «Dúnıe de ózi, mal da ózi, Ǵylymǵa kóńil bólseńiz» demeı me Abaı dana, al esepterdi sheshýge usynylǵaly júz jylǵa taıady. Men oǵan qyryq jyl ómirimdi arnap kelemin. Iá, esepti sheshý bar da, ony jeter jerine jetkizý bar. Qazir jetkizýge jumys istep jatyrmyn. Baǵalanýy jaqsy. Men Eınshteın teorııasy model retinde qate emes, biraq naǵyz fızıkany túsindire almaıdy deımin. Búginde ol zertteýimdi fılosofııalyq turǵydan qarastyrýdamyn. Maqsatym – álem ǵalymdaryn tolǵandyrǵan máselelerge atsalysyp, ultymnyń aqyl-parasaty eshkimnen kem emes ekenin dáleldeý. Endigi úmitim senderde!» dep edi umtylǵan urpaqqa aq batasyn berip.
Aıtýly ǵalymmen osy dıdarlasý biraz azamatqa oı salyp, mundaı júzdesýdi júıeli ótkizip turý joly qarastyryla bastaǵan edi. Ýaqyt óte kele «Baldáýren» kesheni bólimshesiniń bastamasymen «Akademık Muhtarbaı О́telbaevtyń matematıkalyq tanymdyq ortalyǵy» boı kóterip, taıaýda ashylý rásimi boldy. Oǵan Almaty qalasynyń, Jetisý oblysynyń muǵalimderi men akademık shákirtteri, belgili ǵalymdar qatysty. Jaqsy bastamany qoldap, janashyr bolýǵa ázir ekendikterin jetkizdi. Saltanatty ashylý «Oqýshylardy matematıkalyq tanymdyq saýattylyqqa daıyndaý joldary» taqyrybyndaǵy semınar-keńeske jalǵasty.
Alǵashqy sózdi alǵan keshen basshysy Jarqynaı Qajymuhanova jyl boıy jumys isteıtin, elimizdiń barlyq aımaǵyn qamtıtyn oqý-saýyqtyrý ortalyǵy oqýshylardy demaldyryp, bilim berýmen qatar, ǵylymǵa baýlýdy qatar júrgizip kele jatqanyn tilge tıek etti.
– Oqymysty atyndaǵy ortalyq talapkerlerge tek matematıkadan ǵana emes, ózge ǵylym salalaryn da qamtı otyryp, olardyń tanymdyq saýattylyǵyn arttyrýǵa jol ashady. Akademıkpen alǵashqy kezdesýimiz oqýshylardyń erekshe esinde qaldy. Bir oqýshynyń «Nege Muhtarbaı ata atynda olımpıada joq?» degen tóte suraǵy kóp jaıdy ańǵartqandaı boldy. Biz keıde balaǵa bala ǵoı dep qaraımyz. Shynyna kelsek, sol balalardyń arasynda erteń Muhtarbaı aǵadaı jarqyrap shyǵar danalardyń jatqany aıdaı anyq qoı. Ásirese qalamen qatar, aýyldan kelgen ul men qyz ol kisiniń ár áńgimesine zeıin qoıyp, túr tulǵasy qarapaıym qazaqtyń oı-órisindegi ushan-teńiz bilimine qyzyqqanyna, bolmasamda uqsap baǵaıyn degen ynta-yqylastaryna kýá boldyq. Sony eskerip tolqyn-tolqyn balǵyn býynǵa septigi tısin dep ortalyqty ashyp otyrmyz. Ár aýysymda ǵylymı taqyryptar belgilenip, sol boıynsha jumys isteledi. Muhtarbaı aǵa shákirtteri, basqa da ǵalymdar mekteptiń baǵdarlamasy aıasynda dáris oqıdy. Qorytyndy jasalarda akademık ózi qatysyp, túıindeıtin bolady. Mundaı úrdiske Otanymyzdaǵy mektep muǵalimderi de tartylyp, semınarlar uıymdastyratyn bolamyz. Ustazdar arasynda ǵylymǵa den qoıǵandardyń pikir almasýyna da múmkindik jasalady, – dedi Jarqynaı Qajymuhanova.
Professor B.Qoshanov ustazy týraly jan-jaqty oı tolǵap, akademıktiń ǵylymı eńbekteriniń qaı-qaısysy da álem oqymystylarynyń nazarynan tys qalmaıtynyna naqty dáıekter keltirip, qaterli isikti emdeýdiń matematıkalyq modelin jasaǵandaryn, ol boıynsha basqa aǵzalarǵa zııanyn tıgizbeı ınemen, elektrmagnıtpen, lazer sáýlesimen emdeý tásilderin usynyp otyrǵandaryn jetkizdi. Urpaq úshin mundaı ortalyqtyń aýadaı qajettigin alǵa tartty. Belgili ǵalymdar D.Qaıyńbaev, Q.Shııapov ult maqtanyshyna aınalǵan aıtýlynyń atyndaǵy ortalyqtan alar taǵylym az bolmaıtynyn eske salyp, matematıkalyq bilim berýdiń joldaryna úńilip, osyndaı ortalyq arqyly mekteppen baılanysty kúsheıtýge bolatynyn alǵa tartty. Al A.Álimova, Ǵ.Myrzabaev, B.Nurǵalı, B.Kerimbaeva, Q.Balashev, B.Amanov jáne basqa da ustazdar ıgi iske shyn nıetterin bildirip, matematıka, geometrııa oqýlyqtary boıynsha jetistikpen qosa, bul qalaı degen tustardyń da kezdesetinine naqty mysaldar keltirip, aldymen qatań synaqtan ótkizip baryp qolymyzǵa oqýlyqty ustatsa utylmas edik degen tilekterin ortaǵa saldy. «Túrli ýájderdi kóldeneń tartpaı, ortamyzdy toltyryp otyrǵan akademık atynda olımpıada uıymdastyryp, qolynan jastar júlde alyp jatsa, olar úshin bul esten ketpes sát sanasynda saqtalary aqıqat emes pe? Alys-jaqyn sheteldik ǵalymdar buǵan tánti bolyp, biz syılaıtyn «matematıka danyshpanyna» (V.Sadovnıchıı, Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory) jurty keremet qurmet jasapty deri haq. Búkil álem moıyndaǵan ǵulamanyń eńbekterin jınaqtap shyǵarsa, erteń átteń-aı dep qalmas úshin ómir jolyn qamtyǵan derekti fılm túsirýdi qolǵa alsa, qane!», dedi semınarǵa qatysýshy ustazdar men ǵalymdar.
О́negesi úlgi bolǵan Muhtarbaı О́telbaev alǵysyn bildirip, jas urpaqqa kúsh-jigeri jetkenshe sharapat jasaıtynyn alǵa tartty. «Men ult qadirine jetýdi Abaıdan úırendim, Alash arystary da qolǵa ustaǵan týym bolyp keledi. Ult balasyna oqýlyq jazýdyń úlgisin Alash arystary kórsetti emes pe? Bul másele meni de oılandyrady. Bardy baǵalap baryp, sekirip ketpeı, baspaldaqpen órlesek qoı, shirkin. Iá, órkenıetke umtylý kerek. Tek ulttyq mentalıtetti alǵa ozdyrýdy esten shyǵarmasaq eken. Matematıka kerek, sony bile turyp, keıde mán bere bermeıtinimiz shyndyq. Kerek deseńiz, dúnıeniń ózi matematıkalyq zańdylyqqa baǵynyshty. Maǵan kóp azamat «eńbekterińizdi bireýler paıdalanyp ketpes úshin qam jasaýyńyz kerek qoı», deıdi. Ol da jón shyǵar. Biraq adamzatqa, ultyma paıdaly iske jaratsa, tarylyp qaıtem. Aqyldylar ardan attamaıdy. Plagıat deı me, qazaqshasy ury bolar, olar túsinbeı ala salady. Bir kúnderi masqarasy shyǵady. Ondaı psevdoǵalymdar bizde sırek. Shamasy shamalylar basqa salaǵa jyljyp ketedi. Myna nıetke rahmet, bul men úshin emes, ult balasyna jasalyp jatqan is dep bilemin. Meniń bar oıym, sol ult balasynyń azat elde baqytty bolyp, bilim men ǵylymdy tereń meńgerip, órkenıet kóshinde kósh basynda basqalarmen ıyq tirestirip tursa eken deımin. Basqa aıtarym joq», dedi sóz sońynda ónegesi ómirsheń Muhtarbaı О́telbaev.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
gazetiniń ardageri
