Qanysh aıaldaǵan úńgir

Kezinde Malaısary, Olja­baı, Jasybaı, Baıan, Edige, Sáten, Shoq­par batyrlardyń jońǵarlarǵa oıran salyp, qal­maqtardy qyryp salǵan XVIII ǵasyrdaǵy tarıhı meken búginde tarıhshylar men arheologter tarapynan az zert­telgeni bylaı tursyn, týrıstik áleýettilik turǵysynan da esh­kimdi qyzyqtyra almaı otyr. Bul taýdyń aýqymynda shashyraı ornalasqan Besqarý tóbeshigi, Qaısa ata kesenesi, Sá­ten Maqysh bulaǵy, Qyzqulaǵan shyńy, Gaýhar bıigi (shyn esimi – Maı­sary, Malaısary batyrdyń qaryndasy, Qarakereı Qabanbaı batyrdyń jary), Áýlıe úńgir (Qanysh úńgiri), Qalmaqqyrǵan jazyǵyndaǵy eski zırat-obalardyń qaı-qaı­sysy bolsyn zertteýge suranyp turǵan oryndar.

Bárinen buryn taýdyń kúngeı jaǵynda ornalasqan Áýlıe úńgirdiń ereksheligi kórgen jandy tamsan­dyrmaı qoımaıdy. Úńgirdi boılap kirip kórdik. Uzyndaý bolǵanymen tar, 5-6 metrden keıin eńkeıip jú­rýge týra keledi. Dese de ári qa­raı 14-15 metrden keıin jú­rý múmkin bolmaǵan soń keri qaıt­­tyq. Jergilikti azamattar úńgir or­nalasqan shoqpar tastyń ekin­shi ja­ǵynan taǵy bir shaǵyn úń­gir­di kórsetti. Sóıtsek, Áýlıe úńgir­diń qurylysy shoqpar tastyń kúngeıinen bastalyp, teriskeıdegi ekinshi jaqtan bir-aq shyǵatyn dáliz sııaqty eken. Bir zamandarda úńgirdiń bel ortasy qulap, jabylyp qalǵan. Sondyqtan kúngeı jaqtaǵysy ǵana ázirshe qoljetimdi. Sonaý almaǵaıyp kezeńde bul jer­di dushpanynan qashqan azamattar panalap, qaýip tóngende ekinshi jaǵynan shyǵyp, sytylyp otyrǵan desedi.

Qazaqtyń mańdaıyna bitken ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaev bul jerde 1920 jyly bolypty. Jergilikti jurt soǵan oraı úń­girdi «Qanysh úńgiri» dep te ataıdy. Shoqpar tastyń eń bıigine shyqqanda aınalanyń barlyǵy alaqandaǵydaı kóri­nedi. Ońtústik tóskeıde 60 shaqyrymdaı jerde Baıan­aýyldyń Qyzyltaý, Sarytaýy qol bul­ǵa­sa, ońtústik-batysqa qaraı To­­raıǵyr taýlary si­lem­denip jatyr. Joń­ǵar shap­qynshy­lyǵy kezin­de qa­zaq jasaqtary osy taýlar­dyń bıik núktelerine ot jaǵyp, jaý­dyń kelgenin jetkizgen eken. Malaısarynyń qaryndasy Maı­­sary joǵaryda aıtqan Gaý­har bıiginen (bir derekterde Qaraýyl tóbe atalady) aınalany sholyp, qaýip kórinse, aǵasyna jaýshy shaptyryp otyrǵan. Máshhúr Jú­sip­tiń jazbalarynda aıtyla­tyn­daı, Baıanaýyl men Qalmaq­qyrǵan taýla­ryndaǵy qazaq-jońǵar shaıqastary nátı­jesin­de qazaqtar jeńiske jetip, Sary­arqa dalasynyń taǵdy­ry sheshilgen.

Pavlodar oblysy,

Maı aýdany,

Qalmaqqyrǵan mekeni