Saq-saq kúlki...

Álgi dárýish ólgen qustyń yry­myn joryrda jalań aıaq ot­ty basyp barǵany netken úreıli. Osy sumdyqtardyń arasynda este erekshe qalǵany, at­tar qaı­typ kele jatqanda, qolyn­da myl­tyq, qamys ishinde án sa­lyp júretin qý bar edi ǵoı. Qa­raqshy ma, bir pále! Qula­gerdi atatyn qudaısyz neme, qa­mys ishinde turyp alyp: «Kóp jyl­qynyń ishinde ala qunan, jel qaǵady sulýdyń bala­ǵynan. Sýǵa túsken sholpandaı shol­pyldatyp, qalqanyń súıer me edi tamaǵynan?! I-im», dep qu­shyrlanyp turyp aýany súıip alatyny bar emes pe? Qaraqshynyń bul qylyǵy ja­ǵymdy kórinbeıdi. Tasada myl­tyq qushaqtap aram oıda otyrsa, árıne jaǵymsyz shyǵady. De­genmen jurt kóńilin aýlaýǵa, aıt­qan sózdiń lámine týyndynyń osyndaı bir tusy da jetkilikti.

Qazaq án salǵanda ne isteme­gen? Jalpy, qazaq án salǵanda... degen bitpeıtin sheksiz taqyryp. Kúl­gen, suqtaǵan, jylaǵan, syq­taǵan, taǵysyn taǵy... Bir qas­ıeti, osynyń bárin ádemi, jarasymdy oryndaǵan. Máselen, deısiz be? Máselen, Qaırat Baı­bosynov halyq áni «Aǵash aıaq­ty» quıqyljyta sharyqtatyp ákelip, soń jaǵyna kelgende eńirep turyp, solqyldap jylaı­tyny bar ǵoı. Kádimgideı jy­lap tur eken dep oılap qala­syz. Sóıtip, jylap-syqtap kórer­menniń kóńilin bosatady da, aqy­rynda baıqatpaı aıqaıǵa basyp qalmaı ma? «Qara jol ma degeni shubyryndy iz bolǵan, ala jaz­daı úı kórmeı, izdegeni qyz bolǵan» jigittiń «zary» kóńildi kóteredi-aq. Ánshi bul ándi shetelde shyrqaǵanda, tyńdarmandy jylatyp, syqtatyp qana qoımaı, bireýin jalpasynan túsirgeni týraly ańyz da bar el aýzynda. Álgindeı jylamsyratyp, egil­dire túsip, sońynan aıqaı sal­ǵanda, balkonda súıenip turǵan tyń­darman tómenge qulap ketti deıtin.

«Aǵash aıaq» ánindegi jylaý kádimgi emes, eldi kúldirý maqsa­tymen qoıylǵan qýaqy oıyn, kúldirgi jylaý. Sońynda aıqaıǵa basyp jibergende, júregińiz jarylyp kete jazdaıdy. Kerisinshe kóńilińiz kóterilip qalady. Ha­lyq­tyń kóńilin aýlap, bir sát dema­lys syılaý úshin sal-seriler ónerdiń neshe túrli satysyna kóterilgenin kórmeısiz be? Demek dala dańǵaıyrlary izdenis pen eksperımenttiń neshe atasyn jasaǵan. Iá, solaı...

Bul jylamsyrata, kóńilin bosatyp ákelip kúldirý bolsa, án ishinde kádimgideı saqyldap kúlip ala jónelgendi de sizder biletin shyǵarsyzdar? Tótesine kóshsek, án ishindegi naǵyz, saq-saq kúlki – aqyn Taıjan Qal­maǵan­betulynyń «Saq-saq» áni. Bul endi qapysyz, esh boıamasyz kúlki. Qyz-qyrqyn, oıyn-saýyqtyń ortasynda shalqyp júrgen serilik dáýrenniń daýysy dese bolady. Jáne «Saq-saqtyń» birinshi, ekinshi túri bar. Birinen biri ótken qubylys. Ekinshi túri bastan-aıaq qyran-topan kúlki. Birinshi túrine qaraǵanda asa kúrdeli, onyń ústine Taıjan bul shyǵarmalardy syrnaımen salǵanyn eskerip qoıyńyz. Bal­qyp-shalqyp, yrǵap-jyrǵap oty­ryp, syrnaıyn olaı bir, bu­laı bir laqtyrardaı bolyp, qaıta qushyp, keýdesin kere saqyl­dap kúledi-aı kelip. Bul – qazaq­tyń sal-serilik dáýreniniń bir kó­rinisi, ásirelep aıtqanda, el qy­dyrǵan eser shaqtyń jyǵylmaǵan jalaýy.

Bertinirekte Taıjan aqyn ánderin jınap, taspaǵa túsirip, nasıhattap júrgen ánshi Ǵalym Muhamedın «Saq-saqtyń» bi­rinshi túrin kelisti oryndaıdy. Bálkim, bul kisiden estip úırendi, bálkim ózgeden, áıteýir basqa ánshiler bir ret kúlse, Ǵalym Mu­hamedın eki saqyldaıdy. Alǵash­qysy ekinshi, negizgi kúlkiniń aldyndaǵy daıyndyq ispetti. Bastapqyda bir saq ete qalady da, ekinshide uzaǵynan jiberedi. «Taıjan Qalmaǵanbet. «Saq-saq» dep terseńiz, ınternetten birneshe ánshiniń oryndaýynda shyǵady. Ǵalym Muhamedın «Saq-saqty» Taıjannyń qaryn­dasy – aqynnyń aǵasy ıa inisiniń qyzynan baryp tyńdap, jazyp alǵanyn aıtady. Oǵan deıin Taı­jan aqynnyń birer áni ǵana júrse kerek el ishinde. Bul kisi 1937 jyly «halyq jaýy» retin­de atylyp ketken soń, el qorqyp aıt­paı qoıǵan desedi.

О́nertanýshylardyń kóbi soq­paı ketpeıtin úsh kúlki bolsa, biri – osy Taıjannyń saqyldaǵan kúlkisi. 1936 jyly Máskeýdegi qa­zaq óneriniń onkúndiginde eldiń esinde qalǵan kúlkiniń biri de osy aqyn Taıjan shyrqap sal­ǵan «Saq-saǵynan» estilipti. Taǵy bireýisi – «Qyz Jibek» ope­ra­syndaǵy Bekejandy oı­naǵan Qur­manbektiki. «Taqııa­ly perishtedegi» Ámına О́mir­zaqovanyń kúlkisin qaıda qoıasyz? Qurmanbek kúlkisiniń jóni bólek. Bul týraly kóp aıtylyp, jazyldy. Al myna «Saq-saqtyń» saqyly – kóp tanylmaǵan sırek qubylys. Eki ánshiniń biri batyly jetip bara bermeıtin tosyn erlik. Janyńyzdan sóz ben saz sýyryp, ony el aldynda oryndaǵanda kúlmek turmaq, sóz arasynda saqyldap jiberýge dátińiz jetpeýi múmkin. Tipti sal­ǵan kúnde jasandy kórinip qalýy da kádik. Al án ishindegi erlik emeı ne? Túısiný úshin «Saq-saq­ty» tyńdap kórińiz.