«S5+1» formaty ataýymen belgili basqosý buǵan deıin negizinen Ortalyq Azııada ótip kelgen. Endi bes memlekettiń basshysy alǵash ret muhıttyń arǵy betine bir mezgilde sapar shekpek. Atalǵan format – Ortalyq Azııanyń bes eli men AQSh arasyndaǵy ózara is-qımyldyń kópjaqty tetigi. Platforma aıasynda ekonomıkalyq damý, óńirlik yntymaqtastyq, qorshaǵan orta jáne qaýipsizdik máseleleri talqylanady.
Bul bastama Demokratııalyq partııa ókili Barak Obama tusynda quryldy. Osylaısha, AQSh-tyń Ortalyq Azııa jónindegi saıasaty jańasha sıpatqa ıe boldy. Sol kezde Aq úı basshysy Ortalyq Azııa memleketteri óńirlik problemalardy sheshý úshin, eń aldymen, aýyzbirshilik tanytyp, barlyq tarap maquldaıtyn kún tártibin quryp alý kerek degen ustanymyn bildirdi. Osy maqsatta 2015 jyly Obama ákimshiligi Ortalyq Azııadaǵy ıntegrasııany kúsheıtýdi kózdeıtin «S5+1» platformasyn qurýǵa muryndyq bolǵan. Atalǵan alań aıasynda birneshe márte kezdesýler ótti.
Máselen, 2015 jyly memlekettik hatshy Djon Kerrı óńirdegi memleketterdiń syrtqy ister mınıstrlerimen jolyqty. Araǵa jyl salyp BUU Bas Assambleıasynyń jumysy aıasynda vedomstvo basshylary taǵy jolyqty. Mundaı basqosýlar legi 2017 jyly da jalǵasty. Sol kezdegi memlekettik hatshy Reks Tıllerson qyrkúıekte aımaqtaǵy áriptesterimen túıtkildi máselelerdi talqylady. Mınıstrlik deńgeıdegi kezdesýler legi munymen toqtaǵan joq. Koronavırýs bastalǵan jyldy eskermegende, olar jyl saıyn kemi bir ret bas qosyp otyrǵany belgili.
Bıylǵy kelissózder Saryarqanyń tórinde ótti. Elordaǵa AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Entonı Blınken at basyn burdy. Muhıt asyp kelgen meıman Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qabyldaýynda boldy, birqatar laýazymdy tulǵamen jolyqty. Kezdesýlerden keıin E.Blınken jýrnalısterge suhbat berip, AQSh tarapy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ıgi ári batyl reformalaryn árqashan qoldaıtynyn jetkizdi.
«Biz, árıne, Qazaqstan qabyldaıtyn is-sharalar men atqaratyn jumystardy baqylap, saralap otyramyz. Máselen, eldegi adam quqyǵyn qorǵaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, onyń tamyryn joıý sekildi. Sondaı-aq prezıdenttik merzimge qatysty júrgizilip jatqan reformalardyń orny erekshe. Bul ózgerister óz kezeginde Qazaqstandy ınvestısııa quıýǵa qolaıly el retinde kórsetedi. Biz 1991 jyldan beri Qazaqstan ekonomıkasyna 50 mlrd dollardan astam ınvestısııa quıdyq. Bolashaqta da AQSh tikeleı ınvestısııa kólemin arttyrýǵa nıet bildirip otyr», dedi E.Blınken.
AQSh-tyń Ortalyq Azııa elderimen kelissózder júrgizýge nıet bildirýiniń birneshe sebebi bar. Birinshiden, aımaq geografııalyq jáne geosaıası turǵydan úlken mańyzǵa ıe. Bes memleket muhıtqa tikeleı shyǵa almasa da, Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti baılanystyryp tur. Ekinshiden, Aýǵanstannan aýzy kúıgen AQSh úshin Ortalyq Azııanyń tynyshtyǵy, basyna kún týǵanda sózin sóıleýi qajet.
Úshinshi másele keıingi kezde ózektiligi artty. Ýkraınadaǵy soǵys bastalǵaly resmı Vashıngton óńirdegi yqpalyn arttyrýdy kózdeıdi. Qazirgi tańdaǵy shartaraptyń basty antogonısti – Reseıdiń yrqyna kónip ketpeýi úshin múmkindiginshe Ortalyq Azııaǵa qamqorlyq jasaýǵa talpynady. Sol sebepti búginde Aq úı bastaǵan batys sheneýnikteri óńirdegi memleketter jibergen kemshilikterge keıde kóz juma qaraıdy.
Tórtinshiden, Ortalyq Azııaǵa qyzyǵatyn beldi oıynshylardyń sany artyp keledi. Reseı men Qytaıdyń ortasynda ornalasqandyqtan, qaı-qaısy da óńirde belsendiligin arttyryp, óziniń yǵyna kóndirýdi kózdeıtini túsinikti. Onyń ústine Saýd Arabııasy sekildi memleketter de aımaqpen yntymaqtastyǵyn arttyrýǵa nıetti. Osy baǵytta qazirdiń ózinde birneshe kezdesý ótip úlgerdi.
Besinshiden, elimiz amerıkalyq tarap úshin basty ekonomıkalyq seriktesi atanbasa da, taýar aınalymy aıtarlyqtaı deńgeıde. Elimizde AQSh-tyń kóptegen kompanııasy jumys isteıdi. Máselen, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy ózara saýda aınalymy 2022 jyly 3 mlrd dollardan asqan. Bul kórsetkish aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 37,2 paıyzǵa artyq. Eksport kólemi 1,15 mlrd dollarǵa, al AQSh-tan Qazaqstanǵa ımport kólemi 1,89 mlrd dollarǵa jetken.
AQSh – Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy eń iri ınvestorlardyń biri. 1993 jyldan beri AQSh-tyń elimizge tikeleı ınvestısııalarynyń jalpy aǵyny 62 mlrd dollardan asty, al 2022 jyldyń alǵashqy úsh toqsanynda Amerıka ınvestısııasynyń kólemi 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 58,8 paıyzǵa, ıaǵnı 5 mlrd dollarǵa deıin ósti. Elimizde muhıt asyp kelgen kapıtaldyń qatysýymen 590-ǵa jýyq kásiporyn jumys isteıdi.
AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa úlken qyzyǵýshylyqpen qaraıtyny mynadan da baıqalady. Byltyr óńirde muhıttyń arǵy betinen kóptegen sheneýnik at terletip keldi. Máselen, AQSh Memlekettik hatshysynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa isteri jónindegi kómekshisi Donald Lý bıylǵy sáýirde Qyrǵyzstan men Tájikstanǵa is-saparmen bardy. Mamyrda Qazynashylyq departamenti terrorızmdi qarjylandyrý jáne qarjylyq qylmystar jónindegi atqarýshy kómekshisi Elızabet Rozenberg jáne Saýda departamentiniń eksportty baqylaý jónindegi kómekshisi Metıý S.Akselrod qonaqqa keldi. О́tken aptada Mıchıgan shtatynyń senatory, Senattyń ishki qaýipsizdik jáne úkimet isteri jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Gerı Pıters Qyrǵyzstan men Qazaqstanǵa at basyn burdy.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Aq úı bıligi halyqaralyq yntymaqtastyqty Ýkraınadaǵy soǵysty tezirek aıaqtaýǵa jumyldyrǵysy kelse, qazir munyń taptyrmas sáti kelip tur. Ásirese Ortalyq Azııa memleketterin baýyryna tartyp, dostyq peıilin ashyq kórsetýge tıis.
«Ortalyq Azııa memleketteri geografııalyq jáne saıası jaǵynan Reseı men kórshiles elderdiń yqpalynda qyspaqta qalǵan. Olar soǵys jaǵdaıynda beıtarap kózqaras ustanǵanymen, qyl kópirden ótip kele jatqandaı jaǵdaıda qalyp otyr. Ortalyq Azııa jurtshylyǵynyń Ýkraınadaǵy soǵysqa qatysty pikiri ekige bólingen. Al óńir basshylyǵy Reseıdiń ekonomıkalyq yqpalynda qala berý shyńyraýǵa qulatatynyn jaqsy túsinedi», dep jazady «The Diplomat» saıtynyń sholýshysy Katerın Pýtz.
Sonymen qatar aımaqqa qatysty Qytaıdyń óz múddesi bar ekenin Baıdan ákimshiligi esten shyǵarmaýǵa tıis. О́ıtkeni soǵys saldarynan Máskeýdiń burynǵydaı kúshi qalmasa, Beıjiń bıliginiń kerisinshe yqpaly artyp keledi. «Jumsaq kúsh» saıasatyn júrgizip, ekonomıkalyq seriktestikke ekpin berip, óz yqpalyn arttyrýdy kózdeıdi.
«Atlantic Council» sarapshysy Mark Temnıkı Ortalyq Azııadaǵy bes memleket geo strategııalyq turǵyda Eýrazııada mańyzǵa ıe ekenin jazady. Avtordyń paıymdaýynsha, Qytaıdyń óńirdegi yqpalyn arttyrýǵa tyrysý batysqa geoekonomıkalyq qarsylyǵyn kúsheıtedi.
«Baıden ákimshiligi aımaqtyń geosaıası jáne geoekonomıkalyq áleýetin moıyndasa da, áreket etýge asyqpady. Búgingi kúnge deıin AQSh-tyń birde-bir prezıdenti aımaqqa barǵan emes, aldaǵy ýaqytta da prezıdenttik saparlar josparlanyp otyrǵan joq. Al Qytaı basshysy Sı Szınpın men Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın aımaqqa erekshe nazar aýdaryp otyr. Máselen, bıylǵy mamyrda Sı Szınpın men Ortalyq Azııanyń bes kóshbasshysy arasynda ótken sammıt nátıjesinde Qytaı ınvestısııasy artty. Beıjiń qazirgi ýaqytta Ortalyq Azııa gazynyń eń iri tutynýshysy sanalady. Máskeýdiń Ýkraınaǵa basyp kirýi Reseıdiń yqpalyn azaıtsa da, onyń ornyn AQSh emes, Qytaı toltyryp otyr», deıdi M.Temnıkı.
Kóp sarapshy «álemdik ústemdikke talasatyn derjavaǵa bul aımaq taptyrmas múmkindik» dep esepteıdi. О́ıtkeni AQSh-tyń basty saıası básekelesi Reseı men saýda-ekonomıkalyq qarsylasy Qytaı Ortalyq Azııa elderimen shektesip jatyr. Kolýmbııa ýnıversıtetiniń aspıranty Kollın Výdtyń paıymdaýynsha, mundaı qadam úlken shahmat taqtasynda eki jaq qana emes, úshinshi oıynshy bar ekenin «eskertip» qoıý úshin qajet.
Osy oraıda myna máselege nazar aýdarǵan jón. Djo Baıden Barak Obamanyń prezıdenttigi kezinde vıse-prezıdent laýazymyn atqarǵan. Iаǵnı «S5+1» bastamasynyń basy-qasynda júrgenderdiń biri. Endeshe Djo Baıdenniń ákimshiligi óńirdegi yqpalyn arttyrmasa, kemitpeıtini túsinikti. Demek bes eldiń basshylaryn Vashıngtonǵa shaqyrý arqyly Aq úı tarapy Ortalyq Azııany nazardan tys qaldyrmaıtynyn baıqatyp otyr.
