Máselen, bir depýtat myrza mártebeli minberden: «Jıyrma bes jyl mal baqqan adamdy zeınetkerlikke shyǵarý kerek» deıdi. Biraq bul tosyn usynysqa ún qosqan jan balasy joq.
Qoǵamdyq pikir ony teriske de shyǵarǵan joq. Eleýsiz kúıinde aıtyldy, sol boıy qalyp ketti.
«Kim ne aıtpaı jatyr?» dep keletin enjarlyqtan góri ózin tanytýdyń olqy tusy.
Bizdiń qoǵamda qaı sózdiń qandaı minberden aıtylý deńgeıi men mádenıetiniń tómendep bara jatqanyn ańǵartatyn mundaı mysal az emes. Dardaı aty bar, biraq aıtqan sózinde saıası-áleýmettik mán joq, ókilettiligi ókinishtileý me, qalaı?
Ásirese sheneýnikter halyqpen kezdesýlerde «másele nazarda bolady» degenmen tuıyqtalsa, al keıbir sypaıy depýtattar jergilikti «jaldamaly» nemese «aqyly» kómekshilerin sóıletip, ózi «spektakldiń» sońynda «aıtqandaryńyzdy jazyp aldym» degen bir aýyz sózben túıindeıtini ádetke aınalǵan. Buǵan tańǵalýǵa bolmaıdy.
Talaby kúshti jáne ádiletti qoǵamshyl jurt aldynda bılik ókili qysylǵandyqtan qıyn suraqqa jaýap kerek kezinde sóz joq, ádilettilikke júginedi. Batyldyq tanytqandaı ári suranysqa qaraı ádil sheshim tabylǵandaı bola qala ma? Jaıshylyqta bul mazasyz másele san márte talqylanyp, júz ret saraptalǵan qalpynda túrli qorytyndymen keıinge ysyrylǵanyn osy iske qatysy bar kisilerdiń ózderi de jaqsy biledi.
Bıylǵy jaz aıynda Qaraǵandy kenshileri men eńbekkerleri múddesin qorǵaıtyn qoǵamdyq uıymdar belsendileri birneshe adamnyń qaıǵyly ólimimen belgili tótenshe oqıǵadan soń «Jer astynda ómirine asa qaýipti jaǵdaıda uzaq jyl jumys isteıtin kenshilerdi 55 jasynda zeınetkerlikke shyǵarý qashan sheshiledi?» degen ózekti saýaldaryn Úkimet basshysy aldyna kózbe-kóz qoıdy. Sol zamatta Premer-mınıstr kópten beri aıtylyp kele jatqan bul áleýmettik másele bıýdjetke engizilip, jyl aıaǵyna deıin sheshiledi, dep kóńil toqtatqan. Budan ári dál osy sanattaǵy kenshilerdi 55 jastan bastap zeınetkerlikke shyǵarý nemese basqalaı nusqada tártibin engizýdi keshiktirýdiń saldaryn boljap bilý qıyn, biraq qordalanǵan jaǵdaıdyń aýyrlaı túsetinin ańǵarýǵa bolatyn edi.
Aıta bilý de kerek.
Al endi kúni keshe Memleket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýynda naq osy kókeıkesti máseleniń tıimdi sheshilý jolyn túpkilikti tııanaqtap berdi.
Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń halyqqa Joldaýyn jarııa etýimen bastalǵany «balapandy kúzde sanaıdynyń», ıaǵnı el damýynyń baǵyt-baǵdary belgilenip, sol jańa mindetterdi júzege asyratyn kadrlyq aýys-kúıistiń de ile jalǵasqany ilgerileýdiń jaýapkershilik salmaǵyn aıǵaqtaıtyn kezeńniń syr-sıpatyn ańǵartyp úlgerdi. Qazirgi áńgimede memlekettik úlken laýazymǵa kimderdiń úmitker bolyp, kimderdiń Memleket basshysynyń senimine ıe abyroı-bedel jáne kásibı biliktilik deńgeıden tabyla bilgeni týraly apyl-ǵupyl aıtylyp jatyr.
Bizdińshe, el Prezıdenti qoǵam jańarýynyń synaq kezeńinde tájirıbeli orta býyn men alǵyr jastardy alǵa shyǵaryp, birshama ýaqyt tózimdilikpen olardyń qabyrǵasy qataıyp, shyńdalýyna múmkindik bergen sııaqty.
Bir nárseni ádildik úshin aıta ketýdi jón sanaımyz. Úkimet kóp nárseni ózgertýge talpynyp jatyr. Alaıda jergilikti atqarý organdary jalań eseppen qoǵamdy aldaýsyratyp, reformalar men tapsyrmalardy júre tyńdap, eskishe jumys isteýdi áli de jalǵastyryp keledi.
Endi eskishe júre bergisi keletinder alysqa barmaıdy. «Estıtin Úkimet» qaǵıdasyna da qatań jaýapkershilik, shyn máninde, óz túpki maǵynasyna ıe bolmaı, júrdim-bardymmen óte beretin jaǵdaı halyqtyń senimine kóleńke túsiretini sózsiz.
Bul Joldaýda Memleket basshysy budan ári silkinisti jáne serpindi ózgeris jasaýdyń ekonomıkalyq negizin shegelep berdi. Baılyq qaıda, yrys-bereke qaıdan keledi, memlekettik múddeniń maǵynalyq tıimdiligi men adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsarta túsýdiń jańashyl qadamdary qandaı bolady, osynyń barlyǵy naqty aıtyldy. Úkimetke taǵy da derbes sheshimdi, ıdeıaly qareketter jasaýdyń derbes múmkindigine jol ashty.
Mınıstrlikterdiń óz salasyn damytýǵa, meılinshe uqyptylyqpen, barynsha utymdy jumys isteýine, al aýdan, aýyl ákimdikterine deıin óz bıýdjetine qojaıyn bolýǵa da jaǵdaı týǵyzǵany da ýaqyt talabynan ekendigi belgili. О́ziń bı bol, ózińe de ıe bol. О́mirdi ónegeńmen ózgert.
Budan artyq ne kerek, «aldyńa as qoıdym, eki qolyńdy bos qoıdym», endi alańdamaı, jaltaqtamaı, aıanbaı halqyńa qyzmet ete bil.
Halyq jaǵdaıy jaqsarǵanyn sezinýi qajet. Mine, qoǵam men memleketke keregi osy.
Aqparattyq ashyqtyqqa ıek artsaq, ekonomıkalyq reformalardyń nátıjeli bolýyna birden-bir kepil talaptardy eń áýeli jer-jerde túsindirý jáne qoǵamdyq baqylaý da asa mańyzdy.
Bul yńǵaıda biz ortaq iske janymyz ashysa, myna bir jaıtty ashyq aıtýǵa tıispiz. Ár óńirdiń damýy eldiń damýyn kórsetedi. Keıbir oblys ákimderiniń eski kózqarasymen aıańdap qana júrgeni, bir jyl boıy eshbir bastamasy men uıtqy bola biletin qabileti baıqalmaıdy. Qaǵaz júzinde jalań esep berýge boıyn úıretip alǵan, bedeli qaratóbel deńgeıdegilerin halyq pikirin eskere otyryp, kidirissiz aýystyrǵan jón. Ádiletti Qazaqstan qurýdy uzaqqa sozylatyn úderis desek te, naqty ıgilikteri men oń ózgeristeriniń ushqynyn lıderlik óz isimen kórsete almaı otyrǵan ákimderden jurtshylyqtyń kútetini de shamaly. Eń aqyry «buryndary mektep dırektory qyzmetin bireýler bızneske aınaldyrdy dese, qazir jalaqylary kóbeıgen mektep muǵalimderiniń orny bızneske aınaldy» degen óte jaǵymsyz sóz jeldeı esip tur. Al bul shyn bolsa, biz armandap, ár tańynan jaqsylyq kútetin ádiletti qoǵam qurýdyń joldaryna kedergi keltiretin túrli qubylysty sol ákimdiktegiler bilmeı, estimeı otyr degenge kim senedi?
Jalpy, oblys ákimderiniń jyl saıyn halyqqa beretin esebi formaldy túrde ótpes úshin (kóp jaǵdaıda osyndaı) oǵan Premer-mınıstrdiń jáne onyń orynbasarlarynyń mindetti túrde qatysyp, jurtpen kózbe-kóz pikir alysýyn engizý áldeqaıda tıimdi jáne pármendi bolar edi. Áıtpese, keıbir óńirde mundaı kezdesýler qoldan uıymdastyrǵan qoshemetshiler men aldyn ala daıyndalǵan suraqtarǵa «múdirmeı» jaýap berýimen ótedi de ketedi.
El Prezıdenti bıyl Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda qoǵamdyq oı-sanany ózgertýdiń tarıhı mańyzyn kórsetti. Ádiletti Qazaqstan men Adal azamat – egiz uǵym ekenin eske saldy.
Al biz ózgerdik pe?
Qazir qansha jerden ulttyq ıdeologııa týraly aıtyp, synap, minep jatsaq ta áýeli kóp bolyp ózimizdiń ózgeretin túrimiz baıqala bermeıdi. Esti adamdarǵa túsinikti ustanymdar men qundylyqtar jaıynda az aıtylyp jatqan joq. Aýzyna shaınap as salǵandaı bolyp otyr. Biraq shaınap bergen as bola ma? Adamdar ózderi jańashyldyqqa umtylmasa, kútkeni qalaısha kele qalady?
Bul máseleniń bir kerekti jaǵy bolsa, negizgisi osy memlekettik saıasatqa dem beretin, jergilikti atqarý organdaryn basqarýǵa da bilikti, úlken saıasattyń úmitine qýat ákeletin, abyroıy bıik, jańa zamandy jarqyrata alatyn, kózi janyp turǵan adamdar taza aýadaı qajet bolyp turǵany anyq.
Meırambek TО́LEPBERGEN,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
