Álimǵazy Dáýlethan sonaý jetpisinshi jyldary «azamattyǵy joq tulǵa» degen qujatpen 17 jyl boıy «ekinshi sortty» adamǵa aınalyp, Kókshetaýda jáne Shymkentte ártúrli qara jumysty atqaryp júrdi. Sol jyldary joǵary oqý ornyn endi ǵana bitirip el jaqta qyzmette júrgenimde Álimǵazy Dáýlethannyń «Syrymdy aıtam» atty alaqandaı ǵana povester jınaǵyn oqydym. Povesteri qazaq aýylynyń tunyp turǵan taza bulaǵyndaı tunyq, sol kezdiń ózinde arhaızmge aınalyp bara jatqan etnografııalyq ataýlarmen órilgen eleýli shyǵarma edi. Ol kezde Álekeńdi jyǵa tanymasam da, sol shaǵyn kitaby esimde qalyp qoıypty. Qanshama jyldan keıin bir-birimizge rýhanı jaqyn janashyr aǵa-inige aınaldyq.
Joǵaryda aıtqanymdaı, bul kisi ulttyq múdde jolyndaǵy kúreste tynymsyz eńbek etip keledi. Sanaly ǵumyryn taza ǵylymı eńbek jazýǵa arnaǵan Álimǵazy Dáýlethandy búgingi kúresker azamat retinde de el tanydy. Osy sózime dálel retinde qaıbir jyly О́skemende «Flash!» degen gazettiń bas redaktory Denıs Danılevskıı Alash kósemderiniń biri, qazaqtyń aıaýly tulǵasy Mustafa Shoqaıdy óz maqalasynda «fashısterdiń quıyrshyǵy» dep balaǵattap maqala jazdy.
Artynsha Sergeı Mıheev degen jýrnalıst atalǵan gazette «Kak chernoe stanovıtsıa belym» dep atalatyn taǵy da bir maqala jarııalady. Onda da Mustafa Shoqaıdy qaralaıdy.
Men maqala avtoryn sotqa berdim. О́skemen qalalyq soty «jýrnalıster fılm rejısserin emes, Mustafa Shoqaıdy ǵana fashıstiń quıyrshyǵy ataǵan» dep úkim shyǵardy. Tipti úkimge sáıkes sot shyǵyndaryn da sotqa bergen men tóleýim kerek eken.
Osyndaı «qym-qıǵash» alasapyran kúnderde ımperııashyl orystarǵa qarsy Álimǵazy Dáýlethan «Aq, aqqa Qudaı jaq» degen tereń taldaý jasalǵan maqalasyn jarııalady. Ol maqalany «Aıqyn» gazetine shyǵardy. Sol maqalada: «Bul kúnderi Qazaqstanda da, Reseıdiń ózinde de mıheevshilder (keshegi Soljenısyn men Jırınovskııshilderdiń qazaqqa, túrki halyqtaryna óshpendilik pen ultaralyq janjal uryǵyn sebýshiler) az emes. Iý.Alıabev, I.Mıheev, M.Akımov, t.b. orys shovınısteri sońǵy kezderi tipti qutyryna shabýylǵa kóshkeni baspasózden halyqqa belgili.
Olar Qazaqstannyń álem moıyndaǵan táýelsizdigin, memleket quraýshy ult retinde qazaq halqyn, onyń memlekettik tilin múlde moıyndaǵysy kelmeıdi. Sergeıdi sergeldeńge túsirgen eń basty bas aýrý – «Mustafa Shoqaı jolymen» derekti fılminiń halyqqa, ásirese Qazaqstan jastaryna etetin qaıdaǵy bir «keri» áseri bolsa kerek. Mıheevter ne dep mińgirlese, mińgirleı bersin. «Mustafa Shoqaı jolymen» derekti fılmi úlken jolǵa shyǵyp qoıdy», – dep aıtqanynan-aq maqalanyń qanshalyqty ótkir jazylǵanyn ańǵarýǵa bolady. Batyl sóıleý úshin de, tereń parasat-paıym, bilim men úlken júrek kerek. Osyndaı qaısar kúresker aǵamyz sonymen qatar, jan-dúnıesi óte názik adam ekendigin ekiniń biri bilmeýi múmkin.
Onyń muńaıǵanda án shyǵaryp, kóńildengende dombyrany sheber oınap, án salatyn ónerin kóp adam bilmese kerek. Qazaqtyń «Jigitke jeti óner de az» degeni osy Álimǵazy aǵamyzdy kórgende oıyma oralady. О́ıtkeni ol kisiniń boıyndaǵy ónerdi sanap bola almaısyz. Jan-jaqty. Tunyp turǵan qazyna.
Búginde Álekeńmen rýhanı kózqarasymyz úılesip, pikirles, kóńilimiz jaqyn, aǵaly-inili syılas dostarǵa aınaldyq.
Jaǵda Babalyqulynyń tóte jazýmen jazylǵan arhıvin bul kisiden basqa eshkim de retke keltire almasy anyq. Sony bilgen Jaǵda aǵamyz búkil qoljazbasyn Álimǵazy Dáýlethanǵa tabystap ketti. Ol qoljazbalar 56 papkaǵa (nemese qorapqa) jınaqtalǵan kúıi Álekeńniń úıinde tur. Jaǵda Babalyqulynyń baǵa jetpes baılyǵy – qoljazbalary men jınaǵan eńbekterin qyzy Roza Jaǵdaqyzy tek eki adamǵa – Álimǵazy Dáýlethan men maǵan arnaıy zańdastyryp, senimhat arqyly amanatqa berdi.
Búgingi kúni densaýlyǵynyń syr bergenine qaramastan aǵamyz sol qoraptardy kırıllısaǵa túsirip jatyr. Álimǵazy Dáýlethan Jaǵda Babalyqulyn erekshe qurmettep, eńbegin halyq arasynda keńinen dáriptep keledi. «Osy jurt Jaǵda Babalyqovty bile me eken?» atty maqala jazyp, etnografııaǵa qosqan orasan eńbekterin jarııalady.
Álimǵazy Dáýlethanuly qaımaǵy buzylmaǵan qazaq arasynda óskendikten, ómirde kórgeni kóp, bilgeni mol, memleketshil azamat. Ultyn janyndaı súıgen, dosqa adal, sertke berik jan. Ol qazaqtyń salt-dástúrin tereń biletin, salt-sanaǵa jetik shyǵarmashylyq adamy ekenine meniń kózim ábden jetti. Bul qasıetter Álekeńniń týǵan topyraǵynan boıyna sińip, ósken ortasy men ata-babasynan daryp, halyqtyq tálim-tárbıesinen bastaý alǵany anyq.
Álimǵazy Dáýlethan – bizdiń ulttyq-etnografııalyq «Dástúr» jýrnalynyń alqa múshesi, qurmetti oqyrmany. Álimǵazy aǵamyzdyń basylymǵa jarııalanǵan salt-dástúr, ult tarıhy týraly maqalalaryn oqyrmandar qyzyǵyp oqıdy. Aǵamyzdyń mereıtoıyna oraı «Dástúrdiń» №4 (89) 2023 jylǵy sanynda eki etnografııalyq áńgimesin berdik. Tarıhı-etnografııalyq áńgimeleri óte tartymdy.
Rýhy myqty Álekeń týraly tarıh ǵylymdarynyń doktory Zardyhan Qınaıatuly: «Tarpań taǵdyr, tentek oıdyń ıesi», – deı otyryp: «О́mirinde qanshama is tyndyryp tastaǵanymen, «Men tasty shaǵyp, taýdy qoparyp tastadym» dep jar salmaı-aq», aıyly bosatylmaı, aýyzdyǵymen jaıylyp, qoń alyp júre beretin qoıshynyń aq aıyl torysy» sııaqty adamdar bolady. Aramyzda mundaı adamdar az emes, solardyń biri – men biletin Álimǵazy Dáýlethan», – dep tereń baǵalaǵan.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Hangeldi Ábjan Álimǵazy Dáýlethannyń ónimdi ári batyl jazatynyn, úndemeı júrip úlken is tyndyratyn ǵylym qaıratkeri ekenin basa aıtyp, «Adal eńbegimen jazyp júrgen ǵalym» degen baǵa bergen. Kezinde jazýshy Qabdesh Jumadilov pen ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly da Álekeńniń eńbegin joǵary baǵalady.
Belgili tarıhshy Zardyhan Qınaıatuly tarıhqa qatysty ótirik áńgimelerdiń biri – Lıbaıǵa qatysty aıta kelip: «Álimǵazy sol kezde laýazymdy tulǵalar bastap, kóldeneń kók attylar qostap júrgen osy ótiriktiń betin ashyp, ǵylymı turǵydan dáleldep, jeńiske jetti. Tiresip júrip jeńdi», – dedi.
Sol kezde birneshe tildi erkin meńgergen tarıhshy Álimǵazy Dáýlethan: «Lı Baıdy qazaq qylý – Qytaıdyń bolashaq ekspansııasy úshin tarıhı negiz jasap berý», – degen maqala jazdy. О́kinishke qaraı, elimizde oryn alǵan, tarıhty sonshalyq dóreki burmalaýdyń biri – b.z.b. VII ǵasyrda ómir súrgen qytaıdyń áıgili aqyny Lı-Baıdy Shý-Talas boıynda týǵan, qazaqtan shyqqan «Elibaı» degen qazaq aqyny-mys degen áfsána edi. Áfsána avtorlary Lı-Baıdan – Elibaı (Eldibaı), ákesi Lı Kiden – Alqabı, onyń toǵyzynshy atasy Lı-Haýdan – qazaq jasaýǵa árekettendi. Osy qysyltaıań kezeńde baspasózge shyqqan úsh tarıhshynyń janaıqaıyn, qarsylyq kórsetken maqalasyn oqydyq. Sonyń biri – qytaı tili men ádebıeti, túrkilerdiń tarıhyn tereń biletin Á.Dáýlethannyń jaýaby durys ári naqty boldy. Bul kúrestiń qalaı órbigenin Álekeń búgingi kúni qyzyqty áńgime etip aıtyp otyrady.
Basynan ótken qıyn kezeńdi jeńe bilgen, rýhy myqty aǵamyz Qytaıdan elge oralǵan soń, bilimin tolyqtyryp, kúndiz-túni eńbek etti. Ul ósirip, qyz tárbıeledi. Búginde nemereleriniń súıikti atasy.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Álimǵazy Dáýlethan ǵalym retinde tarıh, ádebıet, kósemsóz salasynda 5 monografııa, 3 oqýlyq, 4 aýdarma, 170-ke jýyq ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqala, onnan asa án men tórt-bes kúıdiń avtory.
Qytaıdaǵy dıssıdent jazýshy Qajyǵumar Shabdanulynyń eńbegi týraly tyń maǵlumattar aıtyp, jazýshynyń tiri kezinde atajurtyna kelýine alańdap, óz oıy men pikirin BAQ betterinde ashyq jazyp, Qytaı eliniń qıturqy saıasatyn áshkerelegeni óz aldyna bir jyr.
Birneshe tildi, onyń ishinde uıǵyr, qytaı jáne túrik tilin jetik meńgergen Álimǵazy Dáýlethan otandyq basqa ulttyń tarıhshylary men jazýshylarynyń jalǵan málimetter keltirip jazǵan eńbegin dáleldep, oqyrmandy eleń etkizdi.
Eljandy Álimǵazy Dáýlethan ózi kórgen Shyńjań qazaqtarynyń máselesin de únemi nazarynda ustap keledi. Qazaqty janymen súıgen aǵamyz: «1,5 mıllıon qazaq Qazaqstanǵa qosyla ma, álde 9,5 mıllıon qazaq Qytaıǵa qosyla ma?», – dep alańdaıdy. Atajurtqa kóship keletin qandastar úshin kóptegen kedergi bar ekenin únemi aıtyp otyrady.
Bilgir maman, bilimdi tarıhshy: «О́ziniń ǵylymı zertteý jumystaryma qaraı erte zamandaǵy bizdiń tarıhymyzdy birtutas qarastyrýdy – eń negizgi talap dep esepteımin. Meıli qazaqtyń jerinde bolsyn nemese odan tys, ıakı Mońǵolııa, Shyǵys Túrkistan, Reseı, taǵy basqa respýblıkalardyń jerinde qalǵan qazaq tarıhynyń izderi, ata-babamyzdyń júrip ótken joly birtutas qaralýy kerek», – degen berik ustanymmen eńbek etip, qazaq ǵylymyna úlken úles qosqan Álimǵazy Dáýlethannyń qazaq ádebıeti zertteýshileri men synshylary nazarynan tys qalyp kele jatqan taǵy bir qyry – onyń syn-zertteýleri edi. Esterińizde bolsa, «qaıta qurý» bastalǵan 80-jyldardyń sońyna ala «halyq jaýy» retinde atylyp ketken Alash arystaryn aqtaý bastalǵanda bizdiń akademık-professorlarymyz «túri – ulttyq, mazmuny – sosıalıstik qazaq keńes ádebıetiniń negizin qalaýshy «Alyptar toby» tizimin barynsha jalaýlatyp, Mirjaqyp, Shákárim, Maǵjandardyń attaryn ataýǵa da batyldyq tanyta almaı jáne oǵan talpynǵandarynyń ózi «ári jaqsy, ári jaman» Maǵjandar týraly aıta bastady. Sondaı ala-qula pikir aǵystaryna batyl toıtarys bergen Álimǵazy Dáýlethan «Qazaq ádebıetin túri – ulttyq, mazmuny – sosıalıstik ádebıet» dep, 70 jyl boıy jańyltpashtap kelgenimiz jeter. «Qazaq ádebıetiniń túri de, mazmuny da ulttyq bolýy kerek» bizge tili qazaqsha, mazmuny sosıalızm men kompartııa kósemderin jyrlaıtyn saraı aqyndary kerek emes. «Naǵyz alyptar 70 jyl boıy qorlanyp, aty ataýsyz ketken Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjandar bastaǵan Alash ardagerleri emes pe edi?», – degendi aıta kelip: «Maǵjan jáne qazaq poezııasy» atty kólemdi zertteý eńbegin 1993 jyly jazyp, 1994 jyly «Juldyz» jýrnalynyń №5-6 sandarynda jarııalaǵan bolatyn. Ol tusta ádebıet zertteýshisi retinde tanyla qoımaǵan Álekeńdi qorashsynǵan talaı «Qazaq sovet ádebıetiniń» professorlary óre túregelgenin baspasózden bilemiz. Keıingi 30 jyldyq rýhanı, ádebı ómirimizdegi jańǵyrý men jańarý barysynda ǵalym Álekeńniń kóregendigi men naǵyz ultshyl, alashshyl qaıratkerligine kózimiz jetip, kóńilimiz sengen bolatyn.
Túıin sóz retinde Álimǵazy aǵamyzdyń «Maǵjan jáne qazaq poezııasy» atty zerdeli zertteýinde keltirgen V.G.Belınskııdiń tómendegi úzindisi men tııanaqtaǵandy jón kórdik:
«Danyshpandyq degenimiz – (Alyptar – danyshpandar emes pe? – Á.D.) jeke adamnyń shyǵarmashylyq damýynyń eń bıik satysy. Talant – danyshpandyqqa qaraǵanda shyǵarmashylyq kemirek daryndylyq. Birinshiler – mezgilinde túsinilmeı, tanylmaı, baǵalanbaı, kóbinese óz zamandastarynan qýǵyn men kórealmaýshylyqqa ushyraıdy. Olardyń dańqy keleshekte ózderiniń súıekteri qýrap qalǵanda málimdenedi. Ekinshileri – óz dáýiriniń súıetin, bedelin júrgizetin adamdary bolady. Biraq tirisinde qurmettelip, maqtaýmen baqytty bolyp ótse de, ólgen soń bul mańyzdy ala bermeıdi. Al keıde kózi tirisinde-aq olar óz dańqynyń sóngenine kýá bolady».
Qasymhan BEGMANOV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, aqyn
