Bıologııalyq syn-qaterlerge jaýap

Búginde respýblıka jurtshylyǵyn asa qaýipti vırýstardan saqtaý men al­dyn alý sharalary arnaıy zań­men beki­tilgen. О́tken jyly elimizde «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy bıolo­gııa­lyq qaýipsizdik» týraly zań qabyl­danyp, ony júzege asyrýǵa 2022-2024 jyldarǵa 25,5 mlrd teńge qarastyryldy.

«Bıotehnologııa jáne bıologııalyq qaýipsizdik: jetistikteri men damý per­s­pek­tıvalary» taqyrybyna arnalǵan ha­lyqaralyq ǵylymı konferensııa­da dúnıejúziniń birqatar elinen jı­nalǵan ǵalymdar adamzatqa qaýipti vırýs­tardy anyqtaý men aldyn alýǵa ne­gizdelgen ortaq máselelerdi tal­qylady. Atap aıtqanda, medısına, ve­terınarııa jáne aýyl sharýa­shy­ly­ǵynda týyndaıtyn jańa vırýs­tar, olarmen kúres joldary qaras­ty­ryldy. Konferensııa barysynda Ulttyq ǵylym akademııasynyń pre­zıdenti, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kúnsulý Zakarıa el ǵa­lymdarynyń bıotehnologııa sala­syn­daǵy, onyń ishinde Bıologııalyq qaýipsizdik prob­lemalarynyń ǵylymı zertteý ıns­tıtýtynyń jetistikterimen bólisti. Búginde atalǵan ınstıtýtta bıo­lo­­gııalyq qaýipsizdik máselelerin to­lyqqandy sheshe alatyn ǵylymı-ón­diristik klaster jolǵa qoıylǵan.

– Ǵalymdar COVID-19 pandemııasy kezinde ınnovasııalardyń zamanaýı múmkindikterine ıek artyp, bıologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz ete otyryp, ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerine úl­ken úmitpen qaraǵany anyq. El úshin qıyn kezeńde Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes ásirese bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdiń damýyna, kadrlyq áleýetti nyǵaıtýǵa jáne ǵalymdardyń áleýmettik máselelerin sheshýge erekshe nazar aýdaryldy. Ná­tı­jesinde Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı zertteý ıns­tıtýty bazasynda GMP standarty bo­ıynsha ımmýnobıologııalyq preparattardy shyǵarý úshin Qazaqstanda jáne Ortalyq Azııada «OtarBioPharm» tolyq sıkldi bıofarmasevtıkalyq zaýyty salynyp, paıdalanýǵa berildi. Kóptegen ǵalymnyń kúmánine qaramastan, QazVac COVID-19 vaksınasy jasaldy. Osy kezge deıin QazVac vaksınasynyń 5 mln-nan astam dozasy óndiriske shyq­ty. COVID-19 pandemııasy kezinde bıolo­gııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý ǵylymı zertteýlerdiń, ınnovasııalar men sa­raptamalyq bilimniń, juqpaly aýrýlardy dıagnostıkalaýdyń, aldyn alýdyń mańyzdy bóligine aınaldy. Osylaısha, pandemııanyń eń qıyn kezeńinde koronavırýs ınfeksııasyna qarsy vaksına ázirleý jónindegi mańyzdy min­detti el ǵalymdary oıdaǵydaı atqar­dy. Qazaqstan ǵalymdarynyń adam densaýlyǵy, qorsha­ǵan ortany asa qaýip­ti vırýstardan qorǵaýǵa qatysty zertteý­leri qashan da álemdik ǵylymı qaýym­dastyqtyń nazarynda. COVID-19 vırýsyna qarsy vaksına shyǵarǵan alǵash­qy 6 eldiń biri retinde tanyla oty­ryp, Bıologııalyq qaýipsizdik proble­malarynyń ǵylymı zertteý ınstı­­týty ǵalymdarynyń tabandy zert­teý­leriniń nátıjesinde ázirlengen vak­sı­na halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanǵanyn da aıta ketken abzal. Ins­tıtýt ǵalymdary osy 65 jyldyq tarıhynda irgeli jáne qoldanbaly zertteý­ler júrgize otyryp, asa qaýipti ınfeksııalarǵa qarsy vaksınalar men test-júıeleriniń 70 túrin ázirledi. Qa­zirgi ýaqytta ınstıtýt bıologııalyq qa­ýipsizdik, vırýsologııa, bıotehnolo­gııa, gendik ınjenerııa, mıkrobıologııa, molekýlalyq bıologııa jáne fıtopatologııa salalarynda joǵary bilikti mamandardy daıarlaý jónindegi biregeı ortalyq bolyp sanalady. Búgin­de bıotehnologııalar salasyndaǵy jetek­shi ma­mandardyń ustanahanasynan bilikti mamandar tárbıelenip, olardyń birqatary elimizdegi iri ortalyqtarda basshylyq qyz­mette otyr, – dep atap ótti Kúnsulý Zakarıa.

Instıtýttyń egemendik jyldary­na deıingi jáne qazirgi kezeńdegi jetis­tikterinde bilikti mamandardyń qosqan úlesi joǵary. «Qazbıofarm» ulttyq holdınginiń bas dırektory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erǵalı Ábdiraıymov ásirese keıingi kezeńde ázirlengen ǵylymı-tehnıkalyq jobalardyń áleýeti zor ekenin alǵa tartty.

– Osy ýaqyt ishinde Bıologııalyq qaýipsizdik problemalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty bazasynda 27 ǵyly­mı-tehnıkalyq baǵdarlama, 39 ǵylymı joba jáne 33 halyqaralyq grant jú­zege asyrylyp, onyń sheńberinde aýyl sharýashylyǵy jáne jabaıy ja­nýar­lardyń – 34, qustardyń – 7, adamǵa qa­tysty 4 ınfeksııasy jáne ósim­dik­ter­diń 18 ınfeksııasy zerdelen­di. Ins­tı­týtta ǵylymı zertteý jumysta­ry­­men birge ónimdi óndirý men satýǵa deıin­gi ǵylymı-tehnıkalyq jáne óndi­ris­tik ınfraqurylym júıelengen. Ǵalym­dar 124 bıologııalyq preparat, onyń ishinde densaýlyq saqtaý salasyna – 4, veterınarııaǵa – 63, veterınarııa men densaýlyq saqtaýǵa arnalǵan bakterıo­fagter negizinde 6 preparat tehnolo­gııasyn ázirledi. Vırýstardy, sańy­raýqulaqtardy, bakterııalardy jáne basqa mıkroorganızmderdi zertteý boıyn­sha iri ǵylymı ortalyqqa aına­lyp qana qoımaı, ónimderi medısınada, aýyl sharýashylyǵynda jáne óner­kásipte nátıjesin berip keledi. Islam yntymaqtastyǵy uıymyna múshe elderdiń vaksına óndirýshiler tobyna engen ınstıtýt bolashaqta ǵylymdy qajet­sinetin otandyq ónim óndirý kórset­kishterin kóbeıtý josparlanyp otyr, – dedi Erǵalı Ábdiraıymov.

2021 jyly Prezıdent tapsyrmasy­men salynǵan «OtarBioPharm» bıofarma­sevtıkalyq zaýyty jylyna 60 mln doza ónim shyǵarady. Aldaǵy ýaqytta ım­mý­no­bıologııalyq preparattardyń 10-nan as­tam túrin óndirý josparlanyp otyr. Immýnobıologııalyq preparattar­dy (vaksınalardy) shyǵarý boıynsha to­lyq sıkldi kásiporyn ónimderi GMP talaptaryna sáıkestendirilgen. Olardy óndirý men sapasyn qamtamasyz ete otyryp, densaýlyq saqtaý jáne aýyl sharýa­­shylyǵy úshin asa qajet, shetel­dik analog­tarynan kem túspeıtin profı­laktı­kalyq jáne dıagnostıkalyq prepa­­rattar júıesi de jolǵa qoıylǵan. О́nim­­der­diń tıimdiligi men halyqaralyq stan­­­dart­tar údesinen shyǵýy elimizdiń eks­port­­­tyq áleýetin arttyrýǵa da yqpal ete túsedi.

Bıologııalyq qaýipsizdik problemala­rynyń ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory Aslan Kerimbaev atap ótken­deı, ǵalymdar álemdik deńgeıdegi je­tis­tik­terdi basshylyqqa ala otyryp, molekýlıarly bıologııa, gendik ınje­ne­rııa, bıotehnologııa salasynda báse­ke­ge qabiletti tehnologııalar men dıag­nos­tıkalyq jáne vaksınalyq preparattardy ázirleýde zamanaýı ádisterdi qoldanyp keledi. Olardyń jetistikteri halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarda kórinis taýyp qana qoımaı, álemdik ortaq máselelerdiń sheshý joldaryn usynýymen erekshelenedi. Búginde ınstıtýtta 10-nan astam ǵylymı zertteý zerthanasy jumys isteıdi.

Keıingi jyldary ǵalymdardy trans­she­kara­lyq qaýip-qaterler alańda­typ otyr. Osy turǵydan alǵanda ekonomıka­lyq yntymaqtastyq kelisimsharttar aıasyn­daǵy taýar almasýmen qatar qus­tar, jan-janýarlar arqyly keletin kópte­gen vı­rýs túrin anyqtap, olarmen kúres­te ortaq ǵylym nátıjelerge súıený qajet­tigin kórsetedi. Qyrǵyzstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Rysbek Nur­ǵa­zıev, Kókshetaý oblysy «Atameken-Agro» kompanııasynyń ókili Alekseı Morgý­nov halyqaralyq jobalardyń aýyl sharýa­shy­lyǵy úshin mańyzdy ekenin alǵa tartsa, Túr­kııa, Reseı, Amerıkadan kelgen ǵalym­dar transshekaralyq vırýstar­dy anyqtaý joldaryna qatysty tájirıbe­lerimen bólisti. Al elimizdiń Densaý­lyq saqtaý, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlik­te­riniń, Almaty qalasy sanıtarlyq-epı­demıologııalyq baqylaý departamentiniń ókilderi ınstıtýt ǵalymdarynyń qaýipti ári asa qaýipti, sondaı-aq janýarlar men ósimdikterdiń bıologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi jobalarynyń, qus, shoshqa tumaýy, týberkýlez, brýsellıoz, taǵy da basqa aýrýǵa qarsy preparattary joǵary sapasymen ǵana erekshelenip qoımaı, Reseı, Ortalyq Azııa elderi tájirıbesinde tıimdi qoldanylyp otyr­ǵanyn jetkizdi.

ALMATY