Marokkonyń Ulttyq geofızıka ınstıtýtynyń habarlaýynsha jer silkinisiniń oshaǵy Marrakeshtegi Al-Haýz óńirinde 8 shaqyrym tereńdikte ornalasqan. Jer silkinisiniń aýmaǵy 400 shaqyrymǵa deıin sezilgen. Zilzalanyń magnıtýdasy 6,8 balldy quraǵan.
Shartaraptan kómek qolyn sozǵan elderdiń kóptigine qaramastan, Marokko bıligi Ulybrıtanııa, Katar, Ispanııa jáne Birikken Arab Ámirlikteriniń izdeý-qutqarý toptaryna ǵana jumys isteýge ruqsat berdi. Osyǵan baılanysty halyq el basshylyǵyn aıyptap otyr.
«Doha News» agenttiginiń habarlaýynsha, Katar zilzaladan zardap shekken aımaqqa gýmanıtarlyq kómek, izdeý-qutqarý toptary men qutqarý kólikterin jibergen. Al Ispanııanyń qorǵanys mınıstrligi jeksenbide 56 qutqarýshy men 4 ıisshil ıti bar Ispanııanyń áskerı izdestirý-qutqarý bólimi Marokkoǵa keldi dep habarlady. Sondaı-aq 30 qutqarýshy men 4 izdeý ıti bar taǵy bir áskerı ushaq jóneltildi. Ulybrıtanııa 60-qa jýyq izdeý-qutqarý mamanyn, 4 izdeý ıtin, qutqarý jabdyqtaryn jáne medısınalyq baǵalaý tobyn jiberdi.
Ádette mundaı jaǵdaıda Birikken Ulttar Uıymynyń Gýmanıtarlyq isterdi úılestirý basqarmasy (OCHA) agenttikteri arqyly kómek qolyn sozady. Atap aıtqanda, Apatty baǵalaý jáne úılestirý (UNDAC) jáne Halyqaralyq izdeý jáne qutqarý konsýltatıvtik toby (INSARAG) halyqaralyq kómekti úılestiredi.
Negizi BUU ókildikteri oqıǵadan 12 saǵat ótken soń habarlama qabyldap, zardap shekken eldiń úkimeti, BUU ókildigi nemese eldegi gýmanıtarlyq qyzmet úılestirýshi organnyń suraý salǵan jaǵdaıda apat aımaǵyna jiberiledi. Mundaı jaǵdaıda halyqaralyq mekemeniń qutqarý qyzmeti tórt aptaǵa jýyq ýaqyt boıy tynbaı jumysqa kirisedi. Alaıda Marokko úkimeti olardan áli kómek suraǵan joq.
«Marokko bıligi qandaı qoldaý qajet etetinin anyqtaýy kerek. Biz osy máseleler boıynsha bılikpen tyǵyz baılanystamyz. Mundaı aýyr apat kezinde BUU Marokko halqy men úkimetin qoldaýǵa daıyn», deıdi OCHA-nyń ókili Iens Laerke.
Marokkonyń kómek qolyn sozǵandardy tańdap alýyn keı sarapshy da, qarapaıym turǵyndar da synǵa alǵan. Biraq resmı bılik ókilderi munyń artynda eshqandaı saıasat joq ekenin alǵa tartady. Máselen, Marokko strategııalyq barlaý ınstıtýtynyń prezıdenti Ábdelmalek Alaýı.
«Halyqaralyq kómekti qalaı baǵyttaý kerek degen másele apattyń birinshi kúninen bastap talqylanyp keledi. Kómek tym kóp kórsetilse, onda uıymdastyrý máselesinde qıynshylyq týady. Muny apatty jaǵdaıda retteý ońaı emes. Marokko kórsetiletin halyqaralyq kómektiń bárin qoldaıdy. Biraq ony tıimdi uıymdastyrý kerek», deıdi.
Germanııa syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Marokko bıliginiń resmı Berlın usynysynan bas tartýynan eshqandaı saıası sheshim kórmeıtinin jetkizdi. «Germanııa men Marokko arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas jaqsy», dedi baspasóz hatshysy. Onyń aıtýynsha, eldegi sheneýnikter Germanııanyń kórsetken kómegi úshin alǵys aıtqan.
Osy oraıda Fransııa men Marokko arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastar nasharlaǵanyn eske salǵan jón. Fransııanyń syrtqy ister mınıstri telearnaǵa bergen suhbatynda zardap shekken óńirge kómektesýge daıyn ekenin jetkizdi. Fransııa apat aımaqtarynda belsendi jumys istep jatqan úkimettik emes uıymdarǵa 5 mıllıon eýro (5,4 mıllıon dollar) kóleminde kómek beretinin jarııalady.
Halyqaralyq Qyzyl Krest jáne Qyzyl Jarty Aı qoǵamy federasııasy (IFRC) apattan zardap shekkenderge kómek kórsetý úshin shamamen 100 mıllıon eýro jınaý týraly shuǵyl úndeý jarııalady. «Biz adamdardyń eń ózekti qajettilikterin qanaǵattandyrýymyz kerek, sonyń ishinde densaýlyq, sý, sanıtarııa, gıgıena jáne baspana», dedi Halyqaralyq Qyzyl Krest jáne Qyzyl Jarty Aı qoǵamy federasııasynyń jahandyq operasııalary dırektory Kerolaın Holt.
Aıta keterligi, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Marrakesh-Safı aımaǵynda bolǵan joıqyn jer silkinisi saldarynan kóptegen adamnyń qaza tabýyna baılanysty Korol VI Muhammedke kóńil aıtty.
«Osyndaı aýyr sátte qaıǵy-qasiretterińizge ortaqtasyp, barsha qazaqstandyqtardyń jáne jeke óz atymnan Sizge, sondaı-aq baýyrlas Marokko halqyna kóńil aıtamyn», dep jazylǵan jedelhatta.
Salystyrmaly túrde 6,8 balldyq jer silkinisi ortasha deńgeıge jatady. Biraq osynshalyqty aýyr apatqa ákep soǵýynyń ózindik sebepteri bar. «Nature» jýrnalynyń málimetine súıensek, Soltústik Afrıka ortasha seısmıkalyq belsendi aımaqqa jatady. Afrıka men Eýrazııa tektonıkalyq taqtalarynyń úzdiksiz soqtyǵysýy saldarynan jer asty dúmpýleri úzdiksiz bolady.
Londondaǵy «Arup» ınjenerlik konsaltınginiń seısmıkalyq dızaın dırektorynyń orynbasary Zıggı Lýbkovskıdiń aıtýynsha, máseleniń máni eki taqtanyń qurlyqtyq ekeninde jatyr. Iаǵnı juma kúngi jer silkinisi Atlas taýlarynyń túbinde týyndap, joǵary qaraı taraǵan. «Bul – óte kúrdeli, eski qaqtyǵys», dedi Z.Lýbkovskıı.
Marokko ortasha belsendi aımaqqa jatatyndyqtan, aýqymdy jer silkinisi sırek kezdesedi, birneshe júz jylda bir ret týyndaıdy. О́kinishke qaraı, munda seısmologııalyq jazbalar sırek tirkeledi. Ári tarıhı derekter de joqtyń qasy. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul da zilzalany aldyn ala boljaýǵa úlken kedergi keltiredi.
Kelesi másele mynada. О́ńirdegi tektonıkalyq taqtalardyń qıylysqan jeri ártúrli. Túrkııa sekildi keıbir aımaqta birtutas naqty shekara belgili. Al Afrıkanyń soltústiginde mundaı emes, árkelki. Sol sebepti munda zilzalanyń qaýpi úlken emes, biraq bir silkinse ońdyrmaı túsiredi.
Ulybrıtanııadaǵy London ýnıversıtettik kolledjiniń apatty zertteýshisi Ilan Kelman lezde kóp adamnyń qaza tabýyna el bıligin kinálaıdy. Onyń aıtýynsha, úkimet mundaı apatqa daıyn emes. «Adamdardy jer silkinisi óltirmeıdi, ınfraqurylym qulaǵanda sonyń astynda qalady. Zilzalanyń saldary qatty áser etti, óıtkeni oǵan eshkim daıyn emes edi», deıdi I.Kelman.
Buǵan dálel retinde zertteýshi 1960 jyly 29 aqpanda Marokkodaǵy Agadırde bolǵan 5,9 baldyq jer silkinisin alǵa tartady. Sol kezde qala halqynyń úshten bir bóligi qaza taýyp, taǵy úshten biri jaraqat aldy. Bári ǵımarattardyń qulaýynan zardap shekti.
