- Aıshagúl apa, zań salasynda 63 jyl boıy talmaı eńbek ettińiz. Bul salany tańdaýyńyzǵa ne nemese kim sebep boldy?
- Shyny kerek, ózim de zań salasyna túsýime ne túrtki bolǵany jaıly kóp oılandym. Júrek qalaýy, balalyq shaq, oryndalmaǵan arman. Zańger atanǵanym ákeme baılanysty.
О́kinishke qaraı, «áke – asqar taý» degen sóz men úshin tańsyq bolatyn. О́zim 1940 jyly Qyzylorda oblysy Qaratoǵaı qystaǵynda týdym. Al ákem Ádilbek Kúzembaev 1941 jyly soǵysqa attanyp, habar-osharsyz ketken edi. Oń-solymdy tanymaǵan shaqta áke meıirimin seziný buıyrmaǵan eken. Bala qııalyna salynyp, ákeshimniń beınesin elestetip, soǵystan oralǵan mezette qasyna júgirip baryp, ystyq qushaǵyna oranatyn sátti jıi armandaıtynmyn. Bireýlerdiń «qasyna ózge ulttyń áıelin ertip, maıdannan Eýropa jaqqa tartqan bolar», «fashıst qolynan qaza tapqan bolar» degen sózderin jıi estisem de, «joq, ákem tiri» degen úmit jetimdiktiń azabyn sál bolsa da tynyshtandyryp, kóńildenip qalatynmyn. Keıin kishi inim Begalyǵa da «ákemiz batyr» dep maqtanyshpen aıtatyn edim.
Jyldar ótse de áke jaıly esh habar túspedi. Zań salasyn eń jaqyn adamymdy izdep tabý úshin tańdadym. Sóıtsem, mansabymnyń 63 jyly osyndaı maqsatpen ótti...
- Mansabyńyzdy qalaı bastadyńyz?
- Zańgerlik qashanda kúrdeli sala bolyp eseptelgen. Oǵan kez-kelgen adamnyń qulqysy jete bermeıtin. Qazirdiń ózinde de bul sala tek úzdik mamandar men óz isiniń maıtalman sheberlerin qajet etedi.
50-60 jyldary aýyldan shyqqan qarapaıym qazaq balalary oqýǵa, ásirese zań fakýltetterine ońaılyqpen túse almady. Eń aldymen qurylysta 3 jyl jumys istep, úlken bilim ordasyndaǵy oqýdy artynan armandaıtynsyń. Mektepte úzdik oqýshy atanyp, komsomol brıgadasymen qurylysta jumys istedim. Azyn-aýlaq tájirıbe jınap, eldegi mańdaı aldy oqý orny - Almaty qalasyndaǵy S.M.Kırov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetke konkýrssyz qabyldandym. Bedeldi ýnıversıtettiń zań fakýltetin úzdik bitirip, joldamamen Qaraǵandy oblysyndaǵy Shahtınsk qalasyna attandym. Sóıtip, Qaraǵandy prokýratýrasyna tergeýshi bolyp ornalastym. Eń qıyn ári eń qyzyqty shaq osy kez. Jumysqa endi ornalasqan jas mamansyń, túk bilmeısiń, teorııalyq bilimińdi is júzinde kórsetýge mashyqtanasyń. Qatal áriptesterińniń qatań tártibinen ótesiń. Osylaı júrip, qasaqana nemese abaısyzda jasalǵan aýyrlyǵy ortasha talaı qylmystardyń betin ashtym. Nysanyna baılanysty jeke adamǵa, otbasyna jáne kámeletke tolmaǵandarǵa, adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryna, beıbitshilik pen adamzat qaýipsizdigine, memlekettiń konstıtýsııalyq qurylysyna ne qaýipsizdigine, menshik, onyń ishinde ekonomıkalyq qyzmet salasyndaǵy, sondaı-aq qoǵamdyq qaýipsizdikke jáne qoǵamdyq tártipke qarsy qylmystardyń barlyǵy bizdiń nazarymyzda boldy.
Negizgi jumysymnan qolym sál bosaǵanda ákem jaıly derekterdi de izdeýge tyrysatynmyn. Qaraǵandy oblysynda Kúzembaev atyndaǵy shahta bar ekenin bilip, anyq-qanyǵyn bilýge tyrystym. Sóıtsem, ol ákem emes eken. Úmit oty sondaı ǵoı, qashanda laýlap turady...
Osylaısha, Qaraǵandyda 6 jyl jumys istep, otbasyly atandym. Keıin joldasym Bolat Ryspaev ekeýimiz Qyzylorda oblysyna attandyq. Jalǵyz inim áskerge ketip, anam Aqjarqyn jalǵyz qalǵan edi. Kóshýge osy sebep boldy. Qol qýsyryp otyrmaı, oblystyq prokýratýraǵa jazǵan hatym maquldanyp, qalalyq prokýratýraǵa aǵa tergeýshi qyzmetine kiristim. Sol jerde de 5 jyl boıy abyroıly eńbek etip, oblystyq prokýratýraǵa aýystym. Aldaǵy alty jyl boıy bólim basshysy qyzmetin atqardym.
1977 jyly Qarmaqshy aýdanynyń sýdıasy qyzmetine taǵaıyndaldym. Bul qyzmette de mol tájirıbe jınap, quqyq salasynda shyńdaldym. Sýdıa qyzmeti syrtqy ólshemdermen ólshenbeıdi. Erekshe laýazym ıesiniń shynaıy beınesin onyń shyǵarǵan úkimderi men sheshimderiniń mán-maǵynasy, ishki ıirimderi, túptep kelgende, jeke tulǵanyń ar-ojdany aıqyndaıdy. Sýdıa sheshim shyǵarǵan kezde eshbir syrtqy yqpaldarǵa boı aldyrmaýy, qulaq túrmeýi tıis. Bul zańda jazylǵan. Ádiletti úkim shyǵarý úshin tájirıbe men biliktilik qana emes, ómir mektebi de talap etiletinin osy shaqta uqtym. Ádildiktiń eń joǵary satysyna tek myqty sýdıalar ǵana órleı alady. Men de sondaı bolýǵa tyrystym, basty maqsat – halyq senimine ıe bolý edi.
1982 jyly anam onkologııalyq aýrýǵa shaldyǵyp, Qyzylordaǵa oralýymyzǵa týra keldi. Endi sot salasynan advokatýra meńgerýshiligine aýystym. Anashymnyń syrqattanyp jatqanyn kórgennen bolar, ákem jaıly oılar jıi mazalaı bastady. Anam máńgi saparǵa attanbas buryn erte aıyrylǵan súıiktisi, eki balasynyń ǵana emes soǵystyń qandy jyldarynda qamqorlyqqa muqtaj bolǵan ár baqytsyz jannyń janashyry jaıly habar alsa degen nıet áreketke jeteledi. Osylaısha, izdestirý jumystaryn jandandyryp, biraz kedergige de keziktim. Áıteýir, jyldar boıy kútken habar keldi. Onda: «1941 jyly maıdanǵa shaqyrylǵan Ádilbek Kúzembaev atqyshtar polkynda bolǵan. 1944 jyly jaý qolynan qaza tapqan» delingen. О́kinishti, biraq shyndyǵyn bildik, jyldar boıy mazalaǵan máseleniń túbine jettik. Kóp uzamaı, 1984 jyly anam da aýyr dertten kóz jumdy. Ne bolsa da ómir jalǵasyn tabady. Zeınet jasyna deıin advokatýra salasynda jumys istedim, zeınetke shyqqannan keıin de jumystan qashpadym. Kúni búginge deıin jas mamandar keńes surap keledi, túrli máselege basyn aýyrtqan qarapaıym halyq ta júginedi. Advokatýranyń bir tıimdi tusy – jumys isteımin deseń, qalaǵanyńsha isteı beresiń, úıde otyryp ta eshkimniń betin qaıtarmaımyz.
- Zań salasynda júrgen soń qyzmet jolynda áleýmettik máselelerdiń sheshimi de tabylǵan bolar. Qıyn sátter boldy ma? Jalpy, qandaı qyzyqtardy bastan keshirdińiz?
- Kez-kelgen qyzmettiń óz qıyndyqtary bolady. О́mir de sonymen qyzyqty. Máselen, tergeýshi mamandyǵy qyraǵylyq pen tózimdilikti, qyzyǵýshylyq pen aqyldy talap etedi. Bul mamandyqtyń ıeleri qylmyskerlerdi quryqtap qana qoımaı, bultartpaıtyn aıǵaqtar arqyly, Qylmystyq kodekstiń baptaryna sáıkes, isti jan-jaqty zertteıdi. Adam taǵdyryna degen jaýapkershilik úshin aqıqattyń aq jolynan aýytqymaý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Osyndaı aýyr jumystyń júgin arqalaǵan tergeýshiniń ár kúni ǵana emes, ár saǵatynyń ózi qym-qýyt oqıǵamen órilip jatady.
Tergeýshi qyzmetinde jumys istegen shaq týraly aıtar bolsaq, bul saladaǵy eń birinshi júrgizgen isim esime túsedi. Qaıtse de, alǵashqy jetistigińniń jemisin kórgende erekshe maqtanyshpen qýanasyń ǵoı.
Biz buny óz aramyzda «Pýstovalovtyń isi» dep atadyq. Bul qylmyskerdiń tegin eshqashan umytpaspyn. Qaraǵandy polıseıleri 5-qabattan sekirip kóz jumǵan áıel týraly habar alady. Tergeý jumystary kezinde qasaqana jasalǵan qylmysty dáleldeıtin esh aıǵaq taba almaǵan quzyrly organ qyzmetkerleri jábirlenýshiniń qazasyn «sýısıd» dep tanyp, jyly jaýyp qoıady. Biraq ýaqyttan keıin bul iske meniń de kózim shalyp ketedi. Is materıaldarymen muqııat tanystym, shynymen de ózine qol jumsaý faktisine uqsap turdy. Alaıda ishki túısigim daýa bermeı, bir gáptiń baryn sezdim. Saraptama nátıjelerin zerttep otyryp, áıel adamnyń ólimine basqa bireý sebepshi bolǵanyn túsindim. Qylmys jasalǵan jerge baryp, úıdiń ár buryshyn zertteýge kiristim. Sóıtip júrip, zorlyq-zombylyqtyń izderin baıqadym. Kórshi-qolańnan da jaýap aldyq. Aqyry qylmyskerdiń izine túsip, Pýstovalovty qamaýǵa aldyq. Ol óz kinásin moıyndap, istiń anyq-qanyǵan aıtyp berdi. Shyn máninde, bul kisi jábirlenýshiniń úıine basa-kóktep kirip, áıeldi zorlap, uryp-tópelegen. Keıin 5-qabattan laqtyryp jiberipti. Osylaısha, sot qylmyskerdi 15 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryp, temir torǵa toǵytty.
- Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin is júrgizý qyzmetinde ne ózgerdi? Jumys kóbeıdi me? Zańbuzýshylyqtar azaıdy ma?
- Shyny kerek, 80-90 jyldarǵa qaraǵanda qazir qylmys sany kóbirek. Mysaly, buryn esirtki saýdasy, adam óltirý, áıel men bala zorlaý syndy qylmystar az edi. Bolǵan kúnniń ózinde de bundaı ister qoǵamda rezonans týdyryp, óte qatty synalatyn. Al qolyn jazyqsyz adamnyń qanyna malǵan qylmyskerler aýyr jazaǵa tartylatyn. Bir jaman jaǵy – zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵan áıelder, daýly halyqtyń synynan qorqyp aryzdanbaıtyn, máselelerin ortaǵa shyǵarmaıtyn. Al qazir áıel quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdar ashylyp, bassyzdyqtyń aldyn alyp jatqany qýantady. Búginde qatygezdikpen adam óltirip, marqumnyń denesin qoqysqa laqtyrý faktileri azaıdy dep oılaımyn. Biraq beti ashylmaı qalǵan nemese jyly jaýyp qoıa salǵan isterdiń sany qanshama...
Shúkir, Qazaqstan zamanaýı ári ozyq tehnologııalaryn damytyp, halyqaralyq arenada bedeldi boldy. El azamattary da - erteńgi bolashaqty qurastyratyn saýatty qyz-jigitter. Alaıda, tehnologııa damyǵan saıyn alaıaqtyq sany da údeı túsedi. Ásirese, ınternettegi alaıaqtyq beleń aldy. Internette «bir túımeni» basyp onlaın nesıe beriletini týraly jarnama óte kóp. Alaıaqtar osyny paıdalanady. Ol bolmasa, áıteýir, aılanyń basqa bir túrin oılap tabý qıyn emes búginde.
Qazir elimizde ermek úshin esirtki shegip, jeńil aqsha tabý jolynda taratyp júrgender týraly áńgime kóbeıdi. Esirtkiniń zańsyz aınalymy kóbeıgeni, «qoǵamnyń jańa dertin» úrimdeı jas balalar taratyp jatqany qynjyltady, árıne.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin elimizde qylmys sany kúrt artyp, uıymdasqan qylmystyq toptardyń áreketi beleń alǵan edi. Kúsh kórsetý, qorqytý-úrkitý arqyly ózgeniń múlkin tartyp alý, bir sózben aıtqanda «reket» órshidi. «Reketırlerden» qarapaıym halyq kóp zardap shekti. Al qazir – toqshylyq zaman, keregińniń bári dúken sórelerinde qaptap tur, kásipkerlerge de memleket tarapynan qoldaý kórsetilip otyr. Qazaqstan kórkeıip jatyr.
- Aıshagúl apa, zań salasynyń ardageri retinde jas mamandarǵa qandaı aqyl-keńes berer edińiz?
- Zańgerlik bilim men quqyqtyq mádenıetti nasıhattaý, zańgerlik oılaý qabileti bar daryndy ári shyǵarmashyl jastardy qashanda qoldaý qajet. «Qazir ekiniń biri - ıýrıst» deıtinder zań salasy óte kúrdeli ekenin túsinbeıtin bolar. Alaıda bılik jańa zań ázirleıdi, ony qoldanysqa engizedi. Qoǵam da bir orynda turmaı, damyp jetiledi. Qazaqstanǵa jaı ǵana bilikti mamandar ǵana emes, adam quqyǵyn birinshi satyǵa qoıatyn, Ata Zańymyzdy tolyq biletin, ony utymdy paıdalanatyn saýatty zańgerler qajet. Ol úshin zańmen, mańyzdy qujattarmen «dos» bolý qajet.
О́z isine adal zańger árdaıym izdeniste bolyp, ózin-ózi damytyp otyrýy kerek. Osy tusta sot zalyndaǵy otyrystarǵa baryp turýǵa keńes berer edim. Búginde sot zalyndaǵy otyrystar ashyq túrde ótkiziledi. Jastar derbes oılaý syndy shyǵarmashylyq qabiletterin damytyp, óz oılaryn usynsa quba-qup. Al memleket osyndaı bilikti kadrlardy qoldaý maqsatynda jaǵdaılaryn jasaý kerek.
- Áńgimeńizge rahmet.
