Qalam qýaty

Qazaqstannyń Eńbek Eri, Abaı atyndaǵy memlekettik syı­lyqtyń, Frans Kafka atyn­daǵy halyqaralyq ádebı syılyǵy­nyń laýreaty, jazýshy, dramatýrg, kınoger, aýdarmashy Ákim Tarazı aǵamyzdyń bıyl 90 jas­qa tolǵan mereıtoıynda Memle­ket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ákim Tarazı – ádebıet áleminde óte sırek kezdesetin tul­ǵa, qazaq ádebıetinde erekshe oryn alǵan biregeı jazýshy» dep, kezinde ańyz bolǵan, bú­ginde abyzǵa aınalǵan jazýshy jó­ninde aǵynan aqtarylyp edi. Ásirese halqymyzdyń almaǵaıyp taǵdyryn, qysylyp shyqqan qıyn-qystaý kezeń-náýbetin, sondaı surqyltaı zamanda ózgeriske ushyraǵan psıhologııalyq bolmysyn sheber sýrettegen qalamger ekenin basa atap ótken edi.

Abyzdyń bıylǵy aıtý­ly mereıtoıy qarsańynda ja­ryq kórgen úlken 12 tomdyq shyǵar­malar jınaǵy halyq rýhanııaty­na qosylǵan mol qazyna, zor mura dep bilemiz. Sonyń ishinde «Tas­jarǵan», «Qorqaý juldyz», «Jaza» qatarly týyndylary­nyń bógenaıy bólek, orny erekshe eke­ni sózsiz. Tipti keıingi seksen­niń seńgirine shyqsa da, qalamyn múlde sýytpaǵan jazýshynyń «Andreı» jáne «Kúltáı jeńe­shem men Aleksandr Soljenı­syn» degen esse-hıkaıattaryn oqyp estandy kúı keshkenimiz bar. Bul bir esepte ǵasyr jasaǵan abyzdyń arylý-rekvıemi dep te túsindik. Qalaı bolǵanda da, bul eki esse-hıkaıat – ádebıet qorjynyna qosylǵan jańa bir súıekti shyǵarma, súbeli olja ekeni daýsyz.

Ákim aǵanyń «Kúltáı jeńe­shem men Aleksandr Soljenı­syn» atty esse-hıkaıatynda: «Ash­­tyq, aramdyq adamnyń tánin ól­tiredi, biraq ashtyq ta, aramdyq ta adamnyń Rýhyn óltire almaıdy» deıdi. Bul sóz – saptaıaqqa as quıyp, sabyna qaraýyl qoıǵan, qııaldy qysyratqan sonaý zulmat zamannan shyqqan halqymyz­dyń jigerin janyp, rýhyn asqaqta­ta túsedi. Memlekettiń irgesi osyndaı mereıi ústem, rýhy bıik tezıs­termen bekise kerek. Sondyq­tan da mundaı optımıstik oı qazir­gi qoǵamnyń aýadaı ańsap otyr­ǵan rýhanı qajetiligi ekeni ras.

Al qalyń oqyrman qaýym sú­ıip oqyǵan «Tasjarǵan» roma­nyndaǵy Omardyń obrazy áli kún­ge sanamyzda saqtalyp, ja­dy­myzda jattalyp qaldy. Ja­zýshy «Tasjarǵan» týyndysy ar­qyly tutas bir kezeńniń be­de­rin, «sovettik ómir» deıtin qa­tal júıeniń aıarlyǵyn aıamaı ashyp kórsetedi. Sol sekildi «Qor­qaý juldyz» romanyndaǵy bas ke­ıipker Sálımanyń taǵdyry da tal­ǵamy bıik oqyrmandy beı-jaı qaldyrǵan emes. Tereń oı­dyń túbine tartty. Jazýshy Sálı­manyń aýzymen: «Ádildik ne­ge álsiz bolýy kerek? Qııanat nege qudyretti bolýy kerek?» degen suraq qoıady. Men kóp jyl memlekettik qyzmette júrip, qo­lym qalt etken sátterde qadarı-halimshe oqýǵa qumar boldym. Árıne, bul bir men ǵana degen sóz emes, biz meıilshe kitap oqyp ósken urpaqpyz. Sodan túıgenim: kórkem shyǵarma – oqyrmanǵa aqyl aıtpaı, oǵan suraq qoıa bil­se, ıaǵnı oılandyra alsa ǵana ol ómirsheń týyndy degen oıǵa bekip edim. Osy turǵydan alǵanda, men Sálımanyń saýaly talaıdy tolǵandyrǵanyna kúmánim joq. Bul, árıne, Ákim Tarazı prozasy týraly bir ǵana mysal.

Tarazı týyndylarynyń ta­ǵy bir erekshe tusy – shyǵar­ma­da jyltyr sózge sarań, oıy ozyq túsip turatyny. Ákim aǵa shyǵarmalary birden baýrap áketpeıdi, kóbine-kóp basy kedir-budyr keledi. Jalynan sıpatpaıtyn asaý. Áıtkenmen sál shydas bergen oqyrman mol oljaǵa keneletini bar. О́ıtkeni Ákim aǵanyń shyǵarmadaǵy saf oıy – teńizdiń túbine jasyr­ǵan asyl jaýhar ispetti. Tereńde jatady. Ol oqyrmanǵa oljany ońaı bere salmaıtyn jazýshy. Qaı shyǵarmasyn alyp qarasaq ta, konflıkt pen kontrastqa baı. Shıryqqan psıhologııalyq tartystar – qupııa qubylysy men burylysy mol adam jan dúnıesi sekildi nemese qoǵamdyq qundylyqtar qaıshylyqtary tárizdi.

Ákim Tarazıdiń dramatýrııa­lyq sheber­ligi tipti de kesek. Ár jyldary teatr sahnasynan túspegen pesalary kórer­men kóńilinen shyǵyp, kózaıymyna aınaldy. Kezinde Ákim aǵanyń drama­týr­gııalyq áleýeti týraly: «Asaý Bókeı», «Jaqsy kisi», «Kúlmeıtin komedııa» – qazaq ádebıetine, qazaq dramatýrgııa salasyna qosylǵan klassıkalyq úlgi. Bular – ýaqyt ótse de, ózi­niń ózekti mán-mazmunyn jo­ǵaltpaıtyn shy­ǵarmalar» dep baǵalaǵan edi, bel­gili teatr synshysy Áshirbek Syǵaı.

Ákim Tarazıdiń drama­týr­gııalyq qýaty tek teatrda emes, jalpy, shyǵar­malarynda bir­den kózge túsetin fenomen. Osy oraıda men ony Bernard Shoý men Alber Kamıýge kóbirek uqsatamyn. Ol Shekspırden ke­ıingi uly dramatýrgter sııaq­ty qarapaıym qun­dylyqtar men qaǵıdalarǵa súıene otyryp shıelenisken kór­kem she­shimderimen tańǵaldyra bilgen dramatýrg.

Ákim aǵanyń 1960-1980 jyldar ara­lyǵynda qazaq kınosy salasynda bas redaktorlyqtan bastap, KSRO Kınematografııa odaǵynyń hatshysy qatarly kóptegen basshylyq qyzmette bolyp, qazaq kınosyn damytýǵa ózgeshe úles qosqany búginge deıin kóz aldymyzda. Kıno salasynda da qaldyrǵan qoltańbasy da bólek. «Tulpardyń izi», «Arman – ataman», «Qarash-Qarash oqıǵa­sy», «Qyzjylaǵan», «Mustafa Shoqaı» syndy týyndylary qa­zaq kıno­dramtýrgııasynyń altyn sandyǵyna túsken ólsheýsiz qazyna.

Qazaq tarıhy týrasynda aı­tyl­ǵanda da, Ákim aǵanyń aty qa­lys qalmaıdy. HIH ǵasyrda ómir súrgen orystyń ataqty ta­rıhshy-ǵalymy Nıkıta Bıchý­rınniń «Orta Azııany mekendegen halyqtardyń kóne zamanǵy tarıhy» jáne «Myńqoldyń tórt hany» degen eki úlken tarıhı eń­begin aýdarǵany osynyń dáleli. Tek osy eki kitappen de qazaq mádenıeti tarıhyna eleýli eńbek sińirgen tulǵa bolyp qala beredi.

«Kók aspanda qyraǵy kóz bar». Uly sóz. Bul Ákim aǵanyń sózi. Sol «qyraǵy kóz» Ákim aǵaǵa únemi kóz qyryn sala júrgendeı seziledi. Osy kúnge deıin talaı belesten bir súrindirmeı, aman alyp shyqqan «qyraǵy kóz» tek oń kózimen qarady desek, asylyq aıtqandyq bolmas. Árıne, Ákim aǵa týraly aıtylar áńgime kóp. Ásirese bizge úlgi bolǵan – kesek tulǵalyq turpaty, adamı bolmysy. Onyń álde bireýdi atyn atap, túsin tústep orynsyz maqtaǵanyn, ońdyrmaı dattaǵanyn kórmedik. Al qoǵamdaǵy keıbir tıpterdi keıipker somdaý arqyly qatań synǵa alý – ol sýretkerdiń min­deti de shyǵar. Áıtpese talaı mú­ıizi qaraǵaıdaı qalamgerdiń múıizdesip qalǵanyn kórsek te, Tarazı týraly ondaı tyrs etken bóten-bastaq sóz bolǵan emes. Baıypty, baısaldy qalpynan bir tanǵan joq. Bul – Ákim aǵanyń kisilik kelbetiniń bir kórinisi. Talaı urpaqqa jetetin Tarazı qalamynyń qýaty, mine, osy.

Qyrymbek Kósherbaev,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri