– Kitaphanashy bolýdy bala kúnnen armandadyńyz ba?
– Armandadym dep aıtpasam da, kitap álemine degen erekshe qyzyǵýshylyǵym kitaphanashy mamandyǵyna ákeldi. Bala kezimizde kitap ataýly qat bolatyn. Qyzyqty, tanymdyq kitaptardy aýyldyń kishkentaı kitap dúkeninen satyp alatynmyn. Aýyldaǵy kitaphanada men oqymaǵan kitap sırek shyǵar. Úıde shaǵyn kitaphanamdaǵy kitaptardy eshkimge bermeı, «qyzǵanyp», saqtap, tizimin jazyp júrýshi edim. Al mamandyqqa kelsek, kitaphanashy bolý – júrektiń qalaýy. Menińshe, dál osyndaı aıaýly mamandyq joq.
– Búgingi jáne burynǵy oqyrman arasynda qandaı aıyrmashylyq bar?
– Oqyrman ǵana emes, jalpy jıyrma-otyz jyl burynǵy adam da bólek edi ǵoı. Otyz bir jyl buryn alǵash kitaphanaǵa jumysqa turdym. Oqyrmandar sypaıy edi, biz olarǵa, olar bizge erekshe iltıpatpen qaraıtynbyz. Birneshe jyl buryn aqyn Talǵat Eshenulynyń kitaphana týraly «Júregi bar jalǵyz úı» degen essesin oqydym. Shaǵyn, biraq ádemi órilgen dúnıe. Osydan keıin kitaphana qym-qýyt tirlikte, alasapyran zamanda, aqparattar aǵylǵan ýaqytta «júregi bar jalǵyz úı» qasıetin saqtap qalsa eken degen oı týdy. Adam az-kem aıaldaıtyn, óz-ózimen bolatyn, óz ýaqytyna ózi ıe bolatyn birden-bir oryn ǵoı kitaphana. Al ol jerdiń aýrasyn qalyptastyrý eki tarapqa da, ıaǵnı kitaphanashy men oqyrman arasyndaǵy ádemi qarym-qatynasqa baılanysty.
– Minezińizde bııazylyq basym sekildi. Jalpy, jumsaqtyq, izgilik kúshimen ártústi qoǵamdy ıgerý, sara jol salý múmkin be?
– Minez, bolmysqa qatysty oı kóp qoı. Qanmen kelgen minez dep aıtýǵa da bolmas. Adam úzdiksiz ózin tárbıeleı alady. Aıqaılamaı-aq talaı ıgi is isteýge bolady. Meni otbasynyń tárbıesimen qosa, boıyma bııazylyq pen izgilikti sińirgen kitap, kórkem shyǵarma der edim. Boıyńdaǵy barlyq jaqsy qasıetti, ǵadetti, minezdi ornymen jumsasań, talaı dúnıeni tizgindeýge bolady. Erterekte «Mádenıet jáne turmys» degen jýrnaldyń sońǵy betine danalyq sózder turaqty jarııalanatyn. «Uıalý jaqsy sezim, eń jaqsysy – ózińnen-óziń uıalý», «Arly aryn oılasa, arsyz jeńdim deıdi» degen sekildi naqyl sózderdi oqyp qana qoımaı, ómirlik kredoǵa aınaldyra bildik. Oqyǵanymyzdy toqýǵa umtyldyq. Jalpy, qazaqtyń ár maqalynan oı túıindeseń, kisige mol azyq. Ustanymym, eń birinshi – adamdyq. Odan soń meıirim, qamqorlyq, ózgeniń kóńiline beıjaı qaramaý. Qanshalyqty isker adam bolsań da, adamzatqa tán dúnıelerden attamaı ómir súrýge tıistisiń. Kitap áleminen túıgenim, ádebı, tanymdyq shyǵarmalardy oqý arqyly boıyma jıǵanym osyndaı. О́mirlik ustanymym osy yńǵaıda órildi.
– Siz kitaphanashy retinde alǵash uıymdastyrǵan, este qalǵan qandaı is-shara edi?
– Barlyq kópshilik kitaphanada ártúrli is-sharalardy uıymdastyratyn bólim bolady. Men sol bólimde qyzmet etetinmin. «Iаtran» máshińkesi men qalalyq telefonnan basqa qural joq. Jumys josparym – qııal júzinde. Sol tusta aqyndar Qadyr Myrzalıev pen Tumanbaı Moldaǵalıevtiń alpys jyldyǵy jer-jerde toılanyp jatty. Eki aqyndy shaqyryp, jastarmen kezdesý ótkizýge bekindim. Jastyq jigermen úlken tulǵalardyń aldyna baryp, kezdesý ótkizýge kelisimin aldym. Sol keshti ózim júrgizdim, kóp tusynda ózim sóıledim. Qazir oılasam, ne aıtyp, ne qoıǵanymdy esime túsire almaı, mazasyz kúı keshemin. Kesh bitken soń, eki aqynmen áńgime-dúken quryp otyryp bir-eki shyny shaı ishtik. Aǵalarymyz qoltańba berip, rızashylyǵyn bildirdi. Soǵan qaraǵanda, kezdesý unaǵan bolyp tur ǵoı. Qazir myń oılanyp, júz tolǵanatyn edim. Sol jyldan beri talaı tulǵalarmen kezdesý ótkizdik, túrli taqyryp tóńireginde másele kóterdik. Mamandyǵymnyń ystyq-sýyǵyn kórip, ómirlik tájirıbe jınadym. Barlyǵy ornymen, ret-retimen júzege asyp jatyr.
– Kitap álemine den qoıǵandardyń qııal qanatynda samǵaıtyn sátteri bolady. Siz de osyndaı sát bola ma?
– Men áý bastan qııal qanatynda óstim, áli de jıi armandaımyn. Keıde shaǵyn kitaphanam men kitap dúkenim bolsa dep qııaldaımyn. Ol jerdi qııalǵa bergisiz etip keremet jasaıtyn edim. Keıde úlken qarjy taýyp alsam dep armandaıtyn kezim bolady. Ony qazirgi kitaphananyń jyrtyq-jamaýyn túgendeýge jumsar edim.
– Ulttyq kitaphanadan erekshe aýa seziledi. Ony jańartý jolynda qandaı maqsattaryńyz bar?
– Aýra, atmosfera, kóńil kúı, qasıet, qadir – bul asyl uǵymdar úıde de, jumysta da asa mán beretin dúnıelerim. Júrgen jerińde barlyq adamǵa jaıly jaǵdaı, kóńil kúı qalyptastyrý, menińshe, qamqorlyqtan týady. Kitaphanaǵa qandaı adam keledi belgisiz, biraq kim kelse de ózin qara shańyraǵyna, óz ortasyna kelgendeı jaıly sezinýge tıis. Kitaphanaǵa túrli kóńil kúıde ártúrli adam keledi. О́ıtkeni bul jer – erkindik alańy. Sol sebepti oqyrmandarǵa meılinshe jaqsy da jaıly ortany qalyptastyrýǵa tyrysamyz. Aldaǵy josparlarǵa keletin bolsaq, kitaphanany jóndeý jumysyna kirispekshimiz. Halyqty oqıtyn ultqa aınaldyrý jolynda birqatar tyń joba bar. Álem boıynsha eldiń tarıhyna qatysty qoljazba, kitap, derekterdi jınaqtaý isin qolǵa alyp, keıingi urpaq alǵys aıtatyndaı jumys isteý – basty boryshymyz.
– Jas oqyrmandarǵa kóńilińiz tola ma?
– Iá, tolady. Bilimge, oqýǵa qumar balalar men jastardy jaqsy kóremin, olarmen áńgimeleskim kelip turady. Qazirgi jastar mádenıetti, tyńdaı biledi. Jyldan-jylǵa saýatty, bilimge qushtar órenderdiń sany artyp keledi.
– О́zińiz jaqsy kóretin avtorlor týraly aıtsańyz.
– Qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalaryn bala kúnnen oqyp kelemin. Paraqtaǵan kitaptarymnyń tizimin aıtsam, búkil kitaphanany tizip shyǵatyn sekildimin... Jan lázzaty úshin, aqylymdy sergitý úshin únemi oqýǵa tyrysamyn. Avtorlar, shyǵarmalar, áserler týraly aıtsaq, bir suhbattyń aıasyna syımaıdy-aý. О́ıtkeni ádebı orta – meniń de ortam. Buryn oqyǵan kitabymdy, shyǵarmamdy ár kez jazyp júrýshi edim, qazir sol ádet qalyp qoıdy. Biraz buryn «Avtorǵa hat» degen joba bastaǵanbyz, jobamyz jalǵasyn tapsa qalamgerlerge de qyzyqty bolar edi dep oılaımyn. Bir jaǵynan pikir aıtý mádenıeti, ekinshi jaǵynan epıstolıarlyq janr damıdy.
– Kitaphanashy mamandyǵy sizge ne berdi?
– Kitaphanashy bolýym kóp dúnıe berdi. Zańgerlik te, ustazdyq mamandyq ta bir kezde qol sozyp shaqyrǵanymen, mańdaıyma kitaphanashy bolý buıyrdy. Bul – meni tańdaǵan mamandyq, baǵa jetpes kıeli mamandyq.
Áńgimelesken –
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»
