Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Google-ge «esirtki» degen sózdi tere qalsańyz, keıingi aptada osy qylmysqa qatysty birneshe aqparat shyǵa keledi. Máselen, kúni keshe ǵana Ekibastuz qalasynda polıseıler esirtki satqany úshin 24 jastaǵy jas jigitti quryqtady. Dál osy kúni Abaı oblysynyń quqyq qorǵaý qyzmetkerleri sıntetıkalyq esirtkini zańsyz taratqan azamatty anyqtaǵan.
BAQ betterinde bul derekterdiń jıi jarııalanýy onymen kúrestiń áli de aqsap jatqanyn kórsetedi. Oǵan sebep kóp. Tehnologııanyń qaryshtap damýymen qylmys ta sıfrlandy. Ári «táýeldiler» tek naýqastyń kelisimimen ǵana esepke alynady. Olardyń qataryndaǵy júz myńnan astam otandasymyz psıhoaktıvti zattardy únemi paıdalanady. Onyń besten bir bóligi esirtkige táýeldi. El ishinde nashaqorlardyń sany shyn máninde budan áldeneshe ese kóp. «Tapsyrys suranystan týady» degen qaǵıdany eskersek, jyl basynan beri 59 esirtki jasaıtyn seh joıylypty. Bul týraly Túrkistanda ótken TMD-ǵa múshe elderdiń ishki ister mınıstrleriniń keńesinde aıtylǵan edi.
«Sondaı-aq Almatyda sheteldik áriptestermen ózara is-qımyl jasaı otyryp, polıseıler birqatar Dostastyq elderiniń azamattarynan quralǵan transulttyq uıymdasqan qylmystyq toptyń jolyn kesti. Qylmyskerlerden 80 tonnadan astam prekýrsor tárkilendi. Osylaısha, 10 tonnadan astam daıyn esirtkiniń óndirisi toqtatyldy», dep jazdy IIM-niń resmı saıty.
«Shyn máninde, dıspanserlik esep – adamǵa quqyq beretin shara. Jańa psıhoaktıvti zattardy qoldanatyn adamdar bul esepten aýlaq bolýǵa tyrysady. Olardy tutynýdyń ereksheligi olardyń medısınalyq kómekke júginbeýine nemese kesh bolǵan kezde júginýine ákeledi», dedi «Mentaldy densaýlyq emhanasynyń» tóraǵasy Almas Qusaıynov.
Álemde keıingi on jyl ishinde esirtki zattaryn paıdalanyp, densaýlyǵy álsiregen adamdardyń sany 50 paıyzǵa artty. Táýekel tobynda jastardyń sany basym. Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń mamandary nashaqordyń ortasha portretin jasaǵan. Bul – ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar sanatyndaǵy orta bilimi bar 35 jasqa deıingi er adam.
«Bizde nashaqor retinde esepte turǵandardyń barlyǵynyń resmı statıstıkaǵa sáıkes shamamen 6% jastar ekendigi týraly derekter bar. Biraq bul – ótken jylǵy derekter, bıyl jastardyń jasy 35 jasqa deıin ulǵaıǵandyqtan, áleýmettaný keńirek bolady. Demek bul kórsetkish aıtarlyqtaı artady. Nelikten biz bólek zertteý júrgizgimiz keledi? Jastardyń táýeldi bolýynyń sebepterin túsinýimiz kerek. Kóbinese bul psıhıkalyq densaýlyq pen daıyndyqsyzdyq máselesi», dedi «Jastar» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory Aısulý Ernııazova.
Sarapshylar nashaqorlar sanynyń ósýin «dızaınerlik esirtki» dep atalatyn tanymaldylyqtyń artýymen baılanystyrady. Bul esirtkiniń túri agressıvti, ońaı óndiriledi jáne adam tezirek táýeldi bolady. Sondyqtan jaýapty organ 2024 jyldan bastap esirtki qoldanatyndardy anyqtaý úshin oqýshylar arasynda mindetti skrınıng engizýdi josparlap otyr.
«Biz bul máseleni zańnamalyq turǵydan pysyqtaýymyz kerek, óıtkeni esirtkiqumarlyq ár adamǵa qatysty. Ásirese mektep oqýshylary týraly sóz bolǵanda, bul másele óte ózekti. 2012 jyly mektep oqýshylaryn testileý máselesi kóterilgende kóp ata-ana qarsy boldy. Qazir barlyq ata-ana qoldap otyr. Kópshilik tekserý júrgizilgenin qalaıdy, óıtkeni nashaqorlyqty baqylaý qıyn. Memlekettik organdar medısınalyq komıssııadan ótý úshin qajetti taldaýlardyń tizbesin daıyndaıdy. Bastapqy kezeńde psıhologterdiń qatysýymen assıst-test ótkizý josparlanyp otyr. Iаǵnı psıhologter esirtkini qoldanatyndardy anyqtaý úshin mektep oqýshylaryn psıhotester arqyly tekseredi», dedi IIM Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamenti bastyǵynyń orynbasary Baqytjan Ámirhanov.
Aıta keteıik, elde esirtki zattarymen kúresý úshin 2025 jylǵa deıin jańa keshendi jospar qabyldandy. Esirtki jaǵdaıyn zerdeleýge, profılaktıkaǵa, halyqqa saýalnama jasaýǵa jáne skrınıng júrgizýge, vedomstvolardy barlaý jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý úshin jabdyqtarmen jaraqtandyrýǵa 53 mıllıard teńge jumsalady.
