Kómirge de tyń kózqaras kerek

Statıstıkalyq derekter kómir óndiri­siniń bir jylda 2%-ǵa azaıǵanyn alǵa tar­tady. Bıylǵy qańtar men shilde ara­ly­ǵynda elimizde qońyr kómir men kómir konsentratyn qosqanda 65 mln tonna tas kómir óndirilgen. Bul – byltyrǵydan 2,1%-ǵa az. Negizgi óndirýshi óńirlerge jatatyn Pavlodar men Qaraǵandy ob­lys­tary respýblıkadaǵy kómir, qońyr kómir jáne kómir konsentraty ón­diri­siniń jalpy kólemin, ıaǵnı 92%-yn beredi. Máselen, Pavlodar oblysynda 39,2 mln tonna (byltyrǵydan 0,5% artyq), al Qaraǵandy oblysynda 20,6 mln tonna kómir óndirildi (3,3% azaıǵan). Úzdik úshtikke Abaı oblysy da enip otyr. Olar 4,2 mln tonna kómir óndirgenimen, óndiris 10,3%-ǵa azaıǵan. Byltyr elimiz boıynsha 117,8 mln tonna kómir óndirilip, bul bir jyl burynǵydan 1,4%-ǵa artqan. Sondaı-aq 60,4 mln tonna taskómir óndirilip, bul aldyńǵy jyldan 1,7% az nátıje kórsetken. Onyń ishinde koksteletin kómir óndirisi 4,2 mln tonna (bir jylda 6%-ǵa azaıǵan), energetıkalyq kómir óndirisi 8,9 mln tonna (4%-ǵa tómendegen) boldy. Qońyr kómir (lıgnıt) óndirisi 0,9%, 2,6 mln tonnaǵa deıin, kómir konsentraty ón­di­risi 12,4%, 2 mln tonnaǵa deıin tómen­degen.

Sonymen birinshi jartyjyldyqta elimiz 370,8 mln dollarǵa 13 mln tonna taskómir eksporttaǵan eken. Fızıkalyq mánde eksporttyń qysqarýy – 20,4%, aqshalaı túrde 18,9% boldy. Taǵy bir derek boıynsha TMD elderine 8,3 mln tonna kómir jóneltilipti. Bul – byltyrǵydan 24,2%-ǵa az. Reseıdi Qazaqstannyń negizgi kómir ımporttaýshysy deýge bolatyndaı. Olardyń úlesi 7,4 mln tonna, bir jylda 27,2% azaıǵan. Álemniń basqa elderine eksport 4,7 mln tonna boldy, bul byltyrǵydan 12,7%-ǵa tómendegen.

Aqshalaı eseptegende eksport 12,3%-ǵa azaıyp, 264 mln dollardy quraǵan. Munda Polsha, Latvııa jáne Túrkııa Qazaqstan kómiriniń negizgi ımporttaýshylaryna aınalyp otyr.

 О́tken jyldyń qorytyndysy bo­ıyn­sha kommýnaldyq-turmystyq qa­jet­tilikter men halyqqa – 11,03 mln tonna, energetıkalyq keshenderge – 64,4 mln tonna, sondaı-aq ónerkásiptik kásiporyndarǵa 5,97 mln tonna kómir jóneltilgenin naqty derekkózder rastap otyr. Sonymen birge eldegi JEO-larǵa kómir arnaıy normaǵa sáıkes, tıisti shektik mólsherde jetkiziledi. Ol eldi mekenderdiń alys-jaqyn qa­shyqtyǵyna baılanysty. Qazir eli­miz­­degi JEO-larǵa 4,8 mln tonna kómir tasymaldanǵan. Bul shamamen 20 táý­lik­ke eseptelingen.

 Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Jol­daýyn­da: «Qazirgi eń basty mindet – elimizdiń myqty ónerkásiptik negizin qalyptastyrý jáne ekonomıkamyz ózi­miz­di tolyq qamtamasyz ete alatyn jaǵdaıǵa jetý. Sondyqtan óńdeý salasyn jedel damytýǵa basa mán berýimiz qa­jet. Taý-ken salasyn basqarý júıesin jýyq arada jańǵyrtý kerek. Kóptegen elde bul salany negizinen jeke kompanııalar alǵa súıreıdi. Sondyqtan iri kólemde jeke ınvestısııalardy tartý osy salanyń áleýetin ashýǵa barynsha kómektesedi», degen edi.

Olaı bolsa, kómir hımııasy, ony tereń óńdeý búgingi kúnniń talaby deý­ge bolady. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi kómir, qońyr taskómir jáne sur taskómirdi «mańyzdy taýar­lar tizimine» engizdi. Zamanaýı tehnologııalar kómirden 5 myńnan asa óńdelgen ónim túrin, atap aıtqanda, ferroqorytpa, metall kremnıı, qurylys materıaldary, tehnıkalyq kómirtek, kómirtekti sorbentter jáne taǵy da basqa san alýan ónim alýǵa múmkindik beredi. Kómir qory boıynsha elimiz kóshbasshy elderdiń ondyǵyna kiredi. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń málimetterine qaraǵanda, elimizde halyq pen kommýnal­dyq-turmystyq qajettilikter úshin ener­getıkalyq kómir óndiretin 30-ǵa jýyq kompanııa bar eken. Olardyń arasynda «Bogatyr Kómir» JShS, «Vostochnyı» razrezi jáne «Shubarkól Kómir» AQ ERG, «ArselorMıttal Temirtaý» AQ, «Kazakhmys Coal», «Qara­­jyra» AQ, «Maıkýben Vest» AQ syndy eń iri kómir óndirýshi kompanııalar bar. Elimizde kómirdi tereń keshendi óńdeý jáne kómir hımııasy salasyn damytý – búgingi tańdaǵy basty mindetterdiń biri. Kómir áleýetin paıdalaný tıimdiligine aıtarlyqtaı áser etetinin, sondaı-aq kómirden suıyq jáne gaz tárizdes otyn alý boıynsha damý stra­tegııasynyń mańyzdylyǵy óz aldyna bir tóbe.

Kómir óndirýdegi qolǵa alynǵan ja­ńa­­shyl jobalarǵa kóz júgirtsek, «Shubar­kól Kómir» AQ qýattylyǵy jy­­lyna 200 myń tonna bolatyn arnaıy koks shyǵarý jobasyn iske asyryp keledi. Bıylǵy jyldyń qazan aıynda arnaıy koks shyǵaratyn jańa zaýytty iske qosý josparlanǵan bul kásip­orynnyń qýatyn jylyna 400 myń tonnaǵa deıin arttyrady dep kútiledi. Sondaı-aq atalǵan kásiporyn sońǵy ýaqyttary belsendirilgen kómir alý boıynsha jumysty bastaǵan bolatyn. Belsendirilgen kómirdiń qoldanylý salasy aýqymdy, ol gıdrometallýrgııa, altyn óndirý, fosfat ónerkásibi jáne sýdy tazartý boıynsha keńinen qoldanylady. Sonymen qatar byltyrǵy jyldan beri Shubarkól ken ornynyń tozǵan kó­mi­ri­nen gýmın tyńaıtqyshtaryn alýda tájirıbelik-ónerkásiptik qondyrǵy iske qosylǵanyn aıta ketý kerek. Budan basqa, «Shubarkól Premıým»AQ «Temirkoks» JShS-men birlesip, aı saıynǵy óndiris kólemi 1 800 tonna bolatyn arnaıy koks shyǵaratyn zaýyt jumys istep jatyr. «Sherubai Komir» JShS men «Qulan kómir» JShS aǵym­daǵy jyly usaqtaý-suryptaý keshenin iske qosty. «Kazakhmys Coal» JShS óndirýge arnalǵan kelisimshartty uzar­tý sheńberinde «kómirdi zertteý, tá­jirı­belik-ónerkásiptik qondyrǵy da­ıyndaýǵa konstrýktorlyq sheshimder ázir­leý jáne Borlınskoe ken ornynyń qatardaǵy kómirin baıytý úshin baıytý fabrıkasyn salý» jobasyn júzege asyrýdy kózdeıdi. Elimizdiń eń iri kómir óndirýshi kompanııasy «Bogatyr Kómir» JShS aǵymdaǵy jyldyń úshinshi toqsanynda «Kómir óndirýdiń sıkldik-aǵyndyq tehnologııasy» ınvestısııalyq jobasyn iske qosýdy josparlap otyr. Jobany iske asyrý qorytyndysy bo­ıynsha kásiporynnyń óndiristik qýaty aǵymdaǵy 42 mln tonnadan jylyna 50 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady. «Angrensor Energo» JShS kásipornynda sıfrlandyrýdy damytý jáne «Indýstrııa 4.0» baǵdarlamasyn qoldaý sheńberinde qoljetimdilikti baqylaý, TB, jóndeý, negizgi quraldardy jedel esepke alý, «PIT» derbes klasterlik qory salasynda avtomattandyrylǵan júıeler engiziletin bolady.

 Kómir ónerkásibi elimizdiń ekonomıkasy úshin áleýmettik jáne strategııalyq mańyzdy sala ekenin eskersek, el eko­no­mıkasynyń energetıkalyq qaýip­sizdigi men básekege qabilettiligi atalǵan ónerkásippen tikeleı oraılasyp turǵany bar. Qazirgi ýaqytta elimizdegi elektr qýatyn tutynýdyń ósýine baılanys­ty elektr qýatyna degen tapshylyq aragidik sezilip te jatyr. Sondyqtan elektr generasııasyn ulǵaıtý jáne onyń qoljetimdiligin saqtaý máselesi áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyq jaǵynan óte mańyzdy deýge bolady. Kómir generasııasy eń arzan ári qoljetimdi bolǵany sonshalyq, ol elektr qýatyn art­tyrý múmkindigine yqpal etetini sózsiz.

Kómir óndirýshi kompanııalar elimizdiń kómirtek beıtaraptyǵy jónindegi mindettemelerdi qolǵa alýda. Osy oraıdan kelgende, elektr energııasyn óndirýdi damytý kómirtekti kádege jaratýǵa múmkindik beretin kómir elektr stansalaryn salýdyń jańa jáne ekologııalyq taza tehnologııalaryn engizýdi talap etip otyrǵanyn aıtyp ótken jón.