Qasym-Jomart TOQAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti
Bıylǵy jaýapkershilik júgi ádettegiden áldeqaıda aýyr. Osydan ondaǵan jyl buryn memleketter halyqaralyq qarym-qatynasta bir-birine qarama-qaıshy eki tarapqa ǵana bólinse, endi múlde ydyrap, bólshektenip barady. Biz buǵan jol bermeýimiz kerek. Aqıqatyn aıtaıyq, qazir – Jer sharynyń aldaǵy taǵdyry aıqyndalatyn, adamzat tarıhyndaǵy eń mańyzdy kezeń.
Dúnıejúziniń kóshbasshylary klımattyń ózgerýi, jasandy ıntellekt jáne basqa da kóptegen másele boıynsha aldaǵy aılarda nemese jyldarda naqty sheshim qabyldaýy kerek. Bul sheshimder ondaǵan, tipti júzdegen jylǵa yqpal etedi. Osy oraıda halyqaralyq dıalogtiń árbir qyry mańyzdy, mándi bola túsedi.
Búginde álemdegi áriptesterim óz ýaqytyn jańadan paıda bolǵan daǵdarystar men túıtkilderdiń túıinin tarqatýǵa jumsap júr. Biz, birinshi basshy retinde, mundaı syn-qaterlerdi elemeı otyra almaımyz.
Men jer júzindegi áriptesterime ún qatqym keledi. Biz jalpy adamzattyń bolashaǵy úshin jaýapty ekenimizdi eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek. Ol mindet – saıası mansabymyzdan da, jer betinde ólshep berilgen ómirimizden de artyq.
Keıingi jyldardaǵy oqıǵalardan ózimiz burynnan naqty biletin, biraq onsha mán bere qoımaǵan qaýip-qaterlerge múlde daıyn emes ekenimiz aıqyn kórindi. О́ıtkeni ondaı jaǵdaı týyndaýy ekitalaı dep beıqam júrdik.
Pandemııa – sonyń naqty kórinisi. Qarapaıym vırýs shtamy týǵyzǵan dúrbeleńge birde-bir eldiń tolyq daıyn bolmaǵany ras.
Taǵy bir mysal – aýa raıynyń ózgerýi. Bul daǵdarys aıaq astynan, birneshe kúnde paıda bola qalǵan joq. Ol birte-birte ondaǵan jyl boıy kóz aldymyzda baıaý ózgerdi. Adamzat buǵan nemquraıdy qarap, qajetti sheshim qabyldaýdy keıinge ysyra berdi. Bolar is bolyp, boıaýy sińip, enjarlyǵymyzdyń zardaby ózimizge tıe bastaǵanda ǵana ahýaldy túzetý úshin qam jasaýǵa kiristik. Biraq bul sharýa qolymyzdan kele me, joq pa, ony ýaqyt kórsetedi.
Osy qaýipterdiń ishindegi eń sumdyǵy – ıadrolyq qarýmen qyryp-joıý qateri. Bul qater sońǵy aılarda buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge jetip, ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy teketires kúsheıe tústi. Mundaı qaqtyǵystar álemniń túkpir-túkpirinde boı kórsete bastady, tipti jaǵdaı sonaý qyrǵı-qabaq soǵys kezindegiden de shıelenisip ketti.
Qazaqstan ıadrolyq qarýdyń zardabyn qatty tartqan el retinde jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratýǵa qarsy jahandyq qozǵalys kóshiniń basynda júr. Alaıda birqatar jetistikke jetkenimizge qaramastan, áli de qurdymǵa ketýdiń az-aq aldynda turmyz. Bul jaǵdaı jyldar boıy jalǵasqan beıbit ómir syılaǵan múmkindikti paıdalana almaǵanymyzdy kórsetedi.
Osy máseleniń aıryqsha mańyzdy ekenine qaramastan, ábden qordalanǵan bul túıtkilge óte sırek nazar aýdaramyz. Qazir saıası qarym-qatynastyń belsendiligi arta túskenimen, biz báribir qolymyzdy mezgilinen kesh sermep, tyǵyryqqa tirelgen sátte ǵana ony sheshýge talpynamyz.
Tipti búginde klımattyń ózgerýine qatysty óte ózekti problemanyń ózi halyqaralyq forýmdar men kezdesýlerdiń kún tártibindegi shuǵyl sheshýdi qajet etetin mańyzdy máseleler tiziminen jıi túsip qalady jáne ótpeli daǵdarys retinde qarastyrylady.
Árıne, keıingi urpaqtyń taǵdyryna alańdasaq, qazirgi júgensizdikke jol berýge bolmaıdy. Biz óz elderimizdiń kóshbasshysy retinde halqymyzdyń turmys sapasyn jaqsartý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap, kúndelikti týyndaıtyn máselelerdi únemi sheship otyramyz. Bul jaýapkershilikti qaperden shyǵaryp alsaq, saıası mansabymyzdyń ǵumyry qysqa bolmaq.
Sonymen birge biz aldaǵy problemalardyń qaısysy mańyzdy ekenin aıqyndap, halqymyzdyń bolashaǵyna tikeleı áser etetin máselelerge kóbirek nazar aýdarýymyz kerek.
Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdaný isine kúsh-jigerin jumsaı otyryp, joǵaryda aıtylǵan birneshe baǵyt boıynsha belsendi jumys júrgizedi.
Biz Birikken Ulttar Uıymynyń Bıologııalyq qaýipsizdik agenttigin qurý qajet dep sanaımyz. Bul qurylym álem qaýymdastyǵynyń aldaǵy ýaqytta paıda bolýy yqtımal pandemııamen tıimdi kúresýine múmkindik beredi. Sonymen birge biz jahandyq sý jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin ashyq kóterip kelemiz. Ýran, lıtıı, sırek kezdesetin metaldar jáne basqa da mańyzdy paıdaly qazbalardy ıgerýdiń tıimdi tásilderin izdestirý arqyly bolashaqtyń ekonomıkasyn qalyptastyrý úshin halyqaralyq seriktestermen tize qosyp, jumys isteı beremiz.
Alaıda bul kúsh-jigerimiz, shyn máninde, halyqaralyq deńgeıde qoldaý tapsa ǵana mańyzdy ári tıimdi bolmaq. Ol úshin búkil álemdegi memleketterdiń kóshbasshylary tabandy, kóregen bolýy jáne batyl sheshimder qabyldaı bilýi qajet. Bul – ásirese jahandaný úderisi men buqaralyq aqparat quraldary saıası qysymyn arttyryp, elderdiń arasyna jik salyp jatqan myna zamanda ońaı sharýa emes. Mundaı úrdis óz irgemizde de, alys aımaqtarda da bolyp jatyr.
Degenmen adamzat tarıhyndaǵy turaqty jáne órkenıetti álemge jol ashamyz desek, máseleni tereńnen oılap, alysqa kóz tigýden basqa amal joq. Biz negizgi kúsh-jigerimizdi aldaǵy birneshe aıdy ǵana emes, tutas ǵasyrlyq bolashaǵymyzdy aıqyndaýǵa jumyldyrýymyz kerek. Áıtpese óz azamattarymyzdyń jáne barsha adamzattyń aldyndaǵy paryzymyzdy óteı almaımyz.
