Foto: mostpp.ru
«Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi daý ár ortadan tabylady. Bolmashy ǵana kıkiljiń úshin tipti jaqyn degen adamdardyń óshtesýi qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Árkim ózinikin alǵa tartyp, birin-biri sotqa aparýdan taıynbaıdy. Mundaıda máseleni sotqa jetkizbeı, mámilege kelý taraptar úshin de, zań mamandary úshin de tıimdi. Taraptar tatýlassa moraldyq, materıaldyq shyǵynnyń aldyn alady, qaǵazbasty zańgerlerdiń jumysy sál de bolsa azaıady.
Qazir bireýdiń qysastyǵyn keshirý, óz qateligińdi moıyndaý erlikpen teń. Áıtpese, sózge toqtaý, ymyraǵa kelý qazaqtyń dástúr-daǵdysynda burynnan bar emes pe edi? Medıasııa 1947 jyly Amerıkada endi ǵana paıda bolyp jatqanda, týrasyn aıtar bıler soty bizde orta ǵasyrlarda-aq bolǵan. Ol týraly orys ǵalymdarynyń eńbekterinen oqýǵa bolady. L. Slovohotov «Bıler soty – asqan ádilet soty» dese, A. Leontev «Bıdiń bıligi – jurttyń birligi», «Bılik aıtqan bı emes, bitim tapqan bı bolar» dep tamsana jazǵan eken. Osydan-aq ultymyz sóz qudireti men zań qudiretin saqtap qalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Sol sııaqty atadan qalǵan «ulyq bolsań, kishik bol», «aldyńa kelse, atańnyń qunyn kesh», «daýdyń muraty – bitim», «keshirý – aıypty óshirý» degen syndy mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Qazir biz «medıasııa» dep atap júrgen mámile joly bıler soty, aqsaqaldar alqasy, qazylardyń jalǵasy ispetti. Bıler men aqsaqaldar máseleniń aq-qarasyn ajyratyp, sheshimdi ózderi shyǵarǵan bolsa, búginde medıatorlar tek mámilege kelýge jaǵdaı jasaıtyn úshinshi tarap bolyp otyr.
Qazir óz quqyǵyn biletin, daýdy ońtaıly sheshýge tyrysatyn medıasııaǵa júginetinderdiń qarasy kóbeıgen. Muny Astana qalasyndaǵy Tatýlasý ortalyǵynyń bas maman-statısti Dıana Tursynqyzy rastap otyr. Ol keltirgen derek boıynsha 2023 jylǵy 4 qańtardan bastap memlekettik mekemege 5 myńnan astam is túsken. Sonyń 2574-i medıasııalyq jolmen, ıaǵnı kelisimge kelýmen aıaqtalǵan. Munda kóbine otbasylyq máseleler, qaryz berýshi men qaryz alýshynyń arasyndaǵy qarym-qatynastar, bankter men mıkroqarjy uıymdar arasyndaǵy daýlar sheshimin tabady.
Ajyrasý men tatýlasýdyń arasy bir-aq qadam
Medıatorlarmen áńgimelese kele talap-aryzdyń basym kópshiligi ajyrasý, tatýlasý máselesine qatysty ekenin ańǵardyq. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń 2022 jylǵy málimetine súıensek, 2021 jylmen salystyrǵanda ajyrasý 7,7%-ǵa azaıyp, 44,5 myń ajyrasý tirkelgen. Ajyrasýdyń kópshiligi qalalyq jerde bolady eken. Byltyr qalalarda 33,2 ajyrasý (74.6%) tirkelgen bolsa, aýyldyq jerlerde 11,3 ajyrasý (25.4%) bolǵan. Elimiz boıynsha Astanada ajyrasý kóp bolǵan, onda ajyrasýdyń jalpy koeffısıenti 1000 turǵynǵa 3,24-ten keledi. Al Túrkistan oblysynda 1000 turǵynǵa shaqqanda 0,98 ajyrasý faktisi tirkelgen. 1000 erli-zaıyptynyń 347-i ajyrasady eken. Ajyrasýdyń jalpy koeffısıenti 1000 adamǵa shaqqanda 2,27 paıyzdy quraıdy. Mundaı keleńsizdiktiń jıilep ketkenin baıqaǵan sátten Joǵarǵy sot «Otbasylyq sot» atty qanatqaqty jobany qolǵa alǵan edi. Atalǵan joba aıasynda ajyrasýǵa bel býǵan otbasylarǵa quqyqtyq jáne psıhologııalyq qoldaý kórsetiledi.
«О́kpe-renish, ashý-yza bar jerde eki tarap birin-biri túsingisi kelmeıdi. Árkim óz pikirin durys kóredi. Sonda mahabbat, senim, sezim júrek túkpirinde bir ǵana qadamnan úmit kútedi. Biz sondaı jaǵdaıda olardyń jan dúnıesin túsinýge tyrysamyz. О́zara sóılese almaǵan juptardyń áńgimesin tyńdap, jan dúnıesine úńilemiz. Otbasyn saqtap qalýǵa bar ynta-shyntamyzben kómek berýge umtylamyz, baǵdar beremiz, keńes aıtamyz. Sodan olar oılana kele qaıta tabysyp jatady», dedi medıator-metafızık Anar Kenjehanqyzy.
Mamannyń aıtýynsha, ajyraspas buryn otbasyǵa tatýlasý úshin bir aı ýaqyt beriledi. Alaıda jaǵdaıǵa baılanysty qateni túsiný, qabyldaý, keshirý úshin árkimge ártúrli ýaqyt qajet. Al kásibı medıator Berik Kópbaıuly byltyrdan beri 6 myńnan asa adammen ajyrasý máselesi boıynsha áńgimeleskenin aıtty. Sonyń ishinde ol 300-den astam otbasyny tatýlastyrǵan. «Elimizde áleýmettik máseleler durys sheshilmegen. Ajyrasýdyń basym bóligi osy sebepke baılanysty. Jastardyń turǵyn úı máselesi durys jolǵa qoıylmaǵan. Eńbekaqy kóp jerde tómen. Urys-keristiń kópshiligi osydan bastalady. Mundaıda jastarǵa túrli júrekke jetetin sózder aıtyp, ılandyryp, tatýlastyrýǵa tyrysamyn», deıdi ol.
Qarap otyrsaq, sot júıesiniń jumysyn ońtaılandyrýǵa arnalǵan joba birshama otbasyny tabystyrypty. Tipti bolmaǵanda eki jaqqa da tıimdi kelisimder jasalǵan. Daýǵa daýa bolǵan bitim tek ıgilikke dáneker bolsyn dep tileımiz.
