Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Osy oraıda memlekettik egemendik pen memlekettik táýelsizdik bir-birimen ajyraǵysyz baılanysty uǵymdar ekenin aıtqan jón. Ýıkıpedııada jáne saıası sózdikterde fransýzdyń «souveraineté» sózinen aýdarylǵan egemendik uǵymy memlekettiń syrtqy isterdegi táýelsizdigin jáne memlekettik bıliktiń ishki isterdegi ústemdigin bildiretini, sondaı-aq saıası turǵydan alǵanda, táýelsizdik syrtqy qatynastarda memlekettiń egemendiginiń mindetti bir bóligi bolyp sanalatyny, al ishki qatynastarda bılik tarmaqtarynyń bólinýin bildiretini atap kórsetilgen. Iаǵnı memlekettik egemendik uǵymy memlekettik táýelsizdik uǵymymen salystyrǵanda áldeqaıda keń de mańyzdy.
О́tken ǵasyrdyń sekseninshi-toqsanynshy jyldarynda ulttyq quramyndaǵy qazaq halqynyń úles salmaǵy 40 paıyz ǵana bolǵan, al soltústik óńirlerinde ultsyzdandyrý saıasaty erekshe ekpinmen júrgizilgen bizdiń el úshin 1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan «Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııanyń máni erekshe. Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń byltyr Respýblıka kúnine oraı Aqordada bolǵan saltanatty jıynda: «Egemendik deklarasııasyn halyqtyń jan-jaqty jáne uzaq jylǵy kúresiniń nátıjesi deýge bolady. Árıne, mundaı qadamǵa barý ońaı bolǵan joq. Elimizdiń sol kezdegi saıası-áleýmettik jáne demografııalyq ahýaly turǵysynan qarasaq, bul óte batyl áreket bolatyn.
Egemendik deklarasııasy – táýekel men dıplomatııanyń, aqyl men sabyrdyń jemisi. Osy tarıhı qujattyń áseri kóp uzamaı baıqala bastady. Biz qoǵamnyń irgetasyn jańartyp, jańa belesterge umtyldyq. Qazaqstan qıyn ótkelden ótip, irgeli el bolýǵa baǵyt ustady. Uly Abaı aıtqandaı, «aqyryn júrip, anyq basa» otyryp, eshqandaı dúrbeleńsiz táýelsizdikke qol jetkizdik», degen paıymy sol kezdegi ómir shyndyǵynan týyndaǵan.
TMD elderi – Ázerbaıjan, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Moldova 1989-1990 jyldary ózderiniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııa qabyldaǵanymen, osy tarıhı mańyzdy qujat jarııa etilgen kúnderdi merekeler tizbesine engizgen joq. Tek 1991 jyly memlekettik táýelsizdik týraly resmı qujattar qabyldanǵan kúnderdi Táýelsizdik kúni ulttyq nemese memlekettik merekesi retinde atap ótedi.
Keńes odaǵynyń quramyndaǵy odaqtas respýblıkalardyń «egemendik sherýin» Baltyq jaǵalaýy memleketteri bastaǵany belgili. Tas qursaýdy buzý áreketin birinshi bolyp Estonııa jasap, 1988 jylǵy 16 qarashada óziniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasyn jarııalady. 1989 jylǵy 26 mamyrda Lıtva, 28 shildede Latvııa osyndaı saıası qujat qabyldady. Alaıda atalǵan memleketter de óz egemendigin jarııalaǵan kúnderdi merekelemeıdi. Tek óz memleketteriniń qurylǵan jáne táýelsizdigin qalpyna keltirgen kúnderdi memlekettik merekeler retinde jyl saıyn atap ótedi.
Odaqtas respýblıkalardyń «egemendik sherýi» bizdiń eldegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaıǵa eleýli áserin tıgizgeni anyq. Memlekettik egemendikti jarııalaýdy talap etýshiler qatary qalyńdap, qoǵamdyq qozǵalystar 1990 jylǵy qazan aıynda asa belsendilik tanytty. Olar sol kezdegi respýblıka astanasy – Almaty qalasyndaǵy Joǵarǵy Keńes ǵımaratynyń janynda saıası mıtıngiler ótkizdi. Pıket uıymdastyryp, ashtyq jarııalaǵan jastar da bolǵany jadymyzda. Keı óńirlerde kazachestvonyń bas kóterýi de halqymyzdyń narazylyǵyn týǵyzyp, ásirese jastardyń ulttyq sana-sezimin oıatyp, egemendik ıdeıasy tóńireginde uıystyra tústi.
Shyn máninde, egemendik deklarasııasy keńes odaǵynyń irgesi shaıqalyp, kúıreýdiń aldynda turǵan almaǵaıyp kezeńde elimizdiń aldaǵy damý jolyn derbes belgileýine múmkindik bergen alǵashqy saıası qujat boldy. Onyń qaǵıdattary negizinde 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldandy.
Egemendik deklarasııasyn qabyldaý ońaı bolmaǵany da málim. Onyń negizgi jobasy jáne Joǵarǵy Keńeste qurylǵan «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq toby usynǵan balamaly joba respýblıkalyq baspasózde jarııalanyp, qoǵamda qyzý pikirtalas týdyrdy. Bul qujattar on ekinshi shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy Keńestiń ekinshi sessııasynda, 1990 jylǵy 15-16 qazanda keńinen talqylandy. «Demokratııalyq Qazaqstan» toby usynǵan joba avtorlary bizdiń kóp etnosty elde ulttyq respýblıkanyń ornyna azamattyq qoǵam qurylýǵa tıis degen ustanymda boldy. Depýtat Sultan Sartaev olarǵa qarsy ýáj aıtyp: «Ulttyq memleket azamattyq qoǵamǵa, ıaǵnı quqyqtyq memleketke qaıshy kelmeıdi. Máselen, Anglııa – kuqyqtyq memleket. Alaıda ol – aǵylshyndardyń ulttyq memleketi. Sondaı-aq Fransııa, Ispanııa, Japonııa jáne basqa kóptegen ulttyq negizdegi quqyqtyq memleketterdi mysalǵa keltirýge bolady. Biz de osy memleketterdiń úlgisinde ózimizdiń egemendi, ulttyq respýblıkamyzdy damytyp, kórkeıtemiz», degeni esimizde.
Deklarasııa jobalaryn eki kún boıy qyzylkeńirdek bolyp aıtysyp-tartysyp talqylaǵan depýtattar birqatar másele boıynsha ortaq sheshimge kele almaýyna baılanysty Joǵarǵy Keńes 16 qazanda 25 depýtattan turatyn arnaıy kelisim komıssııasyn quryp, onyń jumysyna jetekshilik jasaýdy depýtat, akademık Salyq Zımanovqa tapsyrdy. Osy komıssııa on kún boıy jumys istep, deklarasııa jobalarynyń árbir babyn jan-jaqty qarap, kópshilik daýyspen maquldady.
Kelisim komıssııasy ábden pysyqtaǵan Deklarasııa jobasy 1990 jylǵy 25 qazanda Joǵarǵy Keńestiń jalpy otyrysynda qaraldy. Talqylaý 6 saǵatqa sozylyp, taǵy da qyzý pikirtalas órbip, qujat jobasynyń árbir baby boıynsha daýys berý júrgizildi. Sol kezdegi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kelisim komıssııasy ázirlegen Deklarasııa jobasynyń baptaryn qoldap sóz sóılep, daýlasqan depýtattardy kelisimge shaqyryp, oryndy usynystar da engizip otyrǵandyǵy oń áserin tıgizip, aqyry asa mańyzdy tarıhı qujat depýtattardyń kópshiliginiń daýysymen qabyldandy. Oǵan 360 depýtattyń 71-i qarsy daýys bergendigi – sol kezde elimizdiń egemendigine, ana tilimiz ben ata salt-dástúrimizdi jańǵyrtyp, ulttyq órkendeýimizge qarsy adamdardyń az bolmaǵandyǵyn ańǵartady. Al Parlament músheleriniń 181-i ulty qazaq azamattary bolǵanymen, olardyń ishinde, ókinishke qaraı, «Demokratııalyq Qazaqstan» tobynyń belsendi músheleri retinde kózge túsken keıbir belgili saıası tulǵalar da bar edi.
17 baptan turatyn deklarasııanyń 1-babynda: «Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasy – egemendi memleket, ol basqa respýblıkalarmen Egemendi Respýblıkalar Odaǵyna erikti túrde birigedi jáne olarmen ózara qatynastaryn sharttyq negizde qurady. Qazaq SSR-i Odaqtan erkin shyǵý quqyǵyn ózinde saqtap qalady», dep jazyldy. 2-bapta Respýblıkamyz ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanatyndyǵy, 3-bapta egemen elimizdiń qazirgi shekarasyndaǵy terrıtorııasy bólinbeıtini jáne oǵan qol suǵylmaıtyndyǵy málimdelip, saıası partııalar, qoǵamdyq uıymdar, ózge de toptar nemese jekelegen adamdar tarapynan elimizdiń konstıtýsııalyq qurylysyna qarsy jasalatyn kez kelgen kúshteý áreketi, onyń terrıtorııasynyń tutastyǵyn buzýǵa shaqyratyn, sondaı-aq ult arazdyǵyn qozdyratyn jarııa urandar zań boıynsha jazalanatyndyǵy eskertildi. 8-bapta Respýblıka óziniń egemendi quqyqtary men Konstıtýsııasyn buzatyn Odaqtyń zańdary men onyń joǵary organdarynyń aktileriniń qoldanylýyn toqtata turýǵa quqyly ekendigi atap kórsetildi. 9-bapta jer jáne onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men haıýanattar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar, halyqtyń mádenı jáne tarıhı qazynalary, búkil ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq áleýet – búkil ulttyq baılyq Respýblıkanyń erekshe menshiginde bolatyndyǵy jarııa etildi. 10-bapta Respýblıka memlekettik ulttyq bank jáne óziniń qarjy-kredıt júıesin qurýǵa quqyly ekendigi, memlekettik bıýdjetin derbes qalyptastyratyny, jalpyodaqtyq múliktegi, onyń ishinde almas, valıýta qorlary men altyn qoryndaǵy óz úlesine quqyǵy baryn málimdedi. 11-bapta Respýblıka ekologııalyq qater tóndiretin obektilerdiń qurylysyna tyıym salýǵa jáne olardyń jumys isteýin toqtatýǵa quqyly ekendigi aıtyla kelip, ıadrolyq qarýdyń synalýyna, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń ózge de túrlerin synaý polıgondaryn salýǵa tyıym salynatyndyǵy málimdeldi. 13-bapta elimiz Joǵarǵy Keńesi men Prezıdentine baǵynatyn óz ishki áskerin, memleket qaýipsizdigi jáne ishki ister organdaryn ustaýǵa quqyly ekendigi, 14-bapta Respýblıka halyqaralyq qatynastardyń derbes sýbektisi bolýǵa, syrtqy saıasatty óz múddelerine saı belgileýge, dıplomatııalyq jáne konsýldyq ókildikter almasýǵa, halyqaralyq uıymdardyń, onyń ishinde Birikken Ulttar Uıymynyń jáne onyń mamandandyrylǵan mekemeleriniń qyzmetine qatysýǵa quqyly ekendigi, shet memlekettermen ekonomıkalyq jáne saýda baılanystaryn ózara tıimdi sharttar negizinde quratyndyǵy aıtyldy.
Egemendik deklarasııasy elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń batyl sheshimder qabyldaýyna jol ashty. Ol óz Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japty. Sondaı-aq Qazaq KSR-niń Qaýipsizdik keńesin qurý, Odaqqa baǵynyshty memlekettik kásiporyndar men uıymdardy Qazaq KSR Úkimetiniń basqarýyna kóshirý, altyn qory jáne almas qoryn qurý, eldiń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń táýelsizdigin qamtamasyz etý týraly Jarlyqtar shyǵardy. Osylaısha, odaqtyq mınıstrlikterdiń ústemdigi joıylyp, respýblıkanyń shyn mánindegi egemendigi qamtamasyz etildi.
Memleket basshysynyń 1995 jylǵy 18 qazandaǵy Jarlyǵymen 25 qazan Ulttyq mereke – Respýblıka kúni dep jarııalandy. 2001 jyly bul kún memlekettik merekeler qataryna jatqyzyldy. 2009 jyly Respýblıka kúni memlekettik merekeler tizbesinen alynyp tastaldy. Buǵan qoǵamdaǵy «Táýelsizdik kúni bar bolǵan soń Respýblıka kúniniń qajeti qansha?» degen syńarjaq pikir sebep boldy. Al Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 29 qyrkúıekte Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarǵan zańǵa qol qoıdy.
Memleket basshysynyń «Qaıta jańǵyrǵan Respýblıka kúni – bul halqymyzdyń rýhyn kóterip, eldigimizdi nyǵaıta túsetin asa mańyzdy tarıhı qadam», degen sóziniń maǵynasy tereń. Paıymdap qarasaq, munyń ózi egemendik deklarasııasyn ázirleýge jáne ony qabyldaýǵa aıanbaı atsalysqan ataqty zańgerler, akademıkter Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Ǵaırat Saparǵalıev, Murat Baımahanov, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, egemendik deklarasııasyn qabyldaǵan Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy bolǵan Erik Asanbaev, kimniń kim ekeni anyq baıqalǵan syn sátterde ulttyq múddelerimizdi shynaıy janashyrlyqpen qorǵasyp, «orys halqynyń qazaq uly» atanǵan depýtat Aleksandr Knıagının syndy elin súıgen erlerdiń eren eńbegine berilgen ádil de laıyqty baǵa ekeni de daýsyz.
