Erkin kúreste ese jibermedik
Bul jarysta Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri tarıhı jeńiske qol jetkizdi. Resmı derekterge súıensek, elimizde sporttyń osy túri ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynan bastap damyp keledi. Sol aralyqta keń baıtaq respýblıkamyzdan biraz myqty balýannyń tóbe kórsetkenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Keńes odaǵy tusynda Alashtyń úsh apaıtósi – Amankeldi Ǵabsattarov, Ábilseıit Aıhanov jáne Amanjol Buǵabaevqa kópe-kórineý qııanat jasaldy. KSRO chempıony bola tura olardyń eshqaısy resmı halyqaralyq jarystarǵa qatyspady. Táýelsizdik alǵannan keıin 1993-2022 jyldar aralyǵynda bes balýanymyz (Elmádı Jabyraıylov, Nurlan Bekjanov, Nurıslam Sanaev, Dáýlet Nııazbekov, Nurqoja Qaıpanov) álem chempıonatynyń kúmis júldegeri atansa, 11 jigit (Máýlen Mamyrov, Gennadıı Lalıev, Magomed Krýglıev, Leonıd Spırıdonov, Ábilhakim Shápıev, Dáýlet Nııazbekov, Dáýren Jumaǵazıev, Aqjúrek Tańatarov, Nurıslam Sanaev, Danııar Qaısanov, Azamat Dáýletbekov) qolaǵa qol jetkizdi. Barlyǵy – 16 sportshy. Sol júldelerdiń 10-yn óz órenderimiz jeńip alsa, altaýy legıonerlerdiń enshisinde. Alaıda solardyń eshqaısy altyn tuǵyrǵa kóterile alǵan joq.
Bıyl Belgradta sol olqylyqtyń orny toldy. Dýnaı men Sava ózenderiniń toǵysqan jerinde jalaýy jelbiregen jarysta 92 kılo salmaq dárejesinde kúsh synasqan 19 jastaǵy Rızabek Aıtmuhan álem chempıony atandy. Ol majarstandyq Balhash Iýhas (13:3), Eýropanyń eki dúrkin chempıony túrkııalyq Feızollah Aktıýrk (11:0 ), álem jáne qurlyq chempıonattarynyń qola júldegeri, grýzııalyq Mırıan Maısýradze (8:1) jáne ázerbaıjandyq Osman Nýrmagomedovti (5:2) jeńip, Alash jurtynyń talaı jyl ańsaǵan armanyn aqıqatqa aınaldyrdy.
Álemdik dodanyń qola medalin qatarynan eki jyl Azamat Dáýletbekov moınynda jarqyratty. 86 kılo salmaqta baq synaǵan ol lıtvalyq Domantas Pavlıýchenko (9:0), jasóspirimder men jastar arasyndaǵy qurlyq chempıony, álem birinshiliginiń kúmis júldegeri, Eýropa chempıonatynyń eki dúrkin jeńimpazy reseılik Arslan Baǵaev (týshe) jáne jastar arasyndaǵy álem jáne qurlyq chempıony fransııalyq Rahım Magamadovty (10:0) aıqyn basymdyqpen jeńdi. Jartylaı fınalda AQSh-tyń ataqty balýany, Olımpıada men álemniń eki dúrkin chempıony Devıd Teılorǵa Dáýletbekovtiń áli jetpedi. Al qola medal úshin tartys dramaǵa toly boldy. Bahreınniń týy astynda óner kórsetken daǵystandyq Magomed Sharıpovten eki upaı aıyrmashylyǵymen jeńilip jatqan qandasymyz básekeniń aıaqtalýyna eki-úsh sekýndtaı ýaqyt qalǵanda jeńisti julyp áketti. Esep – 4:3. Azamat dese, Azamat eken!
Sóıtip, bul jarysty Madııar Quramysov jetekshilik etetin Qazaqstan quramasy 1 altyn jáne 1 qola medalmen qorytyndylady. Osy nátıjeniń arqasynda júldelerdiń sany men sapasy jaǵynan jalpy esepte Serbııamen tórtinshi jáne besinshi oryndardy ózara bólistik. Bul – buryn-sońdy bolmaǵan tabys! Aldymyzda tek AQSh (3 altyn+1 kúmis+3 qola), Reseı (2+1+1) jáne Iran (1+2+1) quramalary.
Alda – Amerıka
Dúnıejúzilik dodada qatarynan eki jyl AQSh-tyń erkin kúres sheberleri shashalaryna shań juqtyrmady. Byltyr olar tórt salmaqta top jarsa, bıyl úsheýinde ústemdik qurdy. Eger sol komandanyń Kaıl Deık pen Kaıl Snaıder sekildi serkeleri syn saǵatta súrinbegende amerıkalyqtardyń tuǵyry budan da bıik bolar edi. Deıkti fınalda reseılik Zaýrbek Sıdakov súrindirse, Snaıderdi bahreındik Ahmed Tajýdınov toqtatty. Sóıtip, alǵashqysyna bes jáne ekinshisine tórt dúrkin álem chempıony ataný baqyty buıyrmady. Sol sekildi dúnıejúzilik dodada úsh retten daralanǵan ırandyq Hasan Iаzdanı, grýzııalyq Geno Petrıashvılı jáne túrkııalyq Taha Akgıýlge tórtinshi márte bul beles baǵynbady.
Jat eldiń namysyn qorǵaǵandar
Jat eldiń namysyn qorǵaǵan sportshylardyń birazy osy álemdik dodada jeńis tuǵyryna kóterildi. Máselen, erkin kúresten daǵystandyq Ahmed Tajýdınov Bahreınge, balqar Ismaıl Mýsýkaev Majarstanǵa jáne ázerbaıjandyq Vıtalıı Orýdjev AQSh-qa altyn medaldi syıǵa tartty. Daǵystannyń týmasy Magomedhan Magomedov (kúmis) Ázerbaıjannyń, Zelımhan Abakarov (qola) Albanııanyń, Ramazan Ramazanov (qola) Bolgarııanyń, osetııalyq Hetag Sabolov (qola) Serbııanyń jáne amerıkalyq Maılz Amın (qola) San-Marınonyń týyn bıikte jelbiretti. Osy oraıda, biz tek júlde alǵan balýandardy ǵana tilge tıek ettik. Al bozkilemge shyqqan barlyq legıonerdi tizbekteıtin bolsaq, áńgimemizdiń tym uzaqqa sozylatyn túri bar.
Grek-rım kúresinde de kelimsekterge arqa súıegen jaǵdaılar ara-tura kezdesti. Máselen, ırandyq Álı Arsalan men osetııalyq Georgıı Tıbılov Serbııanyń, daǵystandyq Artýr Omarov Chehııanyń ýkraınalyq Semen Novıkov Bolgarııanyń namysyn qorǵady. Bul balýandardyń barlyǵy da Belgradta qola medal ıelendi.
Joǵarydaǵy tizimge Jan Belenıýkti qossa da, qospasa da bolady. 32 jastaǵy ýkraınalyq balýannyń Rıo Olımpıadasynyń kúmis júldegeri, Tokıo Olımpıadasynyń jeńimpazy, álemniń eki jáne Eýropanyń úsh dúrkin chempıony, Eýropa oıyndarynyń jeńimpazy degen tolyp jatqan ataǵy bar. Negizi onyń ákesi Vensan Ndagıdjıman Afrıkanyń shyǵysynda ornalasqan Rýanda memleketinde týǵan. Keńes odaǵynyń ýyǵy shaıqalýǵa shaq qalǵan tusta ol Kıevtegi avıasııalyq ınstıtýtta bilim aldy. Sol jerde Janna esimdi jergilikti turǵynmen tanysady. Ekeýi úılenip, sábıli bolady. Biraz jyldan soń Ndagıdjıman Rýandaǵa attanyp, azamat soǵysyna qatysty. Qandybalaq maıdanda ol mert bolady. Al ýaqyt oza Vensannyń uly halyqaralyq arenada Ýkraına sportynyń abyroıyn asqaqtatqan ataqty sportshyǵa aınaldy. Jergilikti halyq arasynda zor bedelge ıe bolǵan balýan Joǵarǵy Radanyń depýtaty bolyp saılanady. Qazirgi kezde Belenıýk sport pen saıasatty qatar alyp júr. Jannyń armany – saılaýshylardyń senimin aqtap, halyqqa adal qyzmet etý jáne Parıj Olımpıadasynda jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterilý.
Japon qyzdarynyń qarqyny
Belgradta áıelder kúresinen ótken saıysta sarapqa salynǵan 10 altynnyń altaýyn Japonııa quramasy oljalady. Rasynda da bul – óte keremet kórsetkish! Bir aıta keterligi, bas júldeni ıelengenderdiń barlyǵy da jas balýandar. Máselen, Akarı Fýzdınamı (53 kılo) 19 jasta, Nonoka Odzakı (65 kılo) 20-da, Sýgýmı Sakýraı (57 kılo) men Iýka Kagamı (76 kılo) 22-de, Iýı Sýsakı (50 kılo) men Harýno Okýno (55 kılo) 24-te. Sonymen qatar japondar taǵy kúmis pen qola medaldi bir-birden oljalady.
Dúbirli dodada aldyna jan salmaǵan amerıkalyq Emıt Elor (72 kılo) 19 jasta. Túrkııalyq Týsýn Býse 22-de, qytaılyq Chjan Szı (59 kılo) 25-te. Altynnan alqa taqqan burymdylar arasyndaǵy jasy eń úlkeni – qyrǵyzstandyq Aısulý Tynybekova. Kúni keshe ǵana úsh dúrkin álem chempıony atanǵan Aısulý bıyl kóktemde mereıli 30 jasqa tolǵan edi.
Júldege laıyq Jámıla ǵana
Atalǵan jarysta Qazaqstannyń 10 burymdysy óner kórsetkenimen, solardyń arasynan tek Jámıla Baqbergenovanyń baǵy jandy. 72 kılo salmaqta beldesken ol qola medaldi moınyna ildi. Shyny kerek, jartylaı fınalda qazaq qyzy Enh-Amarın Davaanasanǵa laıyqty qarsylyq kórsete alǵan joq. Al mońǵolııalyq balýan óz kezeginde amerıkalyq Amıt Elordyń ekpinine shydamady. Dál osy sportshy byltyrǵy álemdik dodada bizdiń Jámılany oısyrata utqany esimizde. Sol kezde bul nátıjeni kezdeısoqtyq dep sanadyq. Biraq áste olaı emes eken. Bıyl 19 jasqa tolǵan AQSh ókili shyn máninde, daryn ıesi ekenine anyq kóz jetkizdik. Kóp keshikpeı Elor barlyq qarsylasyn tas-talqan etip, Panamerıka birinshiliginiń jeńimpazy jáne jastar arasyndaǵy álem chempıony (U-23) atandy. Mine, endi Belgradta da bas júldeni oljalady. Eger ózge de baıraqty básekelerde dál osylaı kúresetin bolsa, onda Amıtti aldaǵy ýaqytta eshkimniń toqtata almaıtyny anyq.
Jámılaǵa esh ókpe joq. Ol álem chempıonattarynda qatarynan úsh ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Alǵashqy ekeýinde kúmis alsa, osy joly qolaǵa qol jetkizdi. Bul – otandyq áıelder kúresi tarıhyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan tabys! Sol úshin de Alashtyń aıaýly qyzyna alǵystan basqa aıtarymyz joq. Al Belgradta Baqbergenovadan basqalary ne bitirdi? О́kinishke qaraı, ulttyq qurama sapyndaǵy ózge qyz-kelinshekterimiz alǵashqy aınalymdardan asa almaı, qalyń toptyń arasynda qalyp qoıdy.
Qyrǵyzdarǵa qyzyǵatyn boldyq
Grek-rım kúresinde Qazaqstanda jeńispen órilgen baı dástúr bar dep qansha keýde qaqqanymyzben, qazirgi kezde janarymyzben jer shuqıtyndaı jaǵdaıdamyz. Ony moıyndamasqa laj joq. Keń baıtaq elimizden Olımpıada chempıony shyqpaǵaly tabany kúrekteı 27 jyl boldy. Eń keıingi ret 1996 jyly Atlantada Iýrıı Melnıchenko top jarǵan edi. Álem chempıonattarynda da ánuranymyzdyń shyrqalmaǵanyna shırek ǵasyrǵa jýyqtap qaldy. Keıingi ret Mhıtar Manýkıan 1999 jyly Afınada bas júldeni oljalady. Bul joly júlde turmaq, jalǵyz lısenzııaǵa qolymyz ázer jetti. Ol joldamany 87 kılo salmaqta kúsh synasqan Nursultan Tursynov jeńip aldy. О́zge balýandar úmitti aqtamady.
Shyny kerek, keıingi jyldary irgedegi «aıyr qalpaqty» aǵaıyndarymyzǵa da ilese almaıtyndaı kúıge tústik. Bizge qaraǵanda olardyń kóshi áldeqaıda ilgeri. Grek-rım kúresinen ótken jarysta Aqjol Mahmýdov (77 kılo) pen Jolaman Sharshenbekovtiń (60 kılo) altyn tuǵyrǵa kóterilýi osy sózimizdiń naqty dáleli. Ekeýi de Serbııa astanasynda qarsy kelgenderdi qoǵadaı japyrdy. Sóıtip, qyrǵyzdyń eki balýany qatarynan ekinshi jyl álem chempıony atandy. Oǵan Aısulý Tynybekovanyń altyny men Aıperi Medetqyzynyń kúmisin jáne erkin kúres sheberi Taıyrbek Jýmabekulynyń qolasyn qosyńyz. Barlyǵy – 5 júlde! «Klassıkter» saıysynyń jalpykomandalyq esebinde olar úshinshi oryndy ıelendi. Al Qazaqstan balýandary nebári úsh medaldi qanaǵat tutty.
Ázerbaıjannyń grek-rım kúresi sheberleri óz tarıhynda tuńǵysh ret jalpy komandalyq esepte jeke-dara kósh bastady. Halqy 10 mıllıonnan sál ǵana asatyn memlekettiń bes birdeı ókili fınalǵa deıin alqynbaı jetti. Nátıjesinde, Qap taýynyń qyrandary 2 altyn men 3 kúmisti qorjynǵa saldy. Kýba qabylandary syn saǵatta bir judyryqtaı jumylyp, 2 altyn men 1 kúmis medal enshiledi. Sol sekildi Iran (1+1+3), Túrkııa, (1+1+2), Grýzııa (1+1+0) jáne Fransııanyń (1+0+0) ánurandary da Belgrad tórinde shyrqaldy.
Kimge qansha joldama buıyrdy?
Atalǵan jarysta 2024 jyly Parıjde alaýy tutanatyn Olımpııa oıyndarynyń 90 joldamasy sarapqa salyndy. Iаǵnı kúrestiń ár túrinde 30 jáne ár salmaq dárejesinde bes lısenzııadan taratyldy. Nátıjesinde, tórtjyldyqtyń basty dodasynyń joldamalary myna quramalarǵa buıyrdy: Erkin kúres: AQSh pen Reseı (AIN) – 4, Iran – 3, Serbııa, Japonııa, Grýzııa, Túrkııa, Armenııa – 2, San-Marıno, Qazaqstan, О́zbekstan, Albanııa, Grekııa, Pýerto-Rıko, Majarstan, Bahreın jáne Ázerbaıjan – 1. Áıelder kúresi: Japonııa – 6, AQSh – 3, Mońǵolııa, Túrkııa, Qyrǵyzstan, Moldova – 2, Qytaı, Belarýs (AIN), Ekvador, Úndistan, Shvesııa, Nıgerııa, Polsha, Norvegııa, Ýkraına, Germanııa, Fransııa, Kolýmbııa jáne Kýba – 1. Grek-rım kúresi: Iran – 4, Kýba, Armenııa – 3, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Japonııa, Qytaı, О́zbekstan, Túrkııa – 2, Mysyr, Chehııa, Belarýs (AIN), Serbııa, Majarstan, Bolgarııa, Ýkraına jáne Qazaqstan – 1.
