Zań salasynyń ardageri 83 jastaǵy Aıshagúl Kúzembaevanyń ákesi Ádilbek Kúzembaev 1941 jyly maıdanǵa attanyp, habar-osharsyz ketkenderdiń biri. Ákesi soǵysqa ketkende Aıshagúl bir jasta bolǵan eken. Anasy Aqjarqyn ákesi týraly únemi áńgime qozǵap, jyly estelikterimen bólisip otyratyn.
– Bala qııalyna salynyp, ákeshimniń beınesin elestetip, soǵystan oralǵan sátti jıi armandaıtynmyn. Bireýlerdiń «qasyna ózge ulttyń áıelin ertip, maıdannan Eýropa jaqqa tartqan bolar», «fashıst qolynan qaza tapqan bolar» degen sózderin jıi estisem de, «joq, ákem tiri» degen úmit jetimdiktiń azabyn sál bolsa da tynyshtandyratyn. Keıin kishi inim Begalyǵa da «ákemiz batyr» dep maqtanyshpen aıtatyn edim, – deıdi Aıshagúl apa.
1977 jyly A.Kúzembaeva Qarmaqshy aýdanyna sýdıa bolyp taǵaıyndalady. 1982 jyly anasy aýyr dertke shaldyǵyp, bilikti sýdıaǵa qaıtadan Qyzylordaǵa oralýǵa týra keledi. Qalaǵa kelgennen keıin ol sot salasynan advokatýraǵa aýysady.
– Anamnyń syrqattanyp jatqanyn kórgennen bolar, ákem týraly oılar jıi mazalaı bastady. Anam kózi tirisinde ákem jaıynda habar alsa degen nıet áreketke jeteledi. Osylaısha, izdestirý jumystaryn jandandyryp, biraz kedergige de keziktim. Áıteýir, jyldar boıy kútken habar keldi. Onda: «1941 jyly maıdanǵa shaqyrylǵan Ádilbek Kúzembaev atqyshtar polkinde bolǵan. 1944 jyly jaý qolynan qaza tapqan» delingen. О́kinishti, biraq shyndyǵyn bildik, jyldar boıy mazalaǵan máseleniń túbine jettik. Kóp uzamaı, 1984 jyly anam da aýyr dertten kóz jumdy, – dep kúrsindi A.Kúzembaeva.
Jeńistiń 50 jyldyǵy qarsańynda jaryq kórgen «Bozdaqtar» kitabyna Ádilbek Kúzembaev týraly tyń derekter jarııalandy. Qyzy Aıshagúl bul derekterdi Reseı Federasııasynyń ortalyq muraǵatynan tapqan. Onda qazaq jaýyngeri Ádilbek Kúzembaevtyń 479-atqyshtar polkiniń komandıri, Keńes Odaǵynyń Batyry, aǵa leıtenant A.P.Egorovtyń qaramaǵyndaǵy 149-atqyshtar dıvızııasynyń quramynda bolǵany jazylǵan. Bul dıvızııa 1939 jyly qyrkúıekte Reseıdiń Ostrogojsk qalasyndaǵy Orel áskerı okrýginde 19-shy Voronej atqyshtar dıvızııasynyń 57-atqyshtar polki negizinde qurylǵan. Jeke quramda Reseı, Qazaqstan, Ýkraına, Belorýssııa, Grýzııa men Ázerbaıjannan áskerge shaqyrylǵan jaýyngerler bolǵan. 1941 jyldyń mamyr aıynda dıvızııa Korotoıak ormanyndaǵy jazǵy lagerlerde bolady. 1 maýsymda bastalǵan oqý-jattyǵý jıyndary aıasynda quramǵa taǵy 6 myń adam qosylady, olardyń qatarynda Ádilbek Kúzembaev ta bar edi. 1943 jyldyń basynda dıvızııa Orel baǵytyndaǵy shaıqastarǵa qatysyp, Dmıtrovsk-Orlovskıı qalasy úshin urys júrgizgen. Odan bólek atqyshtar dıvızııasy Kýrsk shaıqasyna qatysyp, keskilesken soǵysta aman qalǵan. 1943 jyldyń kúzinde dıvızııa Chernıgov-Prıpıat operasııasyn da sátti ótkizedi. Al qazaq jaýyngeri Ádilbek Kúzembaev 1944 jyly Jıtomır-Berdıchev shabýyly kezinde jaý qolynan qaza tapqan.
Endigi maqsat – jaýyngerdiń qaıda jerlengenin bilý edi. Biraq ol kezde de maıdan shebinde kóz jumǵan jaýyngerler týraly aqparat tym az bolatyn. Sáti túsip, Aıshagúl apanyń úlken qyzy batyrlyqpen qaza tapqan atasynyń esimin ınternetten taýyp aldy. Shaǵyn aqparatta: «Zahoronen v bratskoı mogıle Jıtomırskoı oblastı na Ýkraıne» delingen. Ákesi jerlengen jerden týǵan aýylyna bir ýys topyraq ákelinip, tasy ornatylsa batyrdyń jeńis jolyndaǵy eren eńbegi men esimin keler urpaq umytpas edi. Osy mindetti oryndaýdy maqsat tutqan jaýynger urpaǵy Ýkraınaǵa baryp, «Baýyrlastar zıratynan» eline bir ýys topyraq ákelip, jerlengen jerine týǵan jeriniń topyraǵyn aparady.
Perzenttik paryzyn oryndaý maqsatynda 2021 jyldyń 22 qarashasynda Aıshagúl Ádilbekqyzy qyzy Láıláni ertip, Ýkraınaǵa attanady. Sol jerde Malınovskıı aýdany Iosıfka selosynyń basshylary qazaq jaýyngeriniń urpaǵyn sán-saltanatymen qarsy alyp, atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerleri jerlengen «Baýyrlastar zıratynyń» memorıalyna alyp barady. Ádilbek Kúzembaev 479-atqyshtar polkiniń basshysy, Keńes Odaǵynyń Batyry, aǵa leıtenant A.P.Egorovtyń qaramaǵyndaǵy 149-atqyshtar dıvızııasynyń quramyndaǵy 142 jaýyngermen birge jerlenipti. Osylaısha, Aıshagúl Kúzembaeva 81 jasta ákesiniń basyna baryp, muń-sherin tarqatyp elge oralǵan.
Oblystyq jáne qalalyq komıssarıatqa, ákimdikke baryp, bolǵan oqıǵanyń anyq-qanyǵyn baıandap, óskeleń urpaq sanasyna qazaq batyrlaryna degen qurmet, maqtanysh, súıispenshilik sezimin uıalatyp, ulttyq rýhty sińirtý jolynda Ádilbek Kúzembaevtyń zıratynan arnaıy ákelingen qara topyraqty «Máńgilik alaý» alańyna ornalastyryp, tolyq esimin tasqa qashap jazýdy, sondaı-aq Qyzylorda qalasyndaǵy Qaratoǵaı eldi mekeninde jaýyngerdiń qurmetine kóshe ataýyn berýdi surady.
– Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis. Beıbitshilik úshin janyn bergen erlerdiń esimi ulyqtalyp, jastarǵa úlgi etilse, osy ótinishim oryndalsa meniń de ata-ana aldyndaǵy perzenttik boryshym óteler edi, – deıdi batyrdyń qyzy.
