Birlesken kedendik baqylaýǵa qajettilik bar

Otyrysty ashqan Pa­lata spıkeri Memleket bas­shysynyń Jarlyǵymen Halyqaralyq qaty­nastar, qorǵanys jáne qaýip­sizdik komıtetiniń tóraǵasy qyz­metin atqaryp kelgen Asqar Shákirovtiń depýtattyq óki­let­tigi toqtatylǵanyn atap ótti. Soǵan baı­lanysty kons­tıtý­sııalyq nor­malarǵa sáıkes Ortalyq saılaý komıssııasy tıisti qaýly qabyldady.

Máýlen Áshimbaev Asqar Shákirovtiń Senat tóraǵasynyń oryn­basary, komıtet tóraǵasy laýa­zym­darynda abyroımen eńbek etkenin aıtyp, senator re­tinde atqarǵan nátıjeli qyz­meti úshin Palata atynan alǵys bildirdi.

Sonymen qatar depýtattar Memleket basshysynyń Jar­ly­ǵymen Soltústik Qazaq­stan oblysynyń ákimi bo­lyp taǵa­ıyn­dalǵan Ǵaýez Nurmu­ham­betov­tiń ókilettigin toqtatý týraly máseleni qarady. Osyǵan oraı Ortalyq saılaý komıssııasy Senatqa tıisti usynym engizdi.

«Ǵaýez Nurmuhambetov jyl basynda senator bolyp saılandy. Osy aralyqta Palatanyń zań shyǵarý qyzmetine jáne josparly is-sharalaryna belsendi atsalysty. Mańyzdy zań joba­laryna bastamashy boldy. Senat qabyrǵasynda halyqty alań­datqan mańyzdy máselelerdi oń sheshýge de óz úlesin qosty», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sondaı-aq otyrys barysynda Memleket basshysynyń Jar­lyǵymen Senat depýtaty bolyp taǵaıyndalǵan Darhan Qydyráli ant berdi jáne Ha­lyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń m­úshesi bolyp saılandy. Pa­lata depýtattary atalǵan komı­tettiń tóraǵalyǵyna senator Andreı Lýkındi saılady. Ol buǵan deıin Konstıtýsııalyq zań­nama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy bolǵan edi. Osyǵan oraı Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý or­gandary komıtetiniń tór­aǵasy bolyp senator Nurlan Beknazarov saılandy.

Palata otyrysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblı­kasynyń Úkimeti men О́zbekstan Respýb­lı­kasynyń Úkimeti ara­syn­daǵy Qazaqstan-О́zbekstan kedendik shekarasy arqy­ly qubyrjol kó­li­­gimen jáne elektr berý jeli­leri boıynsha energııa resýrs­­taryn ótkizý kezindegi bir­lesken kedendik baqylaý týra­ly kelisim­di ratı­fıkasııa­laý týraly» zań jobasyn maquldady.

Qujat jóninde senator Aman­geldi Nuǵmanov baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, qu­byr jáne elektr jelileri bo­ıyn­sha energoresýrstardy ótkizý kezin­de birikken keden­dik baqy­l­aý­ǵa qa­jettilik týyp otyr. Osy­laısha, birles­ken ereje usynylmaq.

«Álemdik naryqtaǵy bol­jam­dalǵan munaı baǵasy el­de­r­­diń ekonomıkalyq damýy­men qatar, jalpylaı túrde áleý­mettik mindetterdi sheshýde ne­giz­gi kórsetkish ekendigi jaı­dan-jaı emes. EAEO aıasynda jańa quqyqtyq tártip ornatý jaǵ­daıynda qubyrjol kóligimen jáne elektr energııa­sy jelileri boıynsha taýar­lardy ótkizýge baı­lanysty qatynastardy retteýde bas­qasha sapaly tásil qajet. Son­dyqtan Qazaqstannyń tıisti halyqaralyq sharttarynda energoresýrstardy olardyń ózgeshelikterimen qatar, keden shekarasy arqyly ótkizý máse­leleri keshendi túrde sheshi­lip jatyr. Taýarlardy qubyrmen jáne elektr jelileri boıynsha ót­kizýge arnalǵan sharttardyń ne­gizgi maqsaty – keden sheka­rasy ar­qyly qubyrmen elektr berý jeli­leri boıynsha ta­ýarlar­dy ót­kizýge baılanysty kedendik rásim­der beker qıyn­shylyq túsir­mes úshin munaı-gaz jáne bas­qa da energetıkalyq kompa­nııa­larǵa qolaıly jaǵdaı jasaý», dedi A.Nuǵmanov.

Atalǵan qujat kedendik baqy­laýdyń tártibi men mer­zim­derin aıqyndaıdy. Tal­qylaý ke­zinde kelisimdi ratı­fı­kasııa­laý energııa resýrstaryn baqylaýdyń tıim­diligin art­­tyrýǵa jáne elder ara­syn­daǵy saýda-ekonomıkalyq yn­­ty­m­aqtastyqty nyǵaıtýǵa yqpal etetini aıtyldy.

Senatorlar otyrys kezin­de ma­ńyzdy máselelerge nazar aýdaryp, depýtattyq saýal­daryn da jol­dady. Sultanbek Mákejanov el ekono­mıka­synyń naqty sektoryn qarjy­landyrýdy art­tyrý­dy usyndy. Senatordyń piki­rin­she, búginde bul salaǵa qara­jat qal­dyq qaǵıdat boıynsha bólinedi.

«Ekonomıkanyń naqty sektory boıynsha shyǵystar 18,7 paıyzǵa tómendep, al áleý­mettik saladaǵy shyǵystardyń 17 pa­ıyz ósýi baıqalyp otyr. Bul rette damý bıýdjetiniń úle­si 9,2 pa­ıyz nemese 2,2 trln teń­ge bolyp qalyptasty. Bul – 2016 jylmen sa­lystyrǵanda re­kord­tyq eń tómengi kórsetkish. Iаǵnı damý bıýdjetterine ar­nalǵan shyǵystar 2016 jylmen salystyrǵanda 38 esege tó­men­deýi boljanyp otyr. 2012 jyl­dan bastap 2022 jylǵa deıingi aralyqty salys­tyr­saq, ónerkásiptiń jalpy ishki ónimge salymy 30,1 pa­ıyz­dan 29,3 paıyzǵa deıin tómen­degen. Bul memlekettiń ındýst­rııa­lan­­dyrýǵa baǵyttalǵan saıa­­sat­ty iske asyrýǵa jetki­li­k­si­z qatysyp jatqanyn aı­­ǵaq­taıdy. Ná­tı­jesinde, búgingi tańda bıýd­jet­tiń qatań tap­shy­lyǵyna ıe bola otyryp, shyǵyndardyń ósýi kiris­terdiń ósýi­men qamtamasyz etil­meıtinin kórsetip otyr», dedi S.Mákejanov.

Bıbigúl Jeksenbaı aýrý­ha­nalar men emhanalardy Áleýmettik medısınalyq saq­tan­dyrý qory arqyly qarjy­landyrýǵa qa­tys­ty problemalardy atap ótti. Mu­nyń bári emdeý sapasy­na te­ris áserin tı­gizip, medı­sı­nalyq uıym­dardyń damýyna kedergi keltirip otyr. Depýtat­tyń aıtýynsha, kóptegen emdeý meke­melerinde qordan qar­jylandyrý aıtylǵan soma­nyń 60 paıyzdan 80 paıyzǵa deıin jyldan-jylǵa tómen­dep bara jatqany baıqalyp otyr. Medısınalyq uıym­dardyń shyǵyndardy oń­taı­landyrýyna qa­ra­mastan qarjylandyrý tap­shylyǵyna baılanysty kredıtorlar aldynda bereshegi paıda bolady. Nátıjesinde, olar qa­lyp­­­ty jumys isteı almaı ke­­ledi, jańa tehnologııalardy en­gi­ze almaıdy, qyzmetkerlerdi ynta­lan­dyrýǵa múmkindigi joq jáne taǵy basqa ıgi ister kenje qalyp otyr.

«Bul jaǵdaı bólingen qar­jy kólemin ÁMSQ tarapy­nan ádeıi tómendetý ǵana emes, son­daı-aq árbir emdel­gen jaǵdaıǵa arnalǵan qol­da bar tarıf naq­ty bir naý­qasqa arnalǵan shyǵyn­dy óte­meı­tinine baılanysty. Bul jaǵ­daıdyń bári ÁMSQ tara­py­nan keste syzyqtary bo­ıyn­sha qıyn­datylady, ol tipti shu­ǵyl qyz­met kórsetý kezinde de qol­­danylady», dedi Bıbigúl Jeksenbaı.

Senator osy máselelerdi sheshý úshin Úkimet basshysyna usy­nylǵan jyldyq ótinim­ge sáı­kes Áleýmettik medısına­lyq saqtandyrý qory tarapy­nan qar­jylandyrýdy, son­daı-aq te­gin medısınalyq kómek­tiń ke­pil­dik berilgen kólemi men min­­detti áleýmettik medısı­na­lyq saqtandyrý toptamasyn biriktirýdi usyndy.

Zakırjan Kýzıev sút ón­dirýmen aınalysatyn sharýa qojalyqtaryn alańdatqan má­se­le­lerge nazar aýdardy. De­pý­tat otandyq aýyl sharýa­shy­ly­ǵy óndirýshilerin qoldaýǵa ar­nal­ǵan birqatar usynysyn da aıt­ty. Senatordyń pikirinshe, sha­ǵyn sharýa qojalyqtary men jeke qosalqy sharýashylyqtar mem­le­kettik organdardyń na­zary­nan tys qalyp kelgen. De­gen­men múıizdi iri qaranyń 85 pa­ıyz­dan astamy jáne elimiz­de óndiril­gen barlyq sút­tiń 88 paıyzy solar­dyń qolynda.

Senator 2025 jylǵy 1 qań­tar­dan keıin jaǵdaı erekshe ýshy­­­ǵatynyn atap ótti. О́ı­t­­keni sol kezden bastap Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq komıs­sııa Keńe­si­niń sheshimi kúshi­ne ene­di. Jańa erejede shıki sútke qoıy­la­tyn talaptar kú­sheıtiledi. Ol bo­ıy­n­sha sút ma­shınamen saýý ar­qyly da­ıyn­dalyp, birden sal­qyn­dat­qysh shanaqqa túsýi kerek. Bar­lyq shıki súttiń 90 paıyzy­na deıin óndiretin shaǵyn sharýa qojalyqtary mundaı jaǵdaıdy qamtamasyz ete almaıdy.

«Shıki sútti ony óńdeý kásip­oryndaryna Tehnıkalyq reg­la­mentke sáıkes jetkizýdiń múm­kindigi joq. Shıkizat tapshy­lyǵyna baılanysty qaı­ta óńdeý kásiporyndarynyń ón­diris qýaty 40 paıyzǵa deıin azaıa­dy. Sút zaýyttarynyń 90 pa­ıyzy jumy­syn toqtatýǵa máj­búr bolady. Onyń talapta­ry kúshine engennen keıin, búginde sút satýdan tabys tabatyn aýyl tur­ǵyndarynyń 70 paıyzy tu­raq­ty tabys kózinen aıyrylady», dedi Zakırjan Kúzıev.

Zakırjan Kúzıev osyǵan baı­lanysty shaǵyn sharýa qoja­lyqtary men jeke qosal­qy sharýa­shylyqtarynyń ser­vıstik-tutyný kooperasııalaryn yntalandyrý qajetin atap ótti.

Aıgúl Qapbarova múge­dektigi bar adamdarǵa arnalǵan ınjener­lik ınfraqurylym, joldar men ońaltý orta­ly­ǵynyń qury­ly­syna qatys­ty Shymkent qala­synda qordalanyp qalǵan máse­le­­ler­di kóterdi. Depýtattyń aı­­týyn­sha, Shymkentte búgingi tańda aza­mattardy turǵyn úımen qam­ta­masyz etý máselesi asa ma­ńyz­dy bolyp otyr. Munda qazir­gi kezde 51 myńnan astam adam páter alýǵa kezekte tur, olar­dyń ishinde 30 myńǵa jýyǵy – ha­lyqtyń áleýmettik osal top­tarynyń ókilderi. Jaǵdaıdy jaq­sartý úshin jańa turǵyn úı salynýy kerek-aq, qazirdiń ózinde 1 266 páterli 35 kópqabatty úı salynyp jatyr. Biraq olarǵa ınjenerlik kommýnıkasııalardy jetkizý máselesi áli sheshilgen joq.

«Bul turǵyn úılerdi ınje­ner­lik júıelermen qamta­masyz etýde 2024 jylǵa qar­jylandyrý má­se­lesi Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi tarapynan sheshil­meı otyr. 2024 jylǵa atalǵan mı­nıstr­likke bıýd­jettik ótinim berilgen. Bul rette ınjenerlik júıe­lerdiń qurylysy ýaqy­tyly aıaqtalmasa, qol­jetimdi baǵa­men baspanaly bolý­dy kú­tip júrgen halyqqa páterler der kezinde úles­tirilmeý qaý­pi tónip tur. Osy­ǵan oraı «Aqjaıyq» shaǵyn aýdanyn­daǵy kredıttik turǵyn úılerdiń ishki ınjenerlik júıe­leri qury­lysynyń áleýmet­tik mańyz­dylyǵyn eskere otyryp, máseleni sheshýdi qaras­tyrýdy ótinemin», dedi Aıgúl Qapbarova.

Murat Qadyrbek qarjylan­dyrýdyń tapshylyǵyna baılanysty Túrkistan oblysyn gazdandyrý baǵdarlamasynyń merzimi ózgerýi múmkin ekenin aıtyp, dabyl qaqty. Senator ob­lysta 833 eldi mekenniń 465-i tabıǵı gazben qamtamasyz etil­geni týraly aıtty. Bıyl tabıǵı gazdy taǵy 57 eldi mekenge jetkizý jumystary júzege asýda, bul halyqty gazben qamtý deńgeıin 62,6 paıyzǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi.

«Oblysta arnaıy Jol kartasy ázirlenip, 2025 jyly qosymsha 202 eldi mekenge gaz qubyryn tartyp, qamtý deń­geıin 86,9 paıyz jetkizý jos­par­lanǵan. 2024 jylǵa res­pýb­lıkalyq bıýdjetten qar­jy­landyrý úshin jańa 69 nysan­nyń qurylysyna 18 mlrd teńgege bıýdjettik ótinim jol­danǵan bolatyn. Alaıda Ener­­getıka mınıstrligi 2024 jyl­­ǵa tek ótpeli 6 nysannyń qu­ry­­­ly­syna 3 mlrd teńgeni ma­qul­dap otyr», dedi Murat Qadyrbek.

Ǵalıasqar Sarybaev qan­das­tardyń tarıhı Otanǵa kóshýin belsendi yntalandyrý­dy, shetelde turatyn etnıkalyq qa­zaq­tarǵa ulttyq dástúrler men qundylyqtardy qoldap, damy­týǵa kómektesýdi usyndy. Se­na­tordyń aıtýynsha, resmı má­li­metterge sáıkes shetelde 4 mıl­lıonǵa jýyq, al beıresmı málimetterge sáıkes 7 mıl­lıonǵa jýyq qazaq tura­dy. Depýtat olardyń kóp­shiliginiń tarıhı otanyna oralý nıeti bar ekenin aıtty. Alaı­da mundaı qadam jasaýǵa olar­ǵa tusaý bolatyn birqatar sebep bar.

«Qandastardyń ózderiniń ulty qazaq ekendigin dáleldeı almaýy, mentalıtettegi, bilim berý salasyndaǵy aıyr­ma­shylyqtar, tilderdi bilmeýi olar­dyń múmkin­dikterin shek­teıdi», dedi senator.

Depýtat sonymen qatar ha­lyq­tyń kóshi-qon má­selelerine qatysty qoldanys­taǵy norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerge jıi óz­geris­ter men tolyqtyrýlar engi­ziletinin, bul Qazaqstanǵa ora­lǵysy keletin qandastarda olar­dyń zań talaptaryna sáı­kes kelmeýine baılanysty alań­daý­shylyq týǵyzatynyn atap ótti. Senator osyǵan baılanysty Úkimetten kóshi-qon salasynda júzege asyp jat­qan memlekettik baǵdarlamalar týraly tolyq aqparat berýdi surady.