Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Álemdik básekelestik úderisteri kúsheıip, ekonomıkalyq barerler azaıyp, álemdik ortaq sharýashylyqta eńbek pen naryq bólinisiniń yqpaly ósken zamanda ózin-ózi azyq-túlikpen tolyqqandy qamtamasyz etip, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportymen aınalysatyn memleketter zor paıdaǵa kenelýde. Prezıdent álemdik naryqqa Qazaqstan sapaly óńdelgen aýyl ónimderimen ǵana shyǵa alatyndyǵyn oryndy eskertedi. Osy maqsatty iske asyrý baǵytynda óz usynystaryn, tapsyrmalaryn berdi. Aýyldy damytýdyń jańa mindetterin oryndaý – Úkimet pen jergilikti basqarý organdarynyń mańyzdy ekonomıkalyq mindeti. Aýyl sharýashylyǵyn damytpaıynsha, ádiletti Qazaqstandy qalyptastyrý tipten múmkin emes. Sebebi, qazirgi kúnde el halqynyń 40 paıyzy qalada turady. Qazaqstan halqynyń úshten birden astamy aýylda turǵanymen, 30 jylda aýyl kórkeıip, aýyl ekonomıkasy aıtarlyqtaı damydy dep aıta almaımyz. Halyqqa qajetti sút, maı, irimshik, shujyq ónimderiniń qomaqty bólshegi ımporttalady. Mysaly, ishki tutynysqa qajet súttiń 15%, irimshiktiń 51% syrttan ákelinedi. Munaı, gaz satýdan túsken aqshaǵa elimiz azyq-túlik ónimderin satyp alýǵa májbúr. El tabysynyń qomaqty bóligin damýǵa emes, tamaqqa jumsap keledi. Ras, nan ónimderi jetkilikti, bıdaı men undy kóp mólsherde eksportqa shyǵaryp kelemiz. Alaıda unnan jasalatyn makaron daıyn ónimderin eksporttaý áldeqaıda tıimdi ekendigin el bıligi men bıznesmender eskermeı keledi.
Dúkenderde otandyq ónimderdiń úles salmaǵy az. Azyq-túliktiń basym bólshegi – ımporttyq ónimder. Halyqtyń 40 paıyzy turatyn aýyl eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin tolyqqandy qamtamasyz ete almaı otyr. Mınıstrler kabıneti men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aýyl ekonomıkasyn naryqtyq talaptarǵa saı reformalar júıesin iske asyra almady. Qazaqstan ár jylda KSRO astyǵynyń 30%, júniniń 28%-yn daıyndap, zor jetistikke jetken bolatyn. Bıylǵy Joldaýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe nazar aýdaryp, agroónerkásip kesheniniń aldyna naqty mindetter qoıdy. Aýyldyń óńdelgen ónimin 70%-ǵa kóterýdi mejeleıdi. О́nimdi turaqty, sapaly usynyp otyratyn iri kompanııalardy qoldaý josparlanýda. Jylyjaılardy kóbeıtý, sút-taýar fermalarynyń áleýetin arttyrý, sý qoımalaryn kóbeıtý, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn jańartý, aýyldaǵy shaǵyn bıznesti qoldaý, aýylǵa zamanaýı tehnologııalar tartý, agrarlyq ǵylymdy óndirispen baılanystyrý, sýdy az tutynatyn daqyldardy kóbirek egý, agrarlyq sala ónimderin satýdy, saqtaýdy retke qoıý sııaqty keleli de mańyzdy mindetterdi sheshýdi Prezıdent ekonomıkany jańartýdyń ilkimdi joldary retinde kórsetedi. Sózsiz, atalǵan mindetter iske assa, elimizde aýyl sharýashylyǵynyń ekinshi tynysy ashylady.
Osy mindetterge qosymsha aýyldy damytýdyń keıbir mindetterine toqtalyp ótsek deımiz. Ádiletti Qazaqstanda osy ýaqytqa deıin oryn alyp kelgen aýyl ekonomıkasyna «ekinshi oryn» berýdi toqtatatyn mezgil jetti. Sapaly aýyl sharýashylyǵy ónimderimen álemdik naryqta munaıdan da kóp paıda taba alatynymyz belgili. Úkimet osy baǵytta naqty sharalardy júzege asyrýǵa mindetti. Ol úshin «bolashaǵy joq aýyldar» degen jeleýmen myńdaǵan shaǵyn eldi mekendi qurtqan baıtaq Qazaq jeriniń árbir núktesinde aýyldar turýy jáne qýatty ómir súrýi mindetti. Qańyrap bos qalǵan jerlerge kóz alartýshylar, olardy satýǵa, jalǵa berýge qyzyǵýshylar kóbeıýde. Árbir eldi meken ózine qarasty jerine ıe bolyp, «qoıyn baǵyp, qoıyn qurttap» otyrǵany memleketke de, halyqqa da paıdasy zor. Jerdiń egesi halyq, jer halyqpen kógerip, óz jemisin beredi. Halyq mekendemese, jerdiń áleýetin qalaı paıdalanamyz? Sondyqtan «bolashaǵy joq aýyldar» degen jeleýmen saıyn dalany ıesiz qoıýǵa bolmaıdy. Aýyl adamy óz jerin ıgersin, malyn ósirsin, astyq eksin, ony satyp paıda tapsyn degen ustanym memlekettik ustanymǵa aınalsa quba-qup. Moıynqumnyń qumynda qazaq mıllıondap mal ósirgenin umytpasaq abzal. Árıne, sharýalardy qoldaý qajet. Bastapqy jyldary qoldaý kórgen aýyl eńbekshisi birtindep qýat alyp, sharýashylyǵyn dóńgeletip áketeri sózsiz.
Ekinshi ózekti másele – eldegi ýrbanızasııalaný deńgeıiniń kúsheıýi. Aýyl halqy qalaǵa údere kóshý úderisi toqtamaı tur. Kóp aýyldarda jastar qalmaýda, nemese azaıý ústinde. Qalada jumys oryndary tapshy. Qalaǵa kelgen aýyldyqtardyń kóbinde úıi joq. Qara jumys istep, taksıletip, bazarda usaq-túıek satyp, birshama jas qor bolyp júr. Aýylda jumys bolsa, tabys bolsa, qalada qańǵýmen, jumys qýalaýmen kún keshýdiń ne keregi bar? Elimizdegi stıhııaly jaǵdaıda óristep, aýyldy kúıretip jatqan ýrbanızasııalaý úderisterine qarsy memlekettik keshendi sharalardy jasaý taǵdyrlyq mindetter qatarynda dep bilemiz. Aýylda ósken, aýyl sharýashylyǵyn biletin mamandar týǵan jerin órkendetýge kúsh salýǵa tıis. «Dıplommen aýylǵa» sııaqty qajetti, paıdaly sharalardy qoldaı berýge tıispiz.
Aýyldaǵy sharýalardy uıymdastyratyn aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin qurý, artelder uıymdastyrý, MTS-ter qurý sııaqty árbir óńir ózine sáıkes keletin ujymdyq sharýashylyqtar formalaryn tabýy tıimdi. Sebebi, iri mal bordaqylaý alańdaryn, sý qoımalaryn, astyq óńdeý kásiporyndaryn, t.b. salý, ustap turý bir-eki fermerdiń qolynan kelmeıdi. Baı-qýatty fermerler sharýashylyǵynyń sany óse bergeni jaqsy. Degenmen, agroónerkásip keshenin kóterip áketýge olar qaýqarsyz. Sondyqtan aýylda ujymdyq agrofermalar sheshýshi ról atqarady degen oıdamyz. Iri agrofermalar tabysty bolýy úshin oǵan jumys isteıtin barlyq sharýalar adal, ádiletti tabystaryn alyp otyratyn jaǵdaı jasalýy kerek. Sonda ǵana jastar aýylda toqtaıdy, óz bolashaǵyn aýyl ekonomıkasymen baılanystyrady.
Aýylda iske aspaı, paıda ákelmeı jatqan dúnıe óte kóp. Mysaly, árbir otbasy keminde 2-3 qoı, 1 iri qara maldy soıady. Etin satady, jeıdi. Terisi iske jaramaı, qoqysqa laqtyrylady. Tabıǵı taza ónimnen eshqandaı paıda bolmaı qalady. Qoı, eshkiniń júni de solaı, paıdaǵa aspaýda. Sebebi Qazaqstannyń jeńil ónerkásibi aýyl sharýashylyǵymen birge tereń daǵdarysqa ushyraǵan. Teri, jún, súıekterdi óńdep, naryqqa usyna alatyn sehtar, fabrıkalar jumys istemeı tur. Shıkizat jetkilikti. Alaıda ony paıda kózine aınaldyratyn jeńil ónerkásip salasy bolmaı tur. Mıllıondaǵan terini bir jylda jınaýǵa bolady. Álemdik naryqqa ton, etik, bas kıim, t.b. tigetin teri daıyndaýǵa ábden múmkindik bar. Júnnen túsetin paıda da shash etekten. Tipten mal múıizi, súıekteri tamasha tabıǵı ónimder qatarynda. Al qazir aýyldyqtar ár qoıdan 50-60 myń ǵana paıda kóredi. Júni men terisi iske assa bul paıda 30-40 paıyzǵa artýy múmkin. О́kinishke qaraı, olaı bolmaı tur, paıdaly dúnıe bos rásýá bolýda. Keńestik kezeńde sheshilgen osy máseleni shuǵyl sheshý kún tártibinde dep bilemiz. Teri men júndi óńdeý qosymsha jumys oryndaryn aýylda, aýdan ortalyqtarynda ashýǵa múmkindik berer edi.
Aýyldy damytýdyń joly – aýyl halqynyń materıaldyq ál-aýqatyn arttyrýmen qatar, onyń áleýmettik ınfraqurylymyn damytý. Qazir kóptegen aýylda aýrýhana turmaq feldsherlik pýnktter sırek. Dáriger izdep aýyl halqy iri eldi mekender men aýdan ortalyqtaryna sabylady. Basty baılyq densaýlyq desek, Úkimet qarjyny aıamaı, ár aýylda dárigeri bar feldsherlik pýnkter, aýrýhanalar ashýǵa mindetti. Aýyl mektepterinde bala sany az bolsa da, shyǵynnan qoryqpaı, 5-10 balany oqytatyn shaǵyn komplektili mektepterdi jappaı oqýdy jalǵastyrý kerek. Kitaphana men ınternet jumys istep turýy da qajetti. Sonda ǵana aýyl órkendeıdi. Halyq aýylda turýǵa daıyn bolady.
Qarap otyrsaq, ádiletti Qazaqstanǵa túbegeıli jańa agrarlyq saıasat kerek. Ol saıasattyń maqsaty – eldi tabıǵı shıkizattardy satýshy, basym derjavalardyń shıkizat bazasy emes, olarǵa agrarlyq salanyń sapaly ónimderin satatyn memleketke aınaldyrý bolýy kerek. Jańa agrarlyq saıasatty shyndyqqa aınaldyrý ońaı sharýa emes. Ol úshin memlekettilik ǵylymı negizdelgen reformalar iske asyrylýy kerek. Qazaqstan ekologııasynyń taza astyǵymen, etimen, sút-maıymen, qymyz-qurtymen, qyzyl irimshigimen álemdik naryqtan óz ornyn alady degen úmit zor.
Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor
