Kúı ónerin ulyqtaǵan áýlet

Osyndaı ónerli shańyraqtyń tuńǵyshy Qurmanǵazy – búginde Ahmet Jubanov atyndaǵy ult aspaptar orkestrinde dombyrashy. Qurmanǵazy 2014 jyly Qazanǵap atyndaǵy halyqaralyq baıqaýdyń bas júldesine ıe bolǵan kúnnen bastap óner jolyna tústi. Al kishi uly Qurmanǵalı ónerden tys sa­lada eńbek etse de, ulttyq as­pap­tyń qulaǵynda oınaı biledi. Jaı­laýdyń týǵan inisi Tórebek te – kúıshi. Ol da Aqtóbe mýzyka kolledjinde sabaq beredi.

Jaılaýdyń kúıqumarlyǵy 5-sy­nyptan bastalypty. 1975 jyly Baıǵanın aýdanynyń «Oı­maýyt» keńsharyna Aqtóbedegi máde­nı-aǵartý ýchılıshesin bitirip kelgen jas maman Beıbit Qalysheva qııan­daǵy aýyldyń mádenıetin kóte­rýge qulshyna kirisip, mektepte dombyra úıirmesin ashady. «Úıirmege Beıbit apaıdyń inisi ekeýmiz birge barǵan kúnnen bas­tap kúıge degen qumarlyǵym oıandy. Sodan beri dombyra qo­lym­nan túsken joq. Biz ol kezde Oımaýytta turdyq. Sheshem Aıman О́tekeshova – Qazaq KSR oqý-aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri. Qyryq jyl mektepte hımııa-bıologııa, geografııa pánderinen sabaq bergen sheshem ónerdi jaqsy kórdi. О́ziniń de dombyra tartatyny bar edi. Meniń óner jolyn tańdaýyma osylaısha sheshemniń yqpaly zor boldy. Ákem – Jansha Mustafın soǵys ardageri, uzaq jyl Dońyztaýda agronom bolyp qyz­met etti. 1957 jyldan bastap Dońyztaýda aýyl adamdary júgeri egip, Máskeýge Halyq jetistikteri kór­mesine talaı barǵan. Keıin «Oımaýyt» keńsharynda kadrlar bólimin basqaryp, zeınetkerlikke shyqty», deıdi Jaılaý.

Jaılaý mektepten soń Aqtó­be mýzyka ýchılıshesine oqýǵa túsip, Berik Izbasqanov, Qaıyrǵalı Qojanbaevtan dáris alyp, qasıetti dom­byranyń qudi­re­tin erekshe sezine tústi. Keıin Qurman­ǵazy atyndaǵy Almaty memle­kettik konservatorııasyna oqýǵa túskende, ustazy Ábdýhamıt Ra­ıym­bergenovtyń jetek­shi­ligimen Qazanǵap kúıleriniń tere­ńine boılaı berdi. Jaılaýdyń óner jolynda kúıshi Sádýaqas Balmaǵambetov pen Jumabaı Jan­súgi­rovtiń de yqpaly zor bolǵan.

Qalaı bolǵanda da Jaılaýdyń kúıshilik bastaýynda Dońyztaý tur. Qazirgi Aqtóbe, Atyraý, Mań­ǵystaý oblystarynyń shekarasy – Ústirt boıyndaǵy Dońyztaý boıyn jaılaıtyn bir bólek jurtta sóz óneri, kúıshilik, jyr-dastan, qolóner, teri kásipshiligi myqtap damyǵan. Qazaqy qalpyn saqtap otyrǵan bir qaýym jurtty 1959 jyly kúshpen Oımaýytqa kóshirdi. Dońyztaýdan kelgen aǵaıynnyń arasynda Mámbetalın Nájimedın aqsaqal bolǵan. Bul kisi el ishinde Mashalaq degen atpen tanymal keremet kúıshi eken. Jaılaý bala kezinde Oımaýytta dombyra tartatyn adamdar kóp bolǵanyn aıta­dy. Erterekte ómir súrgen Máńke atasynyń «Qońyr» kúıi 2011 jyly Mádenıet mınıstrligi daıyn­daǵan antologııalyq jınaq­qa endi. Arǵydan jetken osy kúı­di dombyrasymen oryndap, ańyzyn da amanattap ketken Oıma­ýyt­taǵy Mashalaq kúıshi eken. Jaılaýdyń taǵy bir arǵy atasy Dýmauly Qonaqbaı Qazanǵap kúıshiniń tikeleı shákirti bolǵan. Qonaqbaı kúıshi jónindegi derekter Tymat Merǵalıevtiń «Dom­byra sazy» kitabynda bar. Osy kitapta Qazanǵaptyń janyna ergen shákirtterdiń biri Qo­naqbaı Kádiraly Erjanovpen, Tasy­baımen kúı tartysty dep jazylǵan. «Qonaqbaı Dýmauly atalarymmen birge týǵan adam. Osylaısha, bizdiń áýletke kúıshilik arǵy atalarymyzdan kelgen», deıdi Jaılaý.

Qazaq dalasynda ártúrli kúı­shilik mektep qalyptasty. Al Aq­tóbe oblysynda Qazanǵaptyń kúı­shilik mektebi tereń iz qaldyr­ǵan. Qazanǵap kúıleri óte kúrdeli bolsa da, halyq ony jaqsy kórdi, súıip oryndady. Qazanǵap kúıleriniń ereksheligi – adamnyń jan-júregin birden baýrap alatyn­dy­ǵynda. Qazirgi Shalqar aýda­nynda, Baı­ǵanın aýdanynyń Dońyz­taýyn­da Qazanǵaptyń kúılerin sheber oryndaıtyn ónerli jandar kóp boldy. Ahmet Jubanov «Ǵa­syrlap pernesi» kitabynda «Qazan­ǵap Dońyztaýda turatyn Tó­resh kúıshige baryp bata aldy» dep jazyp ketken. «Biz sol Qazan­ǵapqa bata bergen ataqty Tóresh kúıshiniń aýylynanbyz», deıdi Jaılaý Asylhanov.

Kúıshilik óner erte zamanda dánin sepken topyraqtan eshqashan joǵal­maıdy. Bul ónerdiń qudyret­ti­ligi de sonda, keı kezde tynshyp jatady da, ýaqyty kelgende qaıta jandanady. Kúı arqyly myń­daǵan jyldyń arasyndaǵy dáýir bir-birine jalǵanady, ata-babanyń amanaty dombyra arqyly urpaǵyna jetedi. Túrli kezeńde halyq kókireginen aqtarylǵan kúı arqyly babalar amanatyn sheber jetkizip júrgen – el arasyndaǵy Jaılaý sııaqty azamattar.

Qazanǵap murasy keńes ókime­tiniń qatań saıasaty jyldary el jady­nan óshirilip, umytylyp qala jazdady. Qazanǵap kúılerin jańǵyrtýǵa degen qulshynys 1970-1980 jyldary kibirtiktep bastalyp, qazirgi ýaqytta bir izge tústi. Keıingi jyldary ár jerden joǵalǵan kúıleri tabylyp, nasıhaty kúsheıip, oryndaýshylar sany da artty. Biraq Qazanǵap murasy túgendeldi dep aıtý erterek sııaqty, áli de kóp izdenis kerek. Qazanǵap kúıin halyqqa jetkizýde ónertanýshy Ábdýhamıt Raıymbergenov kóp eńbektenip júr. Oǵan jas zertteýshiler de qosyldy. Biraq áli de jumys kóp. «Qazanǵap murasy túpsiz tereń shyńyraý sııaqty. Izdengen sa­ıyn bizge beımálim qyrlary shyǵa beredi. Kúı – qazaqtyń tamyry, jany, júıkesi. Kúı joǵalsa, ult­tyń rýhy da joǵalady», deıdi Jaılaý.

Ulttyq ónerimizdi kıeli sahnadan nasıhattap júrgen Asylhanov áýle­tiniń ishki ustanymy – adal­dyq, jalǵan sóılemeý jáne ty­nym­syz eńbek. Osy úsh qaǵıda úı­diń úlkenderine de, kishilerine de ortaq. Qazaqtyń dástúrli tár­bıesi qarapaıym qundy­lyq­tar­ǵa negizdelgenin eskersek, ata-ana eńbekqorlyǵy balalaryna qashanda úlgi. Jaılaý kúıshiniń shańyraǵy osylaısha óner men qazaqy ónegeni qatar ustap kele jatyr.

Aqtóbe oblysy