Elena Ábdihalyqova: Meni aqyn etken – taǵdyrym

– Elena apaı, halyqqa alǵash aıtys arqyly tanyldyńyz. Aıtys ónerinen qol úzýińizdiń sebebi nede?

– Aıtysta azdy-kópti jıyrma jyldaı júrippin. Bizdiń kezdegi aıtystyń dárejesi de, deńgeıi de, tipti, abyroıy da bólek edi. Aıtystyń adaldaý ýaqytynda, halyqtyń jel sózdi emes, jón sózdi uǵynatyn kezeńinde óner kórsettim dep oılaımyn. Aıtys  – aýyz ádebıetiniń bir janry. Eseıe kele klassıkalyq jazba ádebıetke bet burdym. Shyǵarmashylyq adamy bir jerde aınalsoqtamaı, jan-jaqty damý kerek dep oılaımyn. Ári Farıza apaıdyń «Sen óleń jaz, aıtys deńgeıinde qalma» degeni de áser etti.

– «Esińe meni alǵaısyń», «Kóz­derińe ǵashyqpyn» ánderi elge keńinen tanymal. Kompozıtorlyqqa qalaı keldińiz? Ánderdiń shyǵý tarıhyna toqtala ketseńiz.

– Eshqashan «án jazsam-aý» dep oılanǵan emespin. Birinshiden, meniń negizgi mamandyǵym – ádebıetshi, qa­zaq tiliniń mamanymyn. Ekinshiden, ónerpazbyn, ánshimin. Men úshin eń qudiretti nárse – sóz. Bul ánderdiń ja­zylýyna atalǵan ánderdiń mátini, ıaǵnı óleńderi áser etti.

Jas kúnimde anam batyrlar jyryn daýystap oqytyp qoıatyn. Sol kezde men ony áldebir áýenge salyp alyp, ándetip oqıtynmyn. Jalpy, kez kelgen jyr shýmaǵyn oqyǵanda belgili bir áýenmen oqımyn. Kúni bú­ginge deıin solaı. Al ol ánderdiń ta­rıhy meniń ómirim ǵoı. «Kózderińe ǵashyqpyndy» 17 jasymda jazdym. Ol jastaǵy adamnyń kóńil kúıi, sezimi, minezi múlde basqasha ǵoı. Tap-taza, tup-tunyq. Janyńdy eshkim kir­letpegen, álde óziń kirlemegen… Meniń de basymnan ǵashyqtyq, uıań­dyq, móldir sezimderdiń ótkeni haq. Sol jastyǵymnyń bolmysyn osy ánderde qaldyrdym. Álde saqtadym desem bolar ma eken?..

Maǵan ylǵı bir jigit «seniń kóz­derińe ǵashyqpyn» dep aıta beretin. Birde «Aýyl keshi kóńildi» degen kitapty qarap otyrsam, osyndaı at­pen bir óleń tur eken. О́leńin jaz­ǵan U.Esdáýletov, ánin jaz­ǵan Q.Ábilov dep tur. Ánin jazǵan ózimizdiń kádimgi Halyq aqyny Qonysbaı Ábil aǵamyz ekenin keıin­nen bildim. Sol kezde óleń unap, ózimshe bir áýenge salyp aıtyp júr­dim. Birte-birte ortam, jastar jaǵy aıtyp ketti. Tipti osy ánnen keıin-aq, meni kompozıtor dep halyq ózderi ataı bastady. Bul ánniń osylaı ómirsheń bolatynyn, qazaq túgil qyrǵyz da, ózbek te, tatar da aıtyp ketetinin múl­de bilgen joqpyn.

Sol dáýrenniń dramaly sátteri bolǵanda, «Esińe meni alǵaısyń» jazyldy. Ol kezde men 20 jasta edim. Eki ánde de bir sezimniń ǵumyry jatyr... Ol sezim, óldi me, óshti me, bilmeımin...

– Bolmysyńyzdan Mahambettiń órshil rýhy baıqalady. О́zińizge aqyn­dyq talant kimnen daryǵan?

–  Ádebıetpen, sóz qudiretimen aýyr­ǵan adamnyń barlyǵynda mahambettik órshildik bolady dep oılaımyn. Ol ártúrli sıpatta kórinedi. Bireýlerde tek qana shyǵarmashylyqqa degen adaldyqta, bireýlerde qoǵamdaǵy áleýmettik teńsizdikti kórgende paıda bolýy múmkin. Eshqaısysy da shyǵarmashylyq adamyna jat emes. Mahambet bolmysy – ult bolmysy. Eger bizde Mahambet, Abaı, Muhtar, Ábish bolmasa, biz ult bolmas edik. Sondyqtan eger shynymen, meniń boıymnan sondaı bolmys kórinse, ony tek maqtanysh tutamyn jáne sol bolmysymdy saqtaýǵa tyrysar edim... Al meni aqyn qylǵan – taǵdyrym. Ári qıyn, ári qasiretti...

– Kózińizge jıi jas alasyz ba?

– Iá, keıde uıyqtap jatyp ta jylap oıanamyn...

– Búgingi qazaq minezi, ádep-ıbasy, óziniń tabıǵı bolmysynan qan­shalyqty ózgerdi? Qazirgi qazaq qalybyna kóńilińiz tola ma?

– Qazaqtyń «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» degenindeı, úlken ózgeriske ushyradyq. Baıaǵy sóz tanym, izet, ıba, qadir-qasıetten múlde basqa bolmysqa engenimizdi sonaý XIX, tipti, keshegi XX ǵasyrmen de salystyra almaısyń. Jahandaný jumyryna jutylyp bara jatqandaımyz. Oǵan eldegi esepsiz neshe túrli dinı aǵym men adasýshylyqty qosyńyz. Bir sózben aıtqanda, dúbára, dúmbilez bolmysty qalyptastyrdyq. Osynyń barlyǵy Nıssheniń «adamnyń barlyq baqytsyzdyǵy – nadandyǵynan» de­genine saıady. Ǵasyrlar boıǵy tarıhymyz ben talaıly taǵdyrymyzdy eskersek, ult qaýipsizdigi kún tár­tibenen túspeıtin másele bolýy kerek. Álemdik aqparattyq aǵyn men eldegi shegi joq jemqorlyq halyqty tobyrlyq sana tóńireginde ustap, mádenıetti tek sahnaǵa ártis kóılek kıip alyp, án salý dep uǵyndyryp, rýhanı úderisti tejep-aq keledi. Ar oılaıtyn emes, paıda oılaıtyn urpaq ósirdik. Keıde qoryqpaısyń, shoshynasyń... Arty qaıyrly bolǵaı... jedel túrde qolǵa almasa, endi bir on jylda múldem kesh bolady. Qazirgi qalyp osyndaı bolsa, qaıdan kóńil tolsyn? Keshegi Aqtamberdi, Murat aqyndardyń da zarlap ketkeni osy búgingi qalypqa túsetindigimizdi sol zamanda-aq sezgeni shyǵar-aý… Jer betinde bir halyqtyń azyp-tozyp ketkeni tarıh úshin túk emes shyǵar, biraq adamzat úshin uly qylmystardyń jemisi. Al bizdiń halyqtyń adamzat aldynda qylmysker bolmaýyn qudaıdan jatsam-tursam tileımin.

– Siz adam boıyndaǵy eń joǵary baǵalaıtyn qasıet qandaı?

– Laýazymyna, qyzmetine, shen-shekpenine qaramaı, shynaıylyq, adaldyq, aınalyp kelgende adamdyq ıisi bolsa, sol adam ǵoı.

– Ábish Kekilbaev, Farıza Oń­ǵarsynovamen etene aralasyp, ja­qyn boldyńyz. Osynaý tuǵyry bıik tulǵalardyń ózińiz tanyǵan adam­dyq bolmysy týraly ne aıta­syz?

– Ondaı adamdar endi týa ma, týmaı ma? Halyq bolǵan soń, zamanyna saı myqtylar týatyn da shyǵar. Biraq Ábish aǵa men Farıza apaılar qaıtalanatynyna kúmánim bar. Eń aldymen, ol kisiler meniń talantymdy tanydy, maǵan sendi, úlken úmit artty. Sol úshin de olarǵa qaryzdarmyn. «Bylaı iste, óıt-búıt» degen joq, barlyq ónege-tárbıeni isterimen, adal bolmystarymen berdi.

Farıza apamnan bastaıynshy. Farıza shyn máninde ulttyń ar-ojdanyn, salt-sanasyn eń kemel deńgeıde kórsem dep, búkil ǵumyryn rýhanııatqa arnaǵan elimizdiń eń bet­ke ustar tulǵalarynyń biri edi. Qa­zaq qyzyna tán ıman da, ar da, qadir-qasıet te apaıdyń boıynan tabylatyn. Zamandastary «Mahambet v ıýbke» dep atady. Dese degendeı edi. Ádebıetke bergen qazynasyn aıtpaǵanda, qoǵamǵa, jalpy halyqqa kórsetken úlgi-ónegesi, adamgershiligi ańyz boldy.

Ábish aǵa halqymyzdyń áýlıe dep atalatyn ǵasyrlar qoınaýyndaǵy tulǵalarynyń biri boldy. Jany óte názik, júregi eljirep turatyn, bala sekildi, appaq nıetti kisi edi. Qa­zaqtyń kórkem prozasyn kókke kó­tergen zańǵar jazýshy, adamzat tarıhyn qolmen qoıǵandaı bilgen tereń danyshpan.

О́kinishtisi, bizdiń qoǵamǵa da, bı­likke de ondaı adamdar kerek bola qoımaıdy ǵoı. Áıtpese, Ábish aǵa sekildi kisilerdiń ár isi, ár sózi tasqa basylyp, el ıgiligine, urpaq tárbıesine paıdalanylar edi. Ábish aǵa ómiriniń sońynda azǵantaı ǵana zeınetaqymen ǵana ketkenin jurttyń biri bilse, biri bilmes. Qolda bardyń qadirin bilmeıtin jer betinde jalǵyz bizdiń ult shyǵar. Keıde sonaý zamanda Mahambettiń basyn kesip, Abaıdy sabap, Maǵjan, Sákenderdi atyp, Ábish aǵalardy jan-jaǵynan kústanalap, tirideı jep óltirgende, bizderdiń elenbeýimiz, eskerilmeýimiz tipti, zańdylyq shyǵar dep oılaımyn.

– Farıza apaıǵa arnaǵan óle­ńińizde:

«Bir tamshy muń – ar azyǵyn

Bershi maǵan –

Jandyrsyn!» – deısiz. Qazir siz ar azyǵyn, jan azyǵyn qaıdan, neden alasyz?

– Kitaptan. Tek qana qazaq áde­bıe­tiniń mol murasynan.

– Eń alǵash jyrlarymen dertti bolǵan, ǵashyq bolǵan aqynyńyz kim?

– Tólegen Aıbergenov. Tólegen aǵanyń jyrlaryn áli kúnge kózime jas kelmeı, júregim ezilmeı, egilmeı oqı almaımyn. Qatty saǵynamyn. Kimdi? Neni? Bilmeımin… Tólegen aǵa da áli kúnge kókte saǵynyp júrgendeı kó­rinedi de turady…

– Ádiletsizdiktiń aldynda únsiz qalǵan kezińiz kóp pe?

– Esimde joq. Biraq sońǵy kezde «únsizdik sındromyna» ushyraǵandaı, eshkimmen sóıleskim kelmeıdi. Sonda da qoǵamdaǵy ádiletsizdikterge áleý­mettik jeli arqyly ún qosyp otyramyn. Onymyz biraq kimge kerek qazir?

– Qazir shyǵarmashylyq, ómir týraly kimmen áńgimelesesiz, kimge syr ashasyz?

– Mańaıymda topyrlaǵan dos, syrlas joqtyń qasy. О́zim óner­lerin qurmetteıtin talantty qyz-jigit­termen sırek bolsa da, oı bó­lisemiz. Ol árıne, ánshi Jubanysh, Jezqazǵandaǵy qurbym aqyn Svetlana Jumkına, Mańǵystaýda Maıra, As­tanada ápkemdeı, týysymdaı bolyp ketken Meńjamal jáne sanaýly jandar bar, sosyn úıdegi balalarym…

– Jastardyń jazǵandaryn oqı­syz ba? Keıingi býyn aqyn­darynyń óleńderi kóńilińizden shyǵa ma?

– Mindetti túrde. Keıde áleý­met­tik jeliden bir jaqsy jyr oqy­sam, sonyń avtoryn izdep taýyp, sóılesemin. Ásirese jastardy iz­deımin, olar týraly kóbirek oılaı­myn, shamam kelse, ýaqyt bólip, birge shaı iship, sóılesemin. Sońǵy úsh jyldan beri «Abaı» arnasynda «Sarasóz» baǵdarlamasyn júrgizemin. Baǵdarlamaǵa kelgen árbir jastyń shyǵarmasyn taldap, oqımyn. Ári talanttyń efırge shyǵyp, halyqqa tanylýyna atsalysyp, áriptesterimmen sol jolda jumys atqaryp júrmiz. Talantty jastar óte kóp. Mysaly, Erlan Júnis qandaı keremet aqyn, Aıjan Tábarak, Álııa Ińkárbek, Oljas Sándibek, Baqytgúl Babash, Álııa Dáýletbaeva, Asylbek Jańbyrbaı, Sher­han Talap, Tolqyn Qabylsha, Aqjol Túmenbaı, Aıdyn Baıys... taǵy da birneshe ondaǵan jastardyń aqyndyǵy, Jadyra Shamuratova sekildi jazýshy qyzdardyń qarym-qabileti bizdiń rýhanııattyń baılyǵy dep túsinemin. Meni olardyń shyǵar­mashylyǵy ǵana emes, taǵdyry, tur­mys-tirshiligi de oılandyrady. Biriniń páteri joq, biriniń aılyǵy joq, biriniń densaýlyǵy nashar, biriniń kúnkórisi tómen, nesıeden nesıege deıin tirshilik etip júr. Búgingi ádebıetti jasap otyrǵan osy talantty jastardyń turmystyq máselesine oı júgirtip, jaǵdaılaryna bas qatyryp otyrǵan kim bar? Shyǵarmashylyqqa jaǵdaı jasap, olardyń ómirinen habar alyp otyrǵan úkimet bar ma? Joq ekeni ashy shyndyq. Til men áde­bıeti, mádenıeti ulyqtalmaı, ultty, memleketti ushpaqqa shyǵaram deý – úlken qate. Osy jastardyń jaǵ­daıyn joǵary jaqqa jetkizgim kelip, birneshe ret qolynda bıligi bar kisilerdiń esigin qaǵyp kórdim, eń sońynda esil óner men ádebıettiń eshkimge kerek bolmaı, qor bolǵanyna ábden qorlanyp shyqtym...

– Jyr jınaqtaryńyzdy kitap­hanadan keziktirip, oqyp jú­re­tinmin. Tańdamaly poezııa kita­byn shyǵarý josparda bar ma?

– Shyǵarmashylyqta maǵan unaı­tyny – tańdamaly jınaq. Adam kóńil kúıdiń aýanymen ártúrli nár­se jaza berýi múmkin. Keıde jaz­ǵan dúnıeń ózektiligin joǵaltary da belgili. Jalpy, jazǵan-syz­ǵa­nyńdy suryptaǵanda eń kórkem, eń klas­sıkalyq degen bir jınaǵyń bolsa, sol naǵyz eńbek qoı. Tańdamaly tek aqyndarǵa qatysty emes, sýretshi bolsyn, jazýshy bolsyn, kompozıtor bolsyn, barlyǵynda bir tańdamaly bolsa, nur ústine nur emes pe?

– О́mirińizge mańyzdy betburys engizgen bir oqıǵa týraly aıtsańyz.

– Meniń ómirimde keıde ózim túsinbeı júrgen nárselerdi qudaıdyń keıbir oqıǵalarmen túsindirip be­retini jıi kezdesedi. Ár adam osy ómir­ge nege kelgenin, ne isteý keregin, nemen aınalysyp, kim bolaryn oılanatyn shyǵar. Meni de sol oı jıi mazalaıdy. Tirshilikke ár adam belgili bir mıssııamen keletin sekildi kórinedi. Adamdardaǵy adasýshylyq – sol mıssııańdy túsinbegennen. 1992 jyldary ǵoı deımin, men stý­dentpin. Sol ýaqyttarda «Kóz­de­rińe ǵashyqpynnyń», «Esińe meni al­ǵaı­syńnyń» dúrkirep tur­ǵan kezi. Meniń qatysatyn is-sha­ra­­la­rym, konsertterim, aıtystarym kóp. О́mirden jas ketken ba­ýyr­la­rymnyń aýyr qazasynan keıin anam aýyryńqyryp qala berdi. Keıde jos­parly isterimdi tastap, anamnyń qasyna baryp otyramyn. Ony túsingen anam: «sharýańa bara ber, shaqyrǵan jerlerine barmaı qalsań, seni «bizdi mensinbedi» dep kinálaıdy ǵoı» deıdi. «Mama, qoıshy, sen aýyryp jatqanda men qalaı baryp, án salyp turamyn?» deımin. Mamamnyń olaı deıtininiń de jóni joq emes edi. Meniń talantymdy kóre almaıtyndar kóp boldy. Aıtpaǵan sózdi aıtty, istemegendi istedi qylyp, áıteýir qıt etse, ury ıttiń artyndaı shýlasqan bireýler barynsha jolymdy bógep-aq baqty. Áli de sol betterinen qaıt­qan joq. Bir kúni tósek tartyp qal­ǵan anamnyń qasynda otyrǵanda, azdap kóńili aýlansyn dep teledıdar qosyp qoıǵanmyn, «Qazaqstan» arnasynan belgili aqyn Tynyshbaı Raqym aǵamyz «Kesh jaryq» degen baǵdarlama júrgizip otyr eken, bir kezde: «Sonaý Syrdyń boıynda talantty qaryndasymyz bar, tamasha aqyn, kompozıtor Elena Ábdihalyqova degen, sol qaryndasymnyń áni «Kózderińe ǵashyqpyn», oryndaıtyn Doshan Joljaqsynov» dep habarlady. Mu­ny estigen anam: «saǵan masyl bo­lyp, baǵyńdy baılap qoıdym, sen Almatyda, osy teledıdarda jú­retin ediń» dep jylap qaldy. «Mama, teledıdar qaıda qashady, áli sol teledıdardan túspeıtin bolam» deı­min. Shyndyǵynda, maǵan jasalǵan qııanattardyń kóptiginen ábden sharshap, shamam kelse, án salmaýǵa, eshteńe jazbaýǵa ishteı bekingen edim. Bárin tastap, aıdalaǵa eki qolyńdy tóbeńe qoıyp bezerdeı kúıde júrgen shaǵym-tuǵyn. Tirep turǵan eshkimim joq, joǵary jaqtaǵy kókesinen basqa túk talanty joq bireýlerdiń shalqyp júrgenin kórgende qatty qorlanamyn. Bizdiń elde adal eńbekpen, óz bili­miń­men, talantyńmen jaryqqa shyǵý úshin temirdeı júıke, bolattaı tózim, esh múmkindikke syımaıtyn salqynqandylyq pen ólekseńdi súıretkenshe táýligine 24 saǵat beı­nettenýiń kerek. Basqasha múmkin emes. Men sol marqum Tynyshbaı aǵa­nyń baǵdarlamasynan keıin, aýyryp jatqan anamnyń sózinen keıin, «bárin tastaımyn» degenim durys emes ekenin, Qudaıdyń meni jer betine múlde basqa mıssııamen jibergenine kózim anyq jetti...

Bir óleńińizde:

«Jıdeniń gúlin – aýyldyń ıisin

ańsatty-aý, qyzyq qýǵan bel...

Taǵdyrym, meıli, janymdy qısyn,

tek aman bolsyn, týǵan jer!» – deısiz. Týǵan jer degende alǵash oıy­ńyz­ǵa ne oralady?

– Bári oralady. Balalyq shaq, áke-sheshem, yp-ystyq kúnder... Jıde degen bizdiń jaqta kóbirek ósedi-aý... Mamyr aıynda gúldeıdi, sol kezde dalada jupar ańqıdy. Osy sátti saǵynamyn. Astanada Abaı kóshesinde jalǵyz túp jıde ósedi, keıde mamyrda ádeıi baryp, ıiskep kelemin.

– Erekshe áserlenip oqyǵan sońǵy kitabyńyz qandaı? Janyńyzǵa jaqyn jazýshylar kimder?

– Jaqynda ǵana Tynymbaı Nur­maǵambetovtiń «Perishteler ólimi» ki­tabyn oqydym. Negizgi eń jaq­sy kóretin shyǵarmam – Ábish aǵanyń «Hanshadarııa hıkaıasy». Hal­qy­myz­dyń barlyq klassık jazýshylaryn jaqsy kóremin. Kórkem ádebıette qazaq jazýshylarynyń deńgeıi de, dárejesi de eshkimnen kem emes. Qazirgi tańda jastar shetel tilderin meńgerip, túpnusqadan oqı alady ǵoı. Men aýdarma arqyly oqımyn. Múmkin tupnusqadan oqysam, pikirim ózgerer dep oılaǵanmyn, alaıda Nobel syılyǵyn alǵan Mo Iаndy oryssha aýdarmadan oqyǵannan keıin, qazaq ádebıetiniń óresi tómen deı almaımyn.

– Alda qandaı shyǵarmashylyq josparlaryńyz bar?

– Jospar qurmaımyn, qursam da jarııalamaımyn. Men shyǵarmashylyq adamymyn, aıaq astynan keremet án jazýym múmkin, ony eshkim qaıtalaı almaıtyndaı oryndaýym múmkin. Múlde basqa shyǵarma jazýym múmkin... Al­daǵy ómirdi Qudaı kórseter, buıyr­ǵany bolady ǵoı.

Áńgimelesken –

Batyrhan SÁRSENHAN,

«Egemen Qazaqstan»