Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Tórt jigittiń tirligi
Astanadan shyǵyp, 180 shaqyrym jol júrgennen keıin aýdan ortalyǵyndaǵy kásiporynnyń bas keńsesine at basyn tiredik. Eki qabattan turatyn ǵımarattyń arhıtektýrasy qarapaıym bolǵanymen, ornalasqan ornyna qaraı eńseli ári tartymdy kórindi. Ishi-syrty tap-taza. Jap-jańa jıhazdary men qyzmet bólmeleri keremet bir úılesim tapqan. Keńse qyzmetkerleri noýtbýkpen jáne de basqa zamanaýı quraldarmen qamtamasyz etilgen. Keńse qyzmetkerleriniń alańsyz jumys isteýine barlyq jaǵdaı jasalǵan.
«AZAM» ataýy kásiporynǵa qandaı maqsatpen qoıylǵanyn jáne onyń máni men mazmunyn surap bildik. Sóıtsek, týystyq pen tatýlyqty qatar órgen tórt birdeı aǵaly-inili baýyrdyń esimderiniń bas áripterinen quralǵan ataý eken. Taratyp aıtqanda, A – Aıazbek, Z – Zamanbek, A – Arystanbek, M – Muratbek.
«Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen qazaq qaǵıdasyn myqtap ustanǵan jigitter bir zaýyttyń arqasynda elimiz boıynsha dándi daqyldardy keptirýshi ári tazalaýshy keshendi 100 zaýytty iske qosqan. Kásiporynda 150 kisi jumys isteıdi. Aılyq jalaqylary 180 myńnan bastap, kásibine qaraı joǵarylaıdy. Aýyl asyp alysqa barmaı-aq, tabatyn bul jalaqy kim-kimdi de tolyq qanaǵattandyrady. О́ıtkeni ár jumysshy-qyzmetkerdiń áleýmettik jaǵdaıy eskerilip, muqtajdyq týǵan kezde kórsetiletin kómek te bar.
Jaltyr stansasynda ornalasqan kásiporynnyń jalpy aýmaǵy 2 gektarǵa jýyq bolsa, stanoktar men qural-jabdyqtar oryn tepken, qysta tolyq jylytylatyn jabyq ańǵarlar 6 myń sharshy metr aýmaqty alyp jatyr. Tapsyrys kóp bolǵandyqtan zaýyt qurylǵaly beri qysy-jazy tynymsyz jumys isteıdi. Suranys artyp, shamadan tys tapsyrys túskende eki aýysymmen jumys atqaratyn kezderi de bolady. Dán keptirgish jáne tazalaýshy zaýyttardy jasap shyǵarý úshin temir shıkizattaryn Qaraǵandy qalasynan alady. Al olardy kesip-piship, qurastyratyn stanoktary men túrli qajet jabdyqtaryn negizinen Qytaı elinen jetkizedi. Ol úshin kórshi elge arnaıy baryp, stanokty, ábden tekserip, synaqtan ótkerip baryp qana tańdaýlylaryn alyp keledi.
Kásiporynnyń jumysymen Baqylaýshy bóliminiń bastyǵy Arǵyn Sadaýov tanystyrdy. Onyń aıtýyna qaraǵanda, «AZAM» kompanııasy astyq keptirý keshenderiniń qurylysy boıynsha qyzmetterdiń tolyq kólemin usynady. О́zderi quryp bergen kásiporynnyń qyzmetine birjyldyq kepildik beredi. Osy merzim ishinde zaýytta kinárat bolsa, ózderi túzep, jóndeıdi. Sol úshin zaýyt qyzmetkerleri tapsyrys berýshilerge ózderi baryp, ony quratyn oryndy tańdaıdy. Sóıtip, ol jerge zaýytty qalaı qurýdyń joba-josparyn jasaıdy. Sonda ǵana zaýyt sapaly jumys isteıdi.
Kásiporynnyń tehnologııalyq áleýeti
«Zaýyt zamanaýı tehnıkalarmen jabdyqtalǵan. О́ndirilgen ónim sertıfıkattalǵan jáne patenttelgen. Úlken formatty lazerlik kesý stanoktary jumys istep tur. Olardyń kesý dáldigi – 0,01 mm. Uzyn plastınalardy maıystyryp ıetin mashınalar bar. Tegis metall paraqtan qajetti konfıgýrasııa profılin qalyptastyratyn qurylǵy men 3D lazerlik kesý mashınasy zaýytqa kerek kez kelgen kesindi men pishindi kesip, daıyndap berýge qabiletti», dedi bólim bastyǵy.
Zaýytty quryp berýshi mamandar qandaı da bir kemshilik nemese aqaý bola qalsa, táýliktiń kez kelgen ýaqytynda jedel jetip, tez arada kemshilikti joıýǵa daıyn. «Qajetti mamandarymyz táýlik boıy qyzmet kórsetedi:
- aqaýlardy joıý boıynsha utymdy usynystar;
- qosalqy bólshekter men materıaldaryn tańdaýǵa kómektesý;
- kez kelgen aqaýlyqty joıý;
- qajet bolǵan jaǵdaıda jóndeý jumystaryn qysqamerzimde júrgize alady», dedi Arǵyn Erenǵaıypuly.
Kompanııa 2019 jyly «Úzdik ónerkásiptik kásiporyn» atalymy boıynsha «Altyn sapa» Prezıdent syılyǵyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qolynan aldy. О́ıtkeni sertıfıkatty jáne patentti Qazaqstan men Reseıden qatar alǵan edi. Kásiporyn dırektory Aıazbek Mýsınniń óz qolymen jasaǵan dánderdi normada keptirýshi tehnologııasy eýrostandartqa tolyq jaýap beredi. Ylǵaldanyp kelgen dándi keptirý úderisinde ónim sapasy sol kúıinde derlik saqtalady. Oǵan qazir Batys elderiniń ózi kepildik berip otyr.
«AZAM zaýytynyń elevatorlary dáleldengen materıaldar men komponentterden jasalǵan jáne málimdelgen sıpattamalarǵa sáıkes keledi. Máselen, qysta joǵary kóterýshi beldiktiń shyǵyp ketýine jol bermeý úshin, sondaı-aq beldiktiń túzý qozǵalysyn turaqtandyrý úshin biz baraban tósenishterin qoldanamyz. Beldiktiń eni shelekterdiń ólshemderinen 2,5-5 sm úlken jáne barabandardyń eninen 2,5-5 sm az. Belbeý durys emes bolǵan jaǵdaıda, shelekter qabyrǵalarmen soqtyǵyspaıdy jáne qysylmaıdy», dedi dırektordyń orynbasary Anýarbek Tomkov.
Kompanııa dırektory orynbasarynyń aıtýynsha, «AZAM» zaýyty astyqty jınap alǵannan keıin óńdeýge arnalǵan joǵary sapaly jabdyqty, sonyń ishinde kólik tehnıkasyn shyǵarady. Jabdyqtardy kásibı tańdaý, tájirıbege negizdelgen tehnologııalyq shemalardy qurý jáne tapsyrys berýshi úshin qoldanystaǵy jelige tıimdi qosylýdyń durys jolyn usynady. Sóıtip, óndiristen iske qosý men qyzmet kórsetýge deıingi qyzmetterdiń tolyq spektrin kórsetedi.
«AZAM» elevator jabdyǵy zaýyty joǵary sapaly gravıtasııalyq-aǵyndy jabdyq shyǵarady. Ony «OPTIM MUS» astyq keptirý keshenderinde astyq aǵynynyń joldaryn tóseý kezinde, sondaı-aq «kiltke» tapsyrylatyn elevatorlar qurylysynda qoldanady.
Kompanııa qurǵan zaýyttardyń qýattylyǵy táýligine 800-1000 tonna shahtaly astyq keptirgish. Olardyń bıiktigi – 25 m, uzyndyǵy – 16 m, eni – 10 m. Onda bıdaı, arpa, qara bıdaı, suly, júgeri, kúnbaǵys, soıa, burshaq, raps, tary, qaraqumyq, kúrish, jasymyq, zyǵyr, qumaı, maqsary jáne basqa da azyqtyq daqyldar, sondaı-aq azyq-túlikti jumsaq jáne tıimdi keptirýge arnalǵan.
«Dánnen 150 mm ylǵaldylyqty kedergisiz alý úshin bilikterdegi astyq qabatynyń ońtaıly qalyńdyǵy jáne dán úzdiksiz qozǵalatyn qabatta birkelki aralasady. Jumsaq keptirý rejiminiń arqasynda, dánniń aqýyz, kómirsý jáne lıpıdti keshenderine baǵyttalǵan jylý áseriniń jyldamdyǵy men uzaqtyǵy kórsetilgen parametrlerine dál sáıkes keledi. Biz oǵan kepildik beremiz: dánniń joǵary sapasy, óngishtiginiń jaqsarýy, tuqymnyń turaqty ómirsheńdigi, joǵary sapaly qamyrlylyq, maıly daqyldardaǵy joǵary maı mólsheri, dánniń pisirý qasıetteriniń jaqsarýy. Keptirý úderisinde biz dárýmender men dánniń tutastyǵyn saqtaımyz», dedi A.Tomkov.
Mamannyń sózinshe, komponentter men qosalqy bólshekterdi zaýyt qoımalarynan árqashan tabýǵa bolady. «Zaýytymyzdyń qoımalarynda 3000-nan asa jınaqtaýysh jáne qosalqy bólshekter jınaqtalǵan», dedi ol.
Zaýyttyń tehnıkalyq jaraqtandyrylýy egin jınaý kezeńinde astyq keptiretin jáne tazartatyn qondyrǵylardyń úzdiksiz jumys isteýine múmkindik beredi eken.
Keshendi zaýyttyń jumys yrǵaǵy
Kásiporynnyń ozyq bir úlgisi sanalatyn taǵy bir óndiris ornyn Astrahanǵa kórshi aýdan Bulandyǵa qarasty Jýravlevka eldi mekeninde oryn tepken eken. Tabıǵaty men kelbetine kóz toımaıtyn aýyldyń zaýyt ornalasqan bıdaı qyrmanynda boldyq. Onda zaýytpen qatar keptirilgen dán daqyldary saqtalatyn jabyq qoımalary da bar. «Osy kezde qyrmanda 3 000 tonnadan asa bıdaı dáni bar. Jalpy, bir jylda 30-35 myń tonna túrli dándi daqyldy jınap, keptirip alamyz. Bıyl ol mejeniń kókjıegi alys bolyp tur. Sebebi jaz boıy aspannan bir tamshy jaýyn tambaı, egistikterdiń kenezesin keptirip-aq tastady. Sondyqtan ónimdilik gektaryna ortasha eseppen 11-12 sentnerden ǵana aınalyp jatyr. Negizi bizde gektarynan 25-30 sentnerden aınalǵanda ǵana ortasha bolyp sanalatyn edi. Bıyl kóńildiń jabyrqap turǵany da sodan», dedi qyrman meńgerýshisi Aleksandr Kavbasa.
Ol keshendi keptirýshi zaýytty jasap, qondyryp berýshilerge degen rızashylyǵy men jyly yqylasyn jetkizdi. «Keńes odaǵynan qalyp, keteýi ketken keptirýshi elevatorymyz túkke alǵysyz bolyp qalǵaly qaı zaman. Jan qysylyp júrgende dál qasymyzdan, ıaǵnı kórshi Astrahannan «AZAM» zaýyt qurastyrýshy kompanııasynyń shyqqany qandaı jaqsy bolǵanyn bilseńizder. Kez kelgen dándi qalaǵan qalpyńda keptirip beretin bul zaýyt TMD elderi ǵana emes, Batystaǵy ozat elderde de joq. О́ıtkeni ol jaqta barlyǵy derlik shaǵyn sharýashylyqtar bolǵandyqtan keshendi dán keptirýshi zaýyttary da «AZAM»-daı úlken emes. Sondyqtan «AZAM»-dy kórgen Reseı men Túrkııa, odan áridegi Eýropa elderiniń sharýa qojalyqtary bul zaýyttyń tehnologııasy men ónim sapasyna shyn tánti», dedi qyrman meńgerýshi.
«Bıylǵy egindi qabyldaý barysynda jalpy saqtaý syıymdylyǵy 303 myń tonnany quraıtyn lısenzııasy bar 3 birdeı astyq qabyldaý kásiporny 100 paıyz jumys isteıdi. Sonymen qatar aýylsharýashylyq bólimshelerinde syıymdylyǵy 165 myń tonnaǵa jýyq 101 astyq saqtaý qoımasy bar. Aýdanda 18 astyq keptirgishteri tolyqqandy jumys istep tur. Egin jınaý jumystarynda barlyq astyq keptirgishter paıdalanylady. Bul ortasha táýliktik ónimdiligi 3 260 tonnaǵa deıin astyqty keptirýdi qamtamasyz etedi», dedi Bulandy aýdany ákiminiń kómekshisi-baspasóz hatshysy Aınur Qalıeva.
Kórshi aýdan ákiminiń kómekshisi de bıylǵy aýyr júrip jatqan kúzgi jıyn-terim naýqanynda shylqyǵan sýǵa malynǵan dán daqyldaryn keptirýde «AZAM» zaýyttary eginshilerge úlken kómek bolyp jatqanyn aıtyp, azamdyqtarǵa degen alǵysyn aıamady. Al biz kún uıasyna qonǵan tusta Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi uıymdastyrǵan tamasha baspasóz-týrymyzdy támamdap, Astanaǵa bet aldyq.
Jol-jónekeı elimizdiń ónertapqyshtary týraly oılap, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Memleket otandyq kásipkerlerdi qorǵap-qoldaýǵa mindetti» degen sózin eske aldyq.
Astana – Astrahan – JALTYR –
JýravlEvka – Astana
