Qoǵamǵa qymbat áke ónegesi

О́kinishke qaraı, osy kúni elimizde áke ulaǵatyn kórmeı jalǵyzilikti ana baýyrynda ósip jatqan ynjyq uldar kóbeıdi. Biz ana men balany kinálaýdan aýlaqpyz. Biraq el ishinde «Ul tárbıesin durystaý kerek» degen sóz jıi aıtylyp júr. Osyndaı pikir aıtatyndardyń bir toby buǵan kináli qoǵamdyq jumysta áıel mártebesiniń tym bıikteýinen izdeıdi. Ákege mate­rıaldyq qajettilikti óteıtin jan retinde qaraı­tyn sana qalyptasyp, otbasyndaǵy onyń mártebesi opyrylyp túsip, erteńgi er-azamat­tyń tárbıesi men mineziniń bosańsýy sodan deıdi. Qazaqy otbasynda anasy balalaryn «Ákeń kele jatyr» degen biraýyz sózben áke qasıetin, onyń mártebesin, aıbynyn uqtyryp tárbıelegen edi. Qazir ondaı tárbıe joq! 

Búginde qııýy qashqan qazaq qoǵamyndaǵy otbasy ınstıtýtyn kezinde zerttemegen shetel­dik ǵalym kemde-kem. 1920 jyly qazaq­tyń dástúrli qalyptasqan otbasylyq ómir súrý sal­tyndaǵy azamattyń ornyn zerttegen shetel ǵalymy M.Olkott: «Qazaq erleri dosqa adal, batyr, ańqaý, biraq, dushpanyna qatal bolyp keledi. Ata-anasyn qatty syılaıdy. Qazaq erlerine ata-anasynyń aıtqany zań. Jaryna adal. Otbasyn ań aýlap asyraıdy. Balalaryn óte jaqsy kóretin bolyp keledi», dep jazǵan eken. (Esmaǵambetov K. «Qazaqtar shetel ádebıetinde») Qazaqqa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn M.Olkott osy zertteýdi qazaqqa jany ashyp júrgizgen be, sonda? Qalaı oılaısyz?

Ákeniń róli erekshe 

1916 jyly orys patshasynyń qazaq jigitterin qara jumysqa dep, aldap aldyrtyp soǵysqa attandyrýy, ulyńa óziń emes, ózgeniń ıelik etýi egemendikten aıyrylyp bodandyq qamytyn kıdiń degen sóz edi. Keńes ókimeti maqsatyna jetý úshin, eń áýeli qazaq otbasy ınstıtýtyn ydyratyp, kúl-talqanyn shyǵardy. Ásirese el men jer ıesi, onyń qorǵany bolǵan ul tárbıesin álsiretip, rýhyn jasytty. Ony qalaı júzege asyrdy? Keńestik júıeniń adam psıhologııasyn meńgergen myqty psıhologteri áıel buzylsa, ul-qyz tárbıesi buzylatynyn anyqtady. Maqsattary qazaq halqyn otarlaý bolǵandyqtan jos­pardy iske asyrý úshin «qazaqtarda áıel teńdigi joq» degen ótirik ıdeıa oılap tapty. Zorlyqpen qazaq áıelin qoǵamdyq jumysqa shyǵardy. «Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin otbasynda urpaq tárbıesimen aınalysyp kelgen qazaq áıeli, otarlaý saıasatynyń bul otbasylyq qıturqylyqtaryna jan ushyra qarsylasyp baqqan. Keńes ókimeti áıelderdi qoǵamdyq ju­mysqa tartýda eshbir otar elde júr­gizilmegen eń ozbyr saıa­sat­pen júrgizdi», deıdi shetel ǵalymdary. Sondaı-aq, 20-jyldary «Qazaq áıelderi qoǵamdyq jumysqa aralasa bastaǵannan keıin, keshke qaraı qazaq otbasynda shańq-shuńq, shańqyldaǵan daýys­tar shyǵa bastady», dep jazǵan tarıh ǵylymynyń doktory, professor Kóshim Esmaǵambetovtiń «Qazaqtar shetel ádebıetinde» degen kitabynda. Osylaısha, ultymyz ustanyp kelgen «Jeti jarǵy» zańyn­daǵy adamnyń týa bitti haqysyn ret­teıtin «Tabıǵat» zańyn buzyp «áıel teńdigi» dep atalatyn ótirik saıasatty kúshine endirdi. «Tabıǵat» zańy talaby buzylǵannan keıin ajyrasýlar jıilegen. Mysaly, 1950 jyldary respýblıka boıynsha erli-zaıypty 100 otbasy ajyrasqan bolsa, 1980 jyly kúrt ósip ár úshinshi, 1990 jyly ár tórtinshi otbasy nekelerin tárk etken. Otbasy ınstıtýty «áleýmettik, qoǵamdyq qıyndyqtar týdyrý oshaǵyna» aınaldy. Belgili ustaz Aıatjan Ahmetjanuly: «О́mirde áke tárbıesin kórmegen ul – áke syılaýdy, qyz – kúıeý syılaýdy bilmeıdi», dep óz oıymen bólisti. Al qazir Qazaqstan erli-zaıyptylardyń ajyrasýy boıynsha álemde alǵashqy ondyqqa kirip úlgeripti. Elimizde jalǵyzbasty erkek­ter sany 60 myńnan asyp jyǵylsa, 300 myńǵa jýyq áke óz baýyr eti balasyn asyraı almaı bas saýǵalap qashyp júr eken. Bul – tirkelgenderi. Al tirkelmegender budan álde­qaıda kóp ekeni belgili.

Astana qalasynyń bir tur­ǵyny ata-analar jınalysyna barǵanda, jalǵyzbasty ana tárbıesinde áke ulaǵatyn kórmeı ósip jatqan uldardyń kóp ekenin kórip, olarǵa erlerge tán sadaq tartý, kólik jóndeý, ot jaǵý sııaqty jumystardy úıretýdi qolǵa alǵan. Mektep janynan «Ákeler odaǵyn» qurǵan. Bir qaraǵanda durys kóringenimen, ózińiz oılańyz, jany jaraly ákesiz ósip jatqan uldardy anda-sanda jınap «áke rólin ýaqytsha somdap berý» ul balanyń sanasyna, jan dúnıesine erkektik minez qalyptastyra ma, álde týabitti namysshyl ul balanyń júregin odan beter jaralap, jasqanshaq ete me? Osy jer-jerde qurylyp jatqan «Ákeler odaǵy» ul psıhologııasynyń názik tusyna mán bermegen sııaqty. Ul balany ulsha tárbıeleýdiń budan basqa joly joq pa sonda?

Sondaı-aq muǵalimder arasynda mektepte, balabaqshada uldardy «tárbıeleý» qorqytý, jýasytý túrde júretinin kópshilik aıtyp ta, jazyp ta júr. Qazir bizdiń qoǵamda pedagogtik qasıeti men bilimi bolmasa da (sol muǵalimderdiń ózin tárbıeleý kerek sııaqty) ebin taýyp muǵalim atanǵandar barshylyq. Olar ulǵa tán tentektik jasaǵan balany qorqytyp-úrkitip «Seni polısııaǵa ótkizip, qıyn balalar tizimine qosamyn. Dırektorǵa aıtyp, mektepten qýdyramyn. Ata-anańdy shaqyrtyp, buzyqtyǵyńdy jarııa qylamyn» degen sııaqty ul tárbıesi men psıhologııasyn jasytyp, kemsitetin ádister qoldanady. Osyndaı quqaı, óktemdik kórip ósken ul keleshekte ynjyq, qorqaq, jaýapkershilikten jurdaı jigit bolyp óspeı me? Al jastaıynan boıyna qorqynysh, úreı qonǵan ul ómir boıyna qorqaq, ynjyq bolyp ketetinin uqpaý ókinishti, árıne. Munyń taǵy bir sebebi, qazaq elinde muǵalimderdiń basym kópshiligi – áıelder. Olardyń kóbi ul oqýshymen qarym-qatynas tártibin bilmeıdi. Sondyqtan tek qorqytý ádisin paıdalanady. Al Qytaıda kerisinshe, bilim ordalarynda 99 paıyz er muǵalimder isteıdi. Munyń qoǵam, el úshin máni te­reńde ekeni belgili.

Eldiń ul tárbıeleý isinde ata-babamyz salyp ketken dástúr jolyna kóshýimiz tıis deýiniń keıbir sebepteri osydan bolsa kerek.

 Túrkilik ul tárbıesi – tuǵyrly tárbıe

Osy jerde áke tárbıesin, áke rýhyn alǵan ul qandaı bolatynyn alystan izdemeı-aq jarty álemdi bılegen Shyńǵyshannyń ómirinen alsaq jetip jatyr. Ákesi qaıtys bolǵanda Shyńǵyshan toǵyz jasta edi. Ákesi ómirmen qoshtasar aldynda Shyńǵyshannyń boıyna erkektik sana, bolmys ornatyp ketti. Ákesi Shyńǵyshanǵa: «Endigi jerde anańdy, ini-qaryndastaryńdy saǵan amanattaımyn. Olardy sen asyraısyń. Otbasyńa bas-kóz bol!», dep úlken jaýapkershilikti moınyna artty. Bul jerde anasynyń da kishkentaı Shyńǵysqa otbasyn asyrap-baǵý, qamqor bolý, qorǵaý seniń quzyryńda», dep ulyna jaýapkershilik artyp, senim uıalatyp, ózin tulǵa sezindire bilýi aqyldyń isi edi. Áke rýhymen qarýlanǵan kishkentaı Temýchın jas­taıynan úlken otbasyn asyrap, áýlettiń abyroıyn qorǵap, óse kele ult kósemi atanyp, jarty álemdi baǵyndyrǵan áskerı qolbasshy bolǵanyn tarıhtan bilemiz. Ǵalııa esimdi apaı: «Adam bolyp jaratylǵannan keıin, adamzat saltymen ul balany eshqashan tómendetýge bolmaıdy. Basqa adam túgili óz anasy ul balasyn erjúrek bolyp óssin dese, tómendetpeýi kerek. Islam dininde uldyń qyzdan artyqshylyǵyn Alla Taǵalanyń ózi bildirgen. Ul tapqan ananyń súti, qyz náreste dúnıege ákelgen ana sútinen eki ese qunarly bolatynyn ǵylymı dáleldegen. Al búgingi ata-ana uldy erkeletip ósiredi. Aıaýshylyq kórip ósken uldan eshqashan ór minezdi, erjúrek ul shyqpaıdy», deıdi.

Zúbáıra TILEGENQYZY,

jýrnalıst