Alaıda mekeme qyzmetkerleri bir jyldan beri jeke kásipkerdiń ǵımaratyn ýaqytsha panalap otyr. Bul jerde ınternet baılanysy joq. Bul aýyldyń burynǵy ataýy – Orqash. Tabıǵat qorǵaý mekemesi basshylyǵyna osy jaqtyń árbir tasyn biletin Kámshat Ermaǵambetov taǵaıyndaldy. Qazir bir ormanshy, eki orman sheberi, 14 orman qorǵaýshysy Orqash, Embi, Juryn bólimshelerinde kezekshilikte júr. Áli de eki mamannyń orny bos.
1990 jylǵa deıin Aqtóbe oblysynda tabysty jumys istegen 11 orman sharýashylyǵy qalanyń aınalasynan qorǵanysh beldeýin quryp, dalalyqtaǵy 8 ózen boıyn kógaldandyrdy. Juryn orman sharýashylyǵy mamandary Muǵaljar taýynyń baýraıyna qum toqtatatyn kópjyldyq butalar men shóleıtke tózimdi aǵashtar otyrǵyzdy. 1993 jyly orman sharýashylyqtary qysqartýǵa ushyraǵan kezden bastap elimizdegi dala ósimdikteri men janýarlaryn qorǵaý júıesi álsiredi. Ormanshylar jalaqysyz, jaraqsyz, jaıaý qaldy. Aqyry qajetsiz mamandyqqa aınaldy.
Qorǵaýshysy ketken soń ormandar otalyp, qaraýsyz qaldy. Aǵashy azaıǵan toǵaıdan ań-qus qashty. Temirge qosylǵan Juryn orman sharýashylyǵy da osyndaı kúıge tústi. Degenmen otyz jyldan keıin Orqash ataýymen qaıta qurylyp, Temir orman sharýashylyǵynan úsh eski traktor, «ÝAZ», «Nıva», «LADA Priora» kóligin enshiledi. Biraq bir traktor júrmeıdi, basqa kólikterdiń de jaǵdaıy máz emes. Qazir osy tehnıkalar Qarakóldegi Kámshattyń úıi janynda qańtarylyp tur. Qys jaqyndap qaldy, kólikterdiń qosalqy bólshegi men janar-jaǵarmaıyn saqtaıtyn oryn taǵy joq.
Orqash mekemesi aýmaǵyndaǵy Kókjıde strategııalyq jerasty sý qory tóńireginde 6 kompanııa munaı óndiredi. Bul jaqtaǵy munaı tıelgen kólikter topyraqty búldirip, sırek ósken dala ósimdikterin taptap jatqany óz aldyna, kólikten shyqqan ot ushqyny ystyqta dala órtin týdyrady. Ormanshylardyń negizgi mindeti – orman kúzeti jáne órttiń aldyn alý. Jaqsy jańalyq: bıylǵy tamyzda Qarakólde órt sóndirý beketiniń qurylysy bastaldy. Munymen bir kezde dál osyndaı eki beket Áıteke bı aýdanynyń Qarabutaq aýylynda jáne Qobda aýdanynda salynyp jatyr. Jazda Orqash tabıǵat qorǵaý mekemesine jergilikti bıýdjet esebinen LOVOL 2204, LOVOL 1054 markili úsh traktor satyp alyndy. Qarakól aýylynan Qumjarǵan men Kókjıde qumdaryna deıingi araqashyqtyq – Embi qalasy arqyly 150 shaqyrym, Qandyaǵash arqyly 300 shaqyrym. Ormanshylar osy jaqqa kezekshilikke jeke kólikterimen shyǵady.
«60 myń gektar alqapty kúzetýge jol talǵamaıtyn kólik kerek. Bizdiń jaǵdaıymyzda eń qolaılysy – «ÝAZ Patrıot» jáne «GAZel» kólikteri. Qazir elimizde qurastyrylǵan «GAZel-Bıznes» kóligi 14 mln teńge, al «ÝAZ Patrıot» 12 mln 620 myń teńge turady. Osy eki kólik ormanshylardy tasýǵa qolaıly. Ishi keń, adam otyratyn oryndar jetkilikti ári alys jolǵa shyqqanda qosalqy bólshek, tuqym, jaǵarmaıdy tıep alýǵa bolady», deıdi K.Ermaǵambetov.
Jazda Orqash, Embi, Juryn aýylynyń 70 turǵyny «Jasyl el» baǵdarlamasymen eki aı jumys istep, orman ishin qýraǵan aǵashtardan tazartty, qaraǵaı sýardy. Negizi «Jasyl el» stýdentter úshin ashylǵan baǵdarlama bolǵanymen, bıyl oǵan áleýmettik jumysqa tartylǵandar qosyldy. Alaıda áli aıaqtan turmaǵan mekemeniń moınyna jumyssyzdardy ilip qoıý durys emes. Tabıǵat qorǵaý mekemesiniń aýmaǵy óte úlken. Máselen, Qarakólge eń jaqyn ýchaske 9 shaqyrym jerge jumyssyzdar jaıaý jete almaıdy. Jazda 70 adamdy eki mezgil ári-beri tasymaldaýǵa aýyldan kólik tabylmady. Sol úshin de jumyssyzdardy maýsymdyq jumysqa tartýǵa bólingen qarajat jalaqysyna janarmaı quıyp júrgen ormanshylarǵa berilse tıimdi bolar edi.
Bul jaqtyń tabıǵaty birkelki emes. Orqash pen Qumjarǵannyń jeri – qumdy alqap. Adam belinen qumdardyń arasynda kele jatqanda, aıdaladan kók jasyl toǵaı, bulaqtar, kólder kóp kezdesedi. Bul jaqta Kókjıdeniń jerasty sýy jaqyn bolǵan erterekte qoldan otyrǵyzylǵan aǵashtar kógerip kóktep tur. Bul jerde Juryn orman sharýashylyǵy mamandary 1980 jyly otyrǵyzǵan emen, shyrsha, qaıyń, qaraǵaı, sekseýil, jyńǵyl toǵaılary qalyń bolyp ósken eken.
«Bıyl ormanshy, orman sheberi, orman baqylaýshysynyń jalaqysy 100 paıyz ósti de, kerisinshe mehanızator men kólik júrgizýshileriniń eńbekaqysy sol kúıinde qaldy. Orman jumysynda eń kerek maman – mehanızator men kólik júrgizýshisi. Olar dabyl túsken boıy eń birinshi bolyp keledi de, órttiń aldynan shyǵyp, jerdi jyrtyp tastaıdy. Qumjarǵan men Kókjıde Qarakólge óte qashyq bolǵandyqtan, jaraqty kólik daıar turmaǵan soń, ormanshylar tez jete almaıdy. Jazda ormannyń aınalasynan sharýa qojalyqtary shóp shapqanda qyzmetkerlerimiz qýrap turǵan shópke ushqyn túspesin dep eki aı boıy kezekshilikte júrdi. Osylaı aıanbaı eńbek etip júrgen mehanızator men júrgizýshilerimizdiń eńbekaqysy 80-100 myń teńge bolsa, bul kezde Muǵaljar aýdanynda munaı mekemesinde jumys isteıtin mehanızator 250 myń teńgeden joǵary alady. Sol sebepti bizde júrgizýshi turaqtamaıdy», deıdi K.Ermaǵambetov.
Tabıǵat qorǵaý mekemesiniń bir bólimshesi – Embiniń jeri tastaq, bıik tóbeleri kóp. Eki jyl buryn ol jaqqa 120 túp qaraǵaı, birneshe shyrsha kósheti otyrǵyzyldy. Qylqan japyraqtylardy Embi bólimshesiniń ormanshysy Vladımır Krasnorýjınskıı kútip baptaıdy. Dánnen shyqqan shybyqtardyń tamyry bir-birine baılansa, óspeı qalatyn bolǵan soń, erte kóktemde taratylyp otyrǵyzylady. Qazir jaz bitti, aǵashtar uıqyǵa ketti dep otyrýǵa taǵy bolmaıdy. Kúz ben qysta ormannyń sharýasy jetkilikti. Aıaz qysqanda azyq izdegen jabaıy qaban men elik taldardy kemirip ketedi. Sýyq ótip, qabyǵy jalańashtanǵan aǵashtar kóktemde kóktemeı qalsa, ormanshy eńbeginiń zaıa ketkeni. Sol úshin de emen, shyrsha, qaraǵaı alqabyn aınaldyra tikenek symmen qorshap tastaǵan jón. Alaıda tabıǵat qorǵaý mekemesiniń bıýdjetinde aǵashtardy qorshaýǵa qarjy qarastyrylmaǵan. Onyń ústine jeltoqsannyń ortasynan bastap qylqan japyraqty aǵashtardy urlap satatyn brakonerler tóńirekteıdi. Orqashtyń ormanshylary 31 jeltoqsanǵa deıin shyrshalardy kúzetedi.
Aǵashy kóp jerde tirshilik jandanady. Qýraǵan, kári taldary kesilip, olardyń ornyna alýan túrli jas shybyq egilse, toǵaı jasarady. Orman aǵash dáninen shybyq ósiretin tálimbaqtar arqyly keńeıedi. Bul jerde jartas basyna qaraǵaı ekken embilik Vladımır sııaqty jumysqa janyn beretin mamandar kerek. Kámshat dalalyqtan tálimbaq ashýǵa jer izdep, Temir men Jem ózenderi boıynan yńǵaıly oryn tapqanymen, jas shybyqtardy tasymaldaýǵa alys bolǵan soń, bul oıynan bas tartty. Tálimbaqqa eń birinshi sý kerek. Al dalalyqta erigen qar sýy jınalǵan jerge tuqym salýǵa taǵy bolmaıdy. Jazda mundaı kólshikter ne keýip ketedi, ne sýy borsyp ketedi. Sol úshin uńǵy qazyp, jer astynan sý shyǵarý kerek. Kedergiler aldan shyqpasa, bul sharýany oryndaý asa qıyn bolmas. Aǵash tuqymdarynan kóshet shyǵaryp, ony taratyp jersindirse, orman aýmaǵy kóbeıedi. Máselen, qaraǵaı dáninen shybyq ósirý kóp qarjyny emes, yqylas pen tııanaqtylyqty qajet etedi. Munyń eń ońaı tásili – qaraǵaı tuqymyn shashar kezde aınalasyn jyrtyp tastaý. Sonda aǵashtyń jańǵaǵynan ushqan dán jyrtylǵan jerge túsedi de kókteıdi. Keıin kóshetin kóshirip júrmeısiń.
Strategııalyq tushy sý qory ornalasqan Kókjıdege tónetin ekologııalyq zardaptyń aldyn alý, qum basý qaýpi joǵarylaǵan Qumjarǵan men Jurynda shólge tózimdi aǵashtar men butalardan jasyl beldeý qurý jumystaryn tezdetý úshin osy mekemeniń Qumjarǵan bólimshesin ashý kerek. Sýsyǵan qalyń qumnan kólik júrmeıtin bolǵan soń, ormanshylarǵa qıyn. Qum basýdy jasyl óskinder ǵana toqtatady.
Orqashtyń 2 900 gektar toǵaıynda aq qaıyń, kókterek, qaraǵaı, emen, qandyaǵash, ıtmuryn, qasqyrjıdek, moıyl, qaraqat, jerjıdek, múkjıdek ósedi. Orqashtyń qalyń toǵaılaryn toǵyz túrli jyrtqysh qus mekendegendikten, bul jerdi «búrkit patshalyǵy» dep te ataıdy. Tańǵajaıyp Kókjıde tushy sý qory taǵy bar.
Orqash ormanyn 1979 jyldan beri orynborlyq ǵalym, geografııa ǵylymdarynyń doktory Aleksandr Chıbılıov zertteı kele, osy tóńirekten 300-ge jýyq joǵary satydaǵy ósimdik túrin tapty. Onyń 32 túri endemık eken. Orqashtan ósimdiktanýǵa qosylǵan olja – elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engen dóńgelek japyraqty kúnbaǵys pen muz dáýirinen qalǵan paporotnık tuqymdas ósimdik. О́te ejelgi paporotnıktiń osy túri Muǵaljar men Altaı taýynda ǵana ósedi.
Nazar aýdararlyq jaıt – bir jyldan beri Orqashtyń ormanshylaryna arnaıy kıim men qyzmettik jeton berilmegen. Túz janýarlarynyń tynyshtyǵyn buzýshylar men zańsyz aǵash kesýshilermen kúresetin ormanshylar qazir jaı kıimmen júr. Olardy alystan ajyratý qıyn. Memlekettik satyp alý zańyndaǵy kedergiler de tabıǵat qorǵaýshylardyń qolyn baılap tur. Orqashqa Temir orman sharýashylyǵynan bólingen tórt kólikti tezirek jóndeý kerek. О́ıtkeni ormanshyǵa kólik jetpeı jatyr. Qajet quraldy satyp alý úshin memlekettik tapsyrys portaly arqyly konkýrs jarııalaý kerek. Bul jerde eshkim memlekettik satyp alý zańyn attap óte almaıdy. Sol úshin tótenshe jaǵdaı qyzmeti, aýrýhanalar men tabıǵat qorǵaý mekemesi sııaqty jumysyn kidirtýge bolmaıtyn, halyqqa eń qajetti salalarǵa tender shartyn bir kózden satyp alýǵa ruqsat berý arqyly jedeldetken durys bolar. K.Ermaǵambetov osylaısha ormandy eń tıimdi jolmen kóbeıtkisi keledi. Biraq orman ósirýdi aqshamen emes, qol eńbegimen sheshkisi kelgen azamatqa bul kúni qoldaý jetpeı tur.
Aqtóbe oblysy
