Bıyl – Sultan Beıbarystyń týǵanyna 800 jyl. Osyǵan oraı Atyraýda «Deshti Qypshaqtyń tarıhı tulǵalary: Beıbarys jáne onyń kezeńi» taqyrybymen halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Oblys ákimdiginiń qoldaýymen, mádenıet jáne tilderdi damytý basqarmasy men oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi uıymdastyrǵan jıynǵa Qazaqstan men Mysyrdan, Reseı men О́zbekstannan tarıh, arheologııa, etnologııa, fılologııa, shyǵystaný, mádenıettaný salalarynyń ǵalymdary qatysty.
– Mysyr elin 17 jyl bılep, mámlúkter memleketiniń negizin qalaǵan dańqty babamyz Beıbarys Deshti Qypshaq dalasynan kóptegen zertteý jazyp qaldyrǵan. Onyń Qazaqstanǵa da, Mysyrǵa da ortaq tulǵa ekeni daý týdyrmaıdy. Sondyqtan onyń tarıh ǵylymyndaǵy ornyn aıqyndap, murasyn óskeleń urpaqqa keńinen nasıhattaýdy paryzymyz dep bilemiz. Bahadúrdiń týǵanyna 800 jyl tolýyna oraı Atyraýda bastalǵan is-sharalar legi Mysyr Respýblıkasynda da jalǵasady, – dedi oblys ákiminiń orynbasary Qaırat Nurtaev.
Halyqaralyq konferensııanyń paneldik otyrysy úsh baǵytta jalǵasty. Birinshi baǵyt – Sultan Beıbarys tulǵasynyń zerttelý tarıhy men tarıhnamasy. Ekinshiden, bahadúrdiń tarıhı ortasy arheologııa, etnografııa jáne eskertkishtaný materıaldarynda qalaı kórinis taýyp júr? Tarıhshylardy osyndaı másele qyzyqtyryp otyr. Al úshinshisi – onyń áskerı istegi, dıplomatııa men álemdik tarıhtaǵy tulǵasy. Bul da tereń zertteletin ózekti taqyrypqa aınalatyny daýsyz.
Máselen, Mysyrdaǵy Mansýra ýnıversıteti týrızm fakýltetiniń dekany, professor, mámlúktanýshy Muhammed Ahmed Abdel Latıf Ibrahımnyń aıtýynsha, Sultan Beıbarystyń qaıratkerligi týraly áli de aıtylmaǵan, jaryq kórmegen málimetter óte kóp. Ol tek Mysyrdy ǵana emes, Islam dinin de qorǵap qalǵan.
«Sultan Beıbarys – qazaq halqy men Mysyr turǵyndaryna ǵana emes, álemge tanylǵan kemeńger. Onyń memleket qurý isindegi tabandylyǵy, eren eńbegi men murasy adamzat qadir tutatyn ortaq qundylyqqa aınalýy kerek. Sol sebepten biz aldaǵy ýaqytta týrıstik sapar uıymdastyrýdy josparlap otyrmyz. Sol kezde Sultan Beıbarystyń izi qalǵan jeti tarıhı eskertkishti tanystyramyz. Bizdiń elimizdegi mektep baǵdarlamasynda da, joǵary oqý oryndarynda da Beıbarys týraly tarıhı derekter keńinen oqytylady. О́ıtkeni onyń eldi órkendetýdegi eren isin jas urpaq bilýge tıis», deıdi Muhammed Ahmed Abdel Latıf Ibrahım.
Taǵy bir mysyrlyq ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory Abdýlla Atııe Abdýlhafızdiń pikirinshe, Sultan Beıbarys – Mysyr jurtshylyǵy úshin qaıtalanbaıtyn qaıratker. Ol memlekettiń qalyptasý kezeńinde jetistikke jetken iri qaıratker ekenin tanyta aldy.
«Sol kezeńde sýattar men meshitterdiń salynýyna erekshe úles qosqan. Bul jeńil is sııaqty bolyp kóringenimen, munyń astarynda eldik múdde bar. Bahadúr Mysyrdy iri memleketke aınaldyrý maqsatyn kózdedi. Ol 1266 jyly mámlúkterdiń sáýlet óneri úlgisinde áz-Zahır Beıbarys meshitin salýǵa ámir bergen. Sóıtip, Mysyr tarıhyna Qypshaq mámlúkteriniń laıyqty ornyn taıǵa tańba basqandaı etip qaldyrdy. Mysyr men Sham eliniń tórt qubylasy túgel ári birtutas memleket bolatynyna senimmen qarap, meshittiń irgetasyn tórt buryshty pishinde qalatqan», deıdi Muhammed Ahmed Abdel Latıf Ibrahım.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Kerim Shamshádınniń deregine súıensek, Qypshaq mámlúkteriniń 25 ókili bıleýshi bolǵan. Al sherkesh mámlúkterinen 26 sultan shyqqan.
«Mámlúk» degen sózdiń arab tilindegi maǵynasy «bireýdiń ıeligindegi adam» degendi bildiredi. Erte kezde Eýrazııa dalalyq aımaǵynan Mysyr jerine taǵdyrdyń tálkegimen baryp qalǵandardy «abd mámlúk» dep atasa kerek. Bul – «ıeliktegi qul» degendi bildiretin sóz. Keıin «abd» sózi tek quldarǵa qatysty qoldanyldy. Al «mámlúk» sózi resmı termınge aınalyp, áskerı qyzmetshige qatysty aıtylatyn bolǵan. Ortaǵasyrlyq arab tarıhshylary «Mámlúkterdiń Otany – Qara teńizden Hazar teńizi arqyly Túrkistanǵa deıin sozylyp jatqan Qypshaq dalasy» degen derek qaldyrǵan. Mámlúkter jaıly aıtqanda, tek Mysyrmen ǵana shektelmeýimiz kerek. Olar úndi jerine de aıaq basqan. Al sherkes mámlúkterin qazaqtyń sherkesh rýymen shatastyrmaý kerek. Sebebi olar qypshaq-túrki tilinde sóılegen», degen pikirimen bólisti Kerim Shamshádın.
Reseılik tarıhshy, ǵylym doktory Elmıra Saıfetdınovanyń aıtýyna qaraǵanda, Beıbarys – tarıhshylardyń zertteýine suranyp turǵan dańqty tulǵa. Ásirese onyń bıligimen álemge tanylǵan Mysyrdyń mámlúk kezeńine, Altyn Ordamen baılanysyna erekshe nazar aýdarylýǵa tıis.
«Sultan Beıbarys bıliginiń alǵashqy jyldary Berke hannyń Altyn Orda memleketine jetekshilik etken kezeńimen tuspa-tus keldi. Osy kezeńde Beıbarystyń dıplomatııalyq qyry baıqaldy. Ol eki el arasynda dostyq qarym-qatynas ornatýdy qolǵa aldy. Sultan Beıbarys pen Berke han bir-birimen hat almasyp otyrǵan. Alǵashqy hat almasý ol taqqa otyrǵannan keıin 1261 jyly bastalǵan. Beıbarystyń haty sol jylǵy qarashada, al Berke hannyń jaýaby 1263 jyly 11 mamyrda jazylǵan. Osyndaı dıplomatııalyq, dostyq ráýishtegi baılanystyń nátıjesinde Mámlúk sultandyǵy men Altyn Orda memleketi arasynda odaq quryldy. Beıbarys pen Berkeniń dostyǵynyń sebebi kóp. Birinshiden, Mámlúk bıleýshisiniń Otany – Altyn Orda. Ekinshiden, Mysyr sultany Berke hannyń saıası jáne dinı kózqarasyna qoldaý bildirdi», dedi Elmıra Saıfetdınova.
Atyraý oblysy
