Basty taqyryp Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbekstan elderimen aımaqtyq jáne ekonomıkalyq baılanystardy damytýǵa arnaldy. Degenmen geosaıasatqa basa nazar aýdarylǵany sózsiz.
Ortalyq Azııa elderi men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynas Máskeý bıliginiń byltyr Ýkraınaǵa basyp kirýinen keıin nasharlap, bes elge syrtqy saıasatta qosymsha baǵyt qarastyrýǵa múmkindik berdi. Qazirgi jaǵdaı Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııamen baılanysyn keńeıtýge, qarqyndy damyp kele jatqan aımaqta mańyzdy ról atqarýǵa jol ashady.
Eýropanyń energetıkalyq máselelerin sheshýge múmkindik mol
Eýropanyń Ortalyq Azııamen baılanysyn tereńdetýdiń paıdasy kóp. Birinshiden, qart qurlyq energetıkalyq qaýipsizdik máselelerin sheshýge umtylyp jatyr. Sondyqtan olardyń Reseı energetıkasyna táýeldiliginen qutylýǵa, energııa kózderin ártaraptandyrýda óte ózekti. Geografııalyq jaǵynan da, ekonomıkalyq jaǵynan da Ortalyq Azııa memleketteriniń ishindegi eń irisi Qazaqstanmen baılanysty nyǵaıtý Eýropanyń energetıkalyq máselesin ońtaıly sheshýge múmkindik bermek.
Munaı men paıdaly qazbalarǵa baı Qazaqstan qazirdiń ózinde Reseıden bastalyp, Eýropanyń birneshe baǵytyna deıin sozylatyn «Dostyq» qubyry arqyly Germanııa naryǵyna munaı jetkizedi. 2023 jyldyń basynan beri Qazaqstan Germanııaǵa 500 myń tonna munaı eksporttady. О́tken aptada kansler Sholspen kelissózder qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Astana jetkizilimdi ulǵaıtýǵa jáne olardy uzaqmerzimdi negizde júzege asyrýǵa daıyn ekenin málimdedi.
Qazaqstan jáne Ortalyq Azııanyń basqa memleketteri sırek kezdesetin metaldarǵa baı. Bul jasyl energetıkaǵa kóshýge kerek. Bul metaldar smartfondar men jel týrbınalarynan bastap elektr kólikterine arnalǵan akkýmýlıatorlarǵa deıingi kóptegen tehnologııany óndirýde sheshýshi ról atqarady. Qazirgi ýaqytta Eýropa osyndaı paıdaly qazbalardy Qytaı men Reseıden kóp kólemde ımporttaıdy.
Orta dáliz – eń mańyzdy joba
Qytaı jáne Reseımen aradaǵy kúrdeli, shıelenisken qarym-qatynasty eskersek, Eýropa sırek kezdesetin metaldardy jetkizý tizbegin belsendi túrde ártaraptandyrýǵa umtylýǵa tıis. Ortalyq Azııa elderimen seriktestikti tereńdetý osy baǵyttaǵy strategııalyq qadam bola alady. Degenmen Azııadan Eýropaǵa taýar jetkizetin negizgi saýda joldary Reseı arqyly ótedi. Osy shıelenis saqtalsa nemese odan ári nasharlasa, jaǵdaı ýshyǵýy yqtımal.
Sondyqtan Ortalyq Azııa elderi de, Eýropa memleketteri de balama saýda joldaryn qurýǵa umtylady. Azııa men Eýropany baılanystyratyn taýar tasymalyn keńeıtýde Reseıdi aınalyp ótetin, Ońtústik Kavkaz jáne Qazaqstan arqyly ótetin «Orta dáliz» retinde belgili Transkaspıı saýda jolynyń kókjıegi keń. Bul baǵyttaǵy tasymaldaý merzimi 38-53 kúnnen nebári 19-23 kúnge deıin qysqardy. Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishti 14-18 kúnge deıin qysqartý josparlanǵan.
Berlınge sapary barysynda Prezıdent Q.Toqaev Transkaspıı baǵytyn Trans-
eýropalyq kólik jelisimen, Eýropalyq odaqtyń «Jahandyq qaqpa» bastamasymen baılanystyrýdy usyndy. Bul qadam ınfraqurylymdyq jobalarǵa ınvestısııa salý, ekonomıkalyq seriktestik ornatý arqyly basqa jahandyq jobalarmen básekelesýdiń álemdik strategııasy sanalady.
Kremldiń yqpalynan qutylý
Reseıdiń agressıvti áreketine baılanysty Ýkraınadaǵy soǵys shıelenisti. Bul Brıýsselge strategııalyq odaqtardy, ásirese Reseıdiń yqpalyndaǵy aımaqtarmen baılanysyn nyǵaıtý qajet ekenin kórsetedi. Ortalyq Azııa memleketterimen qarym-qatynasty tereńdetip, Eýropa ekonomıkalyq jáne saıası yntymaqtastyqty keńeıtip qana qoımaıdy. Sonymen qatar mańyzdy geosaıası artyqshylyqtarǵa ıe bolyp, Reseıdiń ústemdigine strategııalyq turǵydan qarsy turady.
Ásirese Qazaqstan Batyspen baılanysyn keńeıtýge úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. El bıligi Reseımen tyǵyz ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystardy saqtasa da, kórshiles memlekettiń Ýkraınaǵa basyp kirýin qoldaýdan bas tartty. Soǵys qımyldaryn toqtatýǵa jáne BUU Jarǵysynyń qaǵıdattaryna sáıkes beıbit kelissózderdi bastaýǵa shaqyrdy. Q.Toqaev O.Sholspen suhbatynda Qazaqstan Batystyń Reseıge qarsy salǵan sanksııalaryn oryndaıtynyn málimdedi.
Ústemdikke umtylýdy toqtatý qajet
Eýropa qazirgi jaǵdaıdy paıdalanyp jatqanymen, Ortalyq Azııanyń kúrdeli geosaıası ahýalyn umytpaýy qajet. Eýropalyq odaq Ortalyq Azııadaǵy ústemdikke qol jetkizý jolynda jańa «Úlken oıyndy» týdyrýdan bas tartýy kerek. О́ıtkeni eshbir el ózin qarapaıym «peshka» retinde kórgisi kelmeıdi.
Reseı men Qytaıdyń yqpalyn tolyǵymen alyp tastaý múmkin emes. Sonymen qatar bul qadam Ortalyq Azııa elderiniń strategııalyq múddelerine saı kelmeıtinin túsiný mańyzdy. Máselen, jaqynda Q.Toqaev Qazaqstan óziniń negizgi odaqtastarymen «kópvektorly» syrtqy saıasatyn júrgize beretinin, strategııalyq máseleler boıynsha yntymaqtastyǵyn jalǵastyratynyn málimdedi.
Ortalyq Azııanyń negizgi oıynshylarmen ońtaıly baılanysty nyǵaıtýǵa degen kózqarasy, saıyp kelgende, búkil Eýrazııalyq aımaqtaǵy turaqtylyq pen yntymaqtastyqqa yqpal ete alady. Ekonomıkalyq jáne dıplomatııalyq paıdaǵa qaramastan, Eýropalyq odaq seriktestik pen ortaq ilgerileýdi damytqanda ǵana naqty tabysqa qol jetkizdi. Osyndaı ınklıýzıvti jáne birlesken kózqaras Ortalyq Azııaǵa qajet bolýy múmkin.
Emıl AVDALIANI,
Tbılısıdegi Eýropalyq ýnıversıtettiń professory, «Geocase» saraptamalyq ortalyǵynyń dırektory
