Músinshi

Keıingi jyldary eli­mizde, ásirese mádenı-rýha­nı ómirinde es­kert­kish tur­ǵyzý jumysy qar­qyn­dy jú­rip jatyr. Tipti bir ýa­qyt­ta aınala­myz eskert­kish­ter qalasyna aına­lyp ba­ra jatqandaı áserde qal­dyq. Qoıylyp jatqan sansyz eskertkishter sapaly ma, tul­ǵanyń tabıǵatyn asha al­dy ma – bólek áńgime. M­ereıtoılyq jospar úshin asy­ǵys jasalǵan jáne jasandy shyqqan músinderdiń saltanatty túrde ashylyp, kópshilikke usynylyp jat­qanyna da kýá bol­dyq. Aı­talyq, Narynqolda tu­rǵy­zyl­ǵan aqyn Muqaǵalı, Ta­razdaǵy Aısha bıbi, Baqanas aýylynda boı kótergen Qonaev, Ulytaýǵa qo­ıylǵan Aq­seleý Seıdimbek mú­sin­deriniń qoǵamdyq synǵa ushy­raýy bizdegi rýhanı-mádenı daǵ­darysty kórsetip bergendeı.

Músinshi Nurbol Qalıev­tiń shy­ǵar­mashylyǵy ózindik taqy­ry­by­men, bólek bolmysymen erekshe. Abaıdyń aınalasy men alash­tyqtarǵa tereńnen úńilýiniń bir syry týǵan topyraqtyń kıesi bolar deımiz. Avtor aıshyqtaǵan Qu­nan­baı, Aqylbaı men Tu­­ra­ǵuldyń músinderi búginde sol óńir­diń ár aýyl-aımaǵynda tarıhtan qalǵan bir belgideı qasqaıyp tur.

Nurboldyń esimi el arasyna Qa­raýylda qoıylǵan Qunanbaı qa­jynyń músini arqyly tanyldy. Eńseli es­kert­kish Balqash mysynan quıyl­ǵan. Bıiktigi 7 metr, salmaǵy 12 tonnany qu­raı­tyn monýmentaldy jumys on aıda jasalypty. Músinshi shyǵarmashylyǵy jazýshylardan da alys emes. Ásirese Muhtar Áýezovtiń, Oralhan Bó­­­keı­diń músinderi sátti shyq­ty.

Ol ózin baqytty sanaıdy. Kóp sóılemeıtin, tek oıdy qa­jet ete­tin mamandyqta bar qııal-talan­tyn shyńdap júrgenine jáne sol eńbegine su­ranystyń baryna ba­qytty. Shyǵarmashylyq er­kindikte, shyǵarmashylyq kúsh-qýat­pen músinshiniń qanaty samǵaı túsedi. Ol óz ómirin sazben jasap alǵandaı tek osy sheberhanada elestetedi. Sazdan soǵylǵan ár músindi kúni boıy aınalsoqtap, ár jerin myń túzep, shynaıy obrazyn shyǵarýdan lázzat alady. Iá, ol úshin bul ónerdegi bas­ty talap – shynaıylyq.  Ol músinniń qurylysyna, kózge kórinbeıtin ár detaline deıin mán beredi. «Shynaıy jasalǵan dúnıe árqashan óz baǵasyn alady» degen kóz­qarastaǵy Nurboldyń sheber­hanasynda sazdyń da sóı­leıtinin kóresiz.

Osy kúngi balalar mú­sinshi bolamyn dep armandamaıdy. Bala kezde Nurbol sııaqty attyń sýretin bári salady. Bárimiz plastılınmen oınasaq ta músinshi bolyp ketkender óte sırek. Jalpy, sazdan sulý músin jasaý árkimniń boıyna darı bermeıtin talant bolsa kerek. Ustazdar ot­basynan shyqqan ol bul ónerge sonaý bala shaqtan qy­zyqqanyn aıtady.

«5-synyptan keıin Alma­tydaǵy kórkemsýret mektebin támam­dadym. Al 1997 jyly respýb­lıkalyq kórkemsýret kolledjine tústim. Keıin T.Júrgenov atyn­daǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda bilim aldym. Apam aıtýshy edi: «Naǵashylaryń sekildi án­shi bolatyn shyǵarsyń», dep. О́ıtkeni Bolatqazy degen týysymyz áıgili Jánibek Kármenovpen birge oqyǵan óner adamy edi. Sodan atam qoımaı, úıge túrli mýzykalyq aspap ákeletin. «Osy nemerem ónerge jaqyn bolady» degen oımen, árıne. Qyzyq bolǵanda, úıge bireý ermeksaz (plastılın) alyp keldi. Kim tastap ketkeni esimde joq. Sol kezden bastap er­mek­sazdan bas­qa ózime ermek kór­medim. Ákemniń inisi Erkin qol­ónerge jaqyn bolatyn. Ol kisi tor­syq, qalqan jáne qarý-jaraq­tyń ózge de túrlerin jasaıtyn. Soǵan qarap, batyrdyń beınesin, jylqynyń músinin keltirýdi erekshe unattym», deıdi Nurbol.

Al bozbala shaǵynda bel­gili músinshi Pavel Shoro­hovqa shákirt boldy. Sheberdiń qa­synda júrip, mú­sin­shiliktiń tezinen ótip, tere­ńine úńildi.

Músinshilik – erekshe daryn. Nurboldyń ult­tyń tarıhy men tulǵalaryna qy­zyǵýynyń endigi bir syry bili­­minde jatqan bolar. Áke-she­shesi de, ata-ájesi de ustaz­dyq etken bala-músinshi jastaıynan kóp kitap oqypty. Onyń qolynan shyq­qan es­kertkishtegi zııalylar sol kez­den-aq sanasynda jattala bas­taǵan.

Al músinshiniń ózi: «Tul­ǵalardy jasap júrmin dep maqtanyp aıta almaımyn. Eń bastysy, músinmen aınalysatyndar naǵyz kásibı maman bolýǵa tıis. Olaı bolmaǵan jaǵ­daıda joǵaryda aıtqan suryqsyz es­kertkishter kó­beımese, azaımaı­dy. Músin – ónerdiń ishindegi eń qıyny. Ol stanoktyq jumys nemese sýret emes. Eskertkishti qansha ese úl­keıtseńiz, sonshalyqty qate­ligi shyǵa beredi. Músinshi jasaǵan eskertkishine baǵa bere almaıdy. Bári oıdan bastalady. Oı pisken kezde jumysqa aınalady», deıdi.

Onyń endigi arman-maq­saty – Semeı qalasyna Qa­banbaı batyr­dyń eskert­ki­shin qoıý. Músinshi shet­el­dik áriptesterimen de ty­ǵyz baılanys­ta jumys isteıdi. Túr­kııanyń Bolý qalasyndaǵy Kór­uǵly monýmenti men Re­seı­diń Omby shaharyndaǵy sýretshi Amangeldi Shákenov eskert­kishinde de sheberdiń qol­tań­basy bar.