Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
El bıliginiń demokratııalyq qoǵam qurýdaǵy talpynysy sońǵy ýaqytta óz nátıjesin bere bastaǵanyna halyq kýá. Byltyrdan beri aýyl ákimderin saılaý qalypty úrdiske aınala bastady. Endigi jerde aýdan ákimderiniń saılaýy demokratııalyq jańarýdaǵy mańyzdy beles bolmaq. Aýdan, qala ákimderiniń saılaýy – elimizdegi saıası reformalardy odan ári damytyp, halyqtyń ózine bılik berý tujyrymyn naqtylaı túsedi. Osy arqyly qoǵamnyń bılikke degen senimi kúsheıip, memlekettik qyzmettiń basqarý býynyna bilikti ári myqty azamattar toptasady dep esepteıdi sarapshylar.
О́ńirlik aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Gúlnar Amanjolovanyń habarlaýynsha, 5 qarasha kúni ótetin Aqtoǵaı, Jelezın, Sharbaqty aýdandary ákimderiniń saılaýyna úmitkerlerdiń ózin-ózi usyný kezeńi aıaqtaldy. «Bul kezeńniń qorytyndysynda ákim laýazymyna 19 azamat úmitker retinde tirkeldi. Atap aıtqanda, Aqtoǵaı aýdanynda 6 úmitker, Jelezınde – 8, al Sharbaqtyda 5 úmitker bar. Olardyń ishinde 9 kandıdat saıası partııalardyń atynan qatysýdy jón dep sheshse, ózgesi – ózin ózi usynǵandar. Iаǵnı bul jerde jeke azamattar tarapynan erekshe belsendilikti baıqap otyrmyz. Úmitkerler arasynda 2 áıel tirkeldi. Barlyq úmitkerdiń ortasha jasy – 43 jas bolsa, eń kishisi 31-de, eń eresegi 55 jasta. Etnostyq quramy jóninde aıtsaq, arasynda 16 qazaq, 2 orys jáne bireýi nemis ultynan» dep atap ótti ol.
Aýdan ákimi laýazymyna úmitkerler arasynda memlekettik mekemelerdiń 11 qyzmetkeri, kommersııalyq uıymdardyń 5 ókili jáne bir qoǵam belsendisi men eki ýaqytsha jumyssyz júrgen azamat bary anyqtaldy. Úmitkerlerdiń mamandyqtary da ártúrli, tórteýi – ekonomıkalyq arnaıy bilimdi ıgerse, ózgeleri ınjener, pedagog, memlekettik jáne jergilikti basqarý, zańger, zootehnık mamandyqtarynda oqyǵan. Qazirgi kúni aýdandardaǵy aýmaqtyq saılaý komıssııalary úmitkerler usynǵan qujattardyń durystyǵyn tekserip, naqty tirkeýge alý jumystaryn júrgizip otyr. 5 qarashada ótetin saılaý kúni atalǵan úsh óńirde jalpy sany 87 saılaý ýchaskesi jumys istep, 90-nan astam aýyl turǵyndary daýys berý múmkindigine ıe bolady.
Saıasattaný ǵylymdarynyń magıstranty Dáýren Ǵazız aldaǵy saılaý elimizdiń saıası ómiri úshin úlken serpilis bolady degen pikirde. Aýyldyq aýmaqtardy damytý úshin halyqtyń seniminen shyǵatyn adamdy tańdap qoıý jurttyń kókeıinde kópten júrgeni anyq. Endeshe, endigi kezekte aýyl halqy belsendilik tanytýy kerek. Jańadan saılanatyn azamattar jańasha kózqarasta, tyń ıdeıalarmen jumysqa kirisip, barlyq kúsh-jigerin óńir halqynyń ıgiligine jumsaıtyny anyq. Osy rette aýdandardaǵy basqarý formalary da ózgeriske ushyrap, jańa ákimder ózine júktelgen senimdi abyroımen alyp shyǵýǵa, jergilikti jerdiń ekonomıkasyn barynsha órge súıreýge tyrysady. Al ekonomıkalyq kórsetkishter artsa, aýmaqta turatyn turǵyndardyń turmysy da túzeletini málim.
Demografııalyq erekshelik turǵysynan alyp qaraıtyn bolsaq, Aqtoǵaı – qazaǵy basym óńir, munda 13 myńǵa tarta halyq turady. 7 aýyldyq okrýgte 21 eldi meken bar. Aýdanda sút baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵy jáne egin sharýashylyǵy jaqsy damyǵan. 364 shaǵyn bıznes sýbektisi bar.
Al teriskeıdegi Jelezın men Sharbaqty aýdandarynda egin sharýashylyǵynyń áleýeti myqty. Topyraq qunary joǵary bolýyna oraı ári fermerlerdiń kóbi zamanǵa saı sýarý qurylǵylarymen qamtylǵandyqtan, astyq ósiretinder qýańshylyq ýaqytta da asa zardap shekpeıdi. Alǵashqysynda – 33, sońǵysynda 27 aýyldyq okrýg tirkelgen. Mundaǵy demografııalyq jaǵdaı ózgesheleý. Qos aýdannyń shekaralary Reseıdiń Omby jáne Altaı ólkelerimen shekteskendikten bolar, ózge ult ókilderiniń ara salmaǵy basym. Jelezındegi 15,2 myń turǵynnyń 39 paıyzy, Sharbaqtydaǵy 18,9 myń halyqtyń 43,5 paıyzy – ózimizdiń qandastar. Soǵan oraı bul aımaqtarda memlekettik tildiń qoldanys aıasyna, sonyń ishinde qazaq mektepteriniń azdyǵy men eldi mekenderdiń ataýlaryna qatysty túıtkilder jeterlik. Mektep bitiretin túlekterdiń basym bóligi Reseıdiń joǵary oqý oryndaryn tańdap, reti kelse sol jaqta qalyp qoıýdy ańsap turatyndary da jasyryn emes.
Jańadan saılanatyn ákimderdiń sheshýi tıis máselelerdiń eń basynda jaıylym jerlerdiń tapshylyǵy men aýyldyq jerlerdegi kadrlar máselesi de tur. Joǵaryda úsh óńirdiń de astyqty ólkeler ekenin atap óttik. Soǵan oraı bul aýmaqtarda mal ósirip otyrǵan aǵaıyndarǵa jaıylymdyq jerler jetpeıdi. Keıbir aýyldardyń mańaıyndaǵy myńdaǵan gektar jer tutasymen úlken sharýashylyqtardyń ıeligine ótip ketken. Bul túıtkildiń túıinin tarqatý ázirshe múmkin bolmaı tur. Jergilikti bılik sońǵy eki jylda júzdegen, myńdaǵan gektar jerdi memleket ıeligine qaıtardyq, jaıylymdar keńeıdi dep esep berip jatqany málim. Shyndap kelgende, qaıtarylǵan aýmaqtar jaıylymdy ańsap otyrǵan aýyldardan óte shalǵaı jerde ornalasqan nemese shańy shyǵyp, qý taqyrǵa aınalǵan jer telimderi. Mundaı jerler ıt baılasa turǵysyz. Sondyqtan aınalasynyń barlyǵynda egin jaıqalǵan aýyldarda jaıylym tapshylyǵyn túpkilikti sheshý ázirshe múmkin bolmaı tur.
О́ńirlik qoǵamdyq keńestiń múshesi Erkeǵalı Janǵazy aýyldyq jerlerdegi nazar aýdararlyq ekinshi másele – bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi deıdi. «Ońtústikten – soltústikke» baǵdarlamasynyń nátıjesinde Pavlodar oblysyna qanshama jas otbasylar, túrli mamandyq ıeleri kóship kelip jatyr. О́kinishke qaraı, olardyń kóbi qalalarǵa nemese qala mańyndaǵy aýyldarǵa turaqtap qalǵandy jón kóredi. Sebebi shalǵaı aýyldarda búginde deni durys baspana joq. Qoldanystaǵylarynyń basym bóligi ábden eskirgen. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev shekara mańyndaǵy aýyldarda úı salǵandarǵa sýbsıdııa tólensin degen pármen berdi. Bul múmkindikti qaperde ustap otyrǵan ınvestorlar óte sırek. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta jańadan saılanatyn aýdan basshylary osy problemaly jaıtqa nazar aýdarýy kerek. Úshinshiden, aýyldarda jumyssyzdyq áli de kóp. Jumyspen qamtý organdary olardy ózin-ózi jumyspen qamtyp otyr dep kórsetedi. Shyn máninde bul azamattardyń qolynda ne mal, ne kásippen aınalysýǵa múlik joq. «О́zin-ózi jumyspen qamtýshylar» sanatyn qaperge alatyn ýaqyt jetti. Olardyń arasynda jergilikti ekonomıkanyń negizgi tiregi bola alatyn qanshama jumyssyz jastar, bilikti mamandar barshylyq. Bul áleýetti ornymen paıdalanýymyz kerek», deıdi qoǵam belsendisi.
E.Janǵazy demokratııalyq ashyq qoǵam qurý úshin saıası jańarý baǵytyndaǵy kez kelgen qadam mańyzdy bolady dep esepteıdi. Qazirgi kúni qalalyq jerlerde bılikti qoǵamdyq baqylaýdyń áleýeti myqty. Kez kelgen jaǵdaı, ózgeris áleýmettik jelide talqylanyp, atqarýshy bıliktiń tarmaqtary halyqtyń sondaǵy oı-pikirimen sanasyp otyrady. Al aýyl-aýdandardaǵy mundaı áleýmettik baqylaý qalyptasa qoımaǵan. Jergilikti máseleler kóbine syrtqa shyǵarylmaı, qordalanyp qalady. Kóp ákimderge jergilikti halyq senbeıdi. Mundaı keleńsizdikterdiń sońy narazylyqqa ulasyp jatady. Sondyqtan aldaǵy ákimder saılaýy – osy kemshilikterdi joıýǵa baǵyt burǵan saıası reformanyń alǵashqy baspaldaǵy. Turǵyndar saılaýda belsendilik tanytyp, ózderi tańdaǵan úmitker jeńiske jetip jatsa, bılikke degen senim kúsheıedi. Al halyqtyń senimine ıe bolǵan azamat ózine júktelgen mindetti jaýapkershilikpen arqalaıtyny aıqyn. Ári keleshekte jergilikti qaýymdastyq róli kúsheıe tússe, turǵyndardyń bastapqy kezekte neni kútetinin ákim de bilip otyrar edi. Sondyqtan bul saılaý – aýyl halqynyń óz aýmaǵyndaǵy kóshbasshyny durys tańdaýyna, aýyl berekesin arttyrýǵa erik beretin saıası talpynys dep uqqanymyz abzal.
Pavlodar oblysy
