Foto: ashyq derekkóz
Qazaqstanda tórt jyl saıyn ulttyq sport túrlerinen festıval ótti. Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵy bas-qasynda júrdi. Asyq atý, aýdaryspaq, báıge, dástúrli sadaq atý, jamby atý, jekpe-jek, kókpar, qazaq kúresi, qusbegilik, teńge ilý, toǵyzqumalaqtan myqty óńirler anyqtaldy. Festıvalge elimizdiń barlyq óńirinen 11 sport túri boıynsha 1381 sportshy qatysty. Túrkistan oblysy jeńimpaz atanyp, ekinshi oryndy Astana qalasy, al úshinshi oryndy Jambyl oblysy ıelendi. Abaı jáne Ulytaý oblystarynyń komandasy bar-joǵy tórt sport túrinen synǵa tústi. Eki óńirde jekpe-jek, jamby atý, báıge, aýdaryspaq, teńge ilýmen aınalysatyn eshkim joq degenge sený qıyn. Tipti qazaq kúresi men asyq atýdan sportshy ákele almaǵan óńirler tabyldy. Búginde ulttyq sport túrlerinen 11 federasııa bar desek, festıvaldi jamby atý, kókpar, qusbegilik, asyq atý, teńge ilý federasııalary ǵana qoldaǵan. Al qalǵan federasııalar dúbirli dodany ótkizýge selqos qaraǵan. Ár sporttyń basynda turǵan federasııalar jik-jikke bólinbeı, kerisinshe osyndaı dodalarda bas qosyp, birigýge tıis emes pe edi? Álde ol jaqta ulttyq sportqa jany ashıtyn eshkimniń bolmaǵany ma?
Mysaly, jaqynda «Jamby atý» federasııasynyń muryndyq bolýymen jamby atýdan jastar men jasóspirimder arasynda respýblıkalyq týrnır ótti. Mundaǵy maqsat jas jetkinshekterdi qazirden sportqa baýlý, myqtylardy anyqtap, quramaǵa qosý edi. Ár óńirden atqa minip, sadaq ata alatyn jas órender shaqyryldy. Dúbirli dodada úsh kún boıy jas sportshylar sheberligin kórsetip, kil myqtydan kim myqtyny anyqtady. Túrkistan, Qyzylorda jáne Almaty oblystarynyń sportshylary jeńis tuǵyrynan kórindi. Aqtóbe, Atyraý, Qostanaı, Ulytaý, Abaı, Pavlodar, Soltústik jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynan birde-bir qatysýshy kelmedi. Mundaı jarystar, festıvalder ulttyq sportymyzdy nasıhattap qana qoımaı, salaýatty ómir saltyn ustaný men jastardy otanyn súıýge tárbıeleıdi. Sondyqtan eń aldymen aýyl-aımaqta ulttyq sportqa degen qyzyǵýshylyqty arttyrý kerek.
Bıyl Almatyda 2028 mektep oqýshysy bir mezette toǵyzqumalaq oınap, Qazaqstannyń Gınnes rekordtar kitabyna endi. Bul da ulttyq sportymyzdy ulyqtaýdyń bir joly emes pe?
2022 jyly jarııalanǵan statıstıkaǵa sáıkes, elimizde jarty mıllıonǵa jýyq adam ulttyq sport túrlerimen aınalysady. Olardyń basym bóligi kókpar tartyp, atyn báıgege qosatyn ońtústik óńirlerdiń turǵyndary ekeni jasyryn emes. Soltústik jáne shyǵys óńirlerde jaǵdaı kóńil kónshitpeıdi.
Japonnyń dzıýdosy sekildi qazaq kúresin Olımpıada oıyndaryna qosqymyz keledi. Toǵyzqumalaq shahmat sekildi barsha álem oınaıtyn oıyn bolsa deımiz. Alaıda ulttyq sportymyzdy damytýǵa úkimetten tam-tumdap qana aqsha bólinedi. Elimizde eń aldymen olımpıadalyq sport túrlerine nazar aýdarylady. Tórt jyldyqtyń dúbirli dodasyna daıyndyq jasaýǵa el qazynasynan mıllıardtar aýdarylady. Byltyr respýblıkalyq bıýjetten ulttyq sportty damytýǵa bar-joǵy 150 mln teńge qarastyrylǵan. Onyń ózi Qazaqstan quramasyn Túrkııada ótetin Dúnıejúzilik kóshpendiler oıynyna aparýǵa, sportshylardyń ulttyq sport túrlerinen ótetin Azııa chempıonattaryna, halyqaralyq kýboktar men jarystarǵa qatysýyn qamtamasyz etýge, respýblıkalyq deńgeıdegi jarystar ótkizýge jumsalǵan. Byltyr Beıjińde ótken qysqy Olımıadaǵa qatysatyn sportshylardyń daıyndyǵyna Qazaqstan 3,5 mlrd teńge jumsaǵan. Al Tokıoda ótken jazǵy Olımpıada oıyndaryna 15 mld teńge bıýdjet qarjysy ketken. Qurama formasynyń ózine 824 mln teńge turady. Tek qola medal buıyrǵan el tarıhyndaǵy eń nashar Olımpıadaǵa daıyndalýǵa jumsalǵan qarjy men ulttyq qundylyǵymyzdy ulyqtap, san ǵasyrdan kele jatqan oıyndarymyzdy jańǵyrtýǵa bólingen qarjyny ózińiz salystyryp kórińiz.
Sporttyń olımpıadalyq túrlerine erteden erekshe kóńil bólinedi. Materıaldyq bazasyn nyǵaıtýǵa, sportshylardy daıarlaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten jyl saıyn mıllıardtar jumsalady. Ulttyq sport damýy úshin de dál sondaı jaǵdaı jasalýy kerek. Elimizde atshabarlardyń sany elýge jetpeıdi. Ár óńirde iri atshabarlar, jabyq at sporty maneji bolýy qajet. О́ıtkeni kókpar, báıge, teńge ilý, aýdaryspaq sekildi sporttarmen aınalysý úshin astyńda atyń bolýǵa tıis. Al olardy baptaý, jem-shóbin berý, jarystarǵa tasymaldaý da qarjyny talap etedi. Bul qusbegilikke de qatysty bolyp otyr. Sondyqtan óńirlerden keletin sportshylar jarystarǵa úıretken tulparyn qosa almaı, ózgenikin minýge májbúr. Tipti osy sebepten keıbiri jarysqa kele almaı da qalady.
Ulttyq sport túrlerin damytý alǵash qolǵa alynǵan jyldary árbir oblysta atshabarlar men kókpar alańdary salynyp, at sporty mektepteri ashyldy. Alaıda ýaqyt óte kele mundaı nysandardyń kópshiligi qaraýsyz qalyp, paıdalanylmaı bos tur. Keı óńirde jóni túzý atshabar joq, ıaǵnı sapasy syn kótermeıdi. Sport ınfraqurylymynyń jaǵdaıymen qosa, ulttyq sport túrlerinen mamandar daıarlaıtyn arnaıy birde-bir ortalyq joq. Bir ǵana bapker 150 kókparshyny jattyqtyrady. О́z óńirinde jattyǵatyn oryn, daıarlaıtyn bapker bolmaǵandyqtan sportshylar ulttyq sportqa den qoıǵan oblystarǵa aýysýǵa májbúr. Jaǵdaıdyń joqtyǵynan ulttyq sporttan qol úzgender qanshama.
Bir óńirde azamattar ulttyq sportty damytý úshin baryn salyp jatyr. Endi birinde oǵan jany ashıtyn eshkim joq. Sonda kókpar men báıge, jamby atý men aýdaryspaq kimge kerek? Qazaq halqyna tıesili sport túrlerin ózimizden basqa kim damytady? Joǵaltqanymyzdy jańǵyrtý, ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyqtaý ultjandy tulǵalarǵa ǵana artyp qoıar is emes. О́ńir basshylary men Úkimet músheleri, zań shyǵarýshy organdar da buǵan nazar aýdarýǵa tıis. Osydan on jyldan astam ýaqyt buryn «Ulttyq sport týraly zań» qabyldaý týraly usynys jasalǵan. Ol da aıtyldy. Aıtylǵan jerinde qaldy.
Keler jyly Qazaqstanda V Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary ótedi. Álemniń júzden asa elinen 3000-nan asa sportshy keledi. Sol kezde ulttyq sporttyń deńgeıi kórinip, joǵy bilinedi. Mádenıetimiz ben ónerimiz, tarıhymyz ben bolmysymyz, salt-dástúrimiz kórinis tabatyn ulttyq sportymyzdy búkil álemge pash etkimiz keledi. Ol da durys shyǵar. Biraq óz ishimizde, halyq arasynda nasıhattaı almaı jatqanymyz kóńilge kirbiń uıalatady.
