Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaýdyń aıtýynsha, Tapal ahýn qorynan Saǵdı Shırazıdiń «Gúlstan» poemasy tabylypty. Parsy tilinde jazylyp, Shyǵystaǵy ádebı jaýharlar qatarynda turǵan bul týyndynyń Syr boıynda saqtalǵany týraly osy ýaqytqa deıin belgisiz bolyp kelgen. Sonymen qatar qundy eńbekter qatarynda Muhammed Muhıýddın Aýrangzeb Alamgırdiń «Fataýa Alamgır», Masýd ıbn Mahmýd ıbn Iýsýf ás-Samarqandıdiń «Salotı Masýdı», Sheıh Álı ál-Qarıdiń «Djam’al-ýasaıl fı sharh ash-Shamaıl», Muhammed Murad Ramzıdiń «Talfık al-Ahbar», Lýtfýlla án-Nasafı ál-Kıdanıdiń «Hýlası al-Kıdanı», Ýbaıdýlla ál-Mahbýbıdiń «Muhtasar ál-ýahaıa fı masaıl ál-hıdaıa», Ál-Halabıdiń «Halabısaǵır», «Mýltaka al-Abhýr», Muharram ıbn Muhammed az-Zaılıdiń «Hadıııat as-salýk fı sharh týhfat al-mýlıýk» atty eńbekteri bar.
– Taǵy bir aıta keterligi, bul ǵalymdardyń kópshiligine Osman ımperııasy kezinde Súleımen sultan qamqorlyq jasaǵan. О́z basqarýy kezinde ımperııany gúldendirgen dańqty sultan hanafıttik baǵyttaǵy osy eńbekterdiń jaryqqa shyǵyp, elge taralýyna yqpal jasapty, – deıdi Ashat Saılaý.
Bizde sol tustaǵy el arasyndaǵy aǵartýshy tulǵalar týraly derek áli de kemshin. Biz olardyń kópshiligin tek dinı baǵytpen shektelgen degen sholaq paıym jasap júrmiz. Mysaly, Saǵdı Shırazıdyń kitabyn XIX ǵasyrda ustaǵan Tapal ahýndy sol tustaǵy ádebı aǵymdardan habarsyz boldy dep aıta almaımyz. Qoryna osyndaı qyryq shaqty qundy eńbek jıǵan qaıratker solar arqyly eldi ǵylym-bilimge úıretip, aınalasyna tárbıe bergen.
Arab, parsy, túrki tilderindegi bul eńbekterdiń birazyn Mysyrdaǵy ál-Azhar ýnıversıtetiniń dintanýshy-ǵalymy Málik Tólebaı tárjimalap, tarıhı tanymdyq baǵyttaǵy bastamaǵa úlken úles qosyp keledi. Ǵalymnyń kómegi arqasynda Tapal ahýn qoryndaǵy kitaptardyń HIH-HH ǵasyrlarda Reseı, О́zbekstan, Úndistan jáne Mysyrdyń baspalarynan jaryq kórgen «Fataýa Alamgır», «Salotı Masýdı», «Djam’al-ýasaıl fı sharh ash-Shamaıl» degen ataýlary men jalpy mazmundary belgili boldy. «Fataýa Alamgır» musylman elderinde «Ál-Fataýa ál Indııa» dep atalady. Kitaptyń negizgi mazmuny Islamdaǵy sharıǵat zańdary, jalpy etıka, áskerı strategııa, ekonomıkalyq saıasat. Tarıhı derekterde eńbektiń shyǵýyna Uly moǵol ımperııasynyń dańqty padıshahy Muhammed Muhıýddın Aýrangzeb Alamgırdiń yqpal jasaǵany aıtylady. Ǵalymdar kez kelgenniń qolyna túse bermeıtin qundy dúnıeni Tapal ahýn Samarqannan alyp kelgen bolýy múmkin degen boljam jasaıdy.
Al Masýd ás-Samarqandıdiń «Salotı Masýdı» eńbeginiń qundylyǵy sharıǵat ınstıtýttary men ómirlik máselelerge tolyǵymen arnalyp, erekshe ǵylymı stılde jazylǵandyǵy. Kitapqa bedeldi 84 dinı basylym, belgili 125 sahabadan jetken hadıster, 129 ımamnyń ósıet áńgimeleri jınaqtalǵan. Kitap avtory ártúrli jalǵan aǵymdardyń quqyqtyq máselelerin sheshý barysynda óz pikirin bildirgen.
Joba barysynda Maral ıshan Qurmanulynyń (1780-1847) úlken uly Qalmuhammed (Qalqaı) ıshannyń nemeresi Abdýlhamıt ıshan Ábdirahmanuly (1905-1960) paıdalanǵan kitaptar da zertteldi. El ishindegi derekterde Qalqaı nemeresi Abdýlhamıt jaıly estelikter kóp saqtalǵan. Solardyń birinde onyń ákesi Ábdirahman maqsum Mekkede ataqty Osman sultany II Abdýlhamıtpen birge qajylyq paryzyn óteıdi. Ábdirahmannyń bilimdarlyǵyn moıyndaǵan II Abdýlhamıt sultan maqsumǵa Ystanbulda qalyp, dinı qyzmetpen aınalysýǵa usynys jasaıdy. Alaıda sultannyń bul usynysyn Ábdirahman oryndaı almaıtynyn bildirip, elge qaıtýǵa qam jasaıdy. Qoshtasar sátte Osman sultany II Abdýlhamıt Ábdirahman maqsumǵa dostyǵynyń bir belgisi retinde ulyna óz esimin berýge qolqa salypty desedi. Sóıtip, Ábdirahman maqsum 1905 jyly dúnıege kelgen ulyna azan shaqyryp, iri saıasatker retinde Eýropa bıleýshilerin moıyndatqan II Abdýlhamıt esimin qoıǵan eken. Keıin halyq ony Ámıt ıshan dep atap ketedi.
Ámıt ıshan jastaıynan Quran Kárimdi júrgizip oqyp, on úsh jasqa kelgenshe Syr boıyndaǵy belgili Ýbaıdýlla, Bájim, Imanaly moldalardan, keıin óziniń ákesi Ábdirahman maqsumnan dinı dáris alady. Bilimge, ónerge óte qushtar Ámıt ıshan odan ári bilimin jetildirý maqsatynda 1919 jyly Buqaradaǵy Kókiltash medresesine oqýǵa túsip, alǵyrlyǵymen erekshelenedi. 1926 jyly medreseni úzdik támamdap, jan-jaqty tereń bilim alyp shyqqan ol arab, parsy, shaǵataı, túrik tilderin erkin ıgerip, dinı ádebıetterdi qazaq tiline aýdarady. О́ziniń tereń bilimdarlyǵynyń arqasynda dinı bilim men medısınany úılestirý arqyly tábıb ilimimen naýqastardy shópten jasalǵan dárilermen, júıke aýrýlaryn duǵamen emdep jazyp jiberip otyrǵan.
Keńes bıligi birjola ornaǵannan keıin Ámıt ıshan bolshevıkterdiń qysymyna shydamaı, birshama ýaqyt Tájikstanǵa ketýge májbúr bolady. Keıin 1946 jyly Baıǵazy Tájibaev esimimen elge qaıta oralady. О́miriniń sońyna deıin halyqqa qyzmet etken ıshannan bir sandyq qoljazba qalady.
Joba barysynda mýzeı qyzmetkerleri Ashat Saılaý, Lázzat Jalǵasbaıqyzy jáne ál-Azhar ýnıversıtetiniń oqytýshysy, dintanýshy-ǵalym Málik Tólebaı arab-parsy tilderinde jazylǵan 4 kitaptyń jalpy mazmunyn qazaq tiline aýdaryp, elektrondy kóshirmesi mýzeı qoryna ótti. Solardyń biri bashqurt ultynyń ókili, óz zamanynyń qabyrǵaly qaıratkeri Muhammed Murat Rámzıdiń «Talfık Ál-Ahbar» kitaby. Ol bul eńbekti 1892-1907 jyldar aralyǵynda jazyp, Troısk qalasyndaǵy Rasýlıııa medresesiniń jetekshisi Sheıh Zaınýllanyń qarjylaı demeýshiligimen 1908 jyly Orynbordaǵy «Karımov, Hýsaınov jáne K» baspahanasynda basylyp shyǵady. Kóp uzamaı bılik tarapynan «avtordyń hrıstıandar álemine jáne jalpy orystyń bárine aram pıǵyly jáne jekkórýshilik qatynasy baıqalady» degen jeleýmen tárkilenedi. Osyndaı kedergilerge qaramastan Shyǵys elderine tez taraǵan kitap 270 betten turady. Túrkilerdiń shyǵýy men damý tarıhy, olardyń kórshilermen qarym-qatynasy, Edil Bulǵarııasynyń tarıhy men mońǵoldar shapqynshylyǵyna deıingi turmysy beınelenetin bul týyndynyń tarıhı mańyzy zor. Sonymen qatar Altyn Ordanyń qurylýy men Islamdy qabyldaýy, orys patshasy Ivan Groznyıdyń Qazandy jaýlap alǵanǵa deıingi oqıǵalar sıpattalǵan kitap mýzeıdegi qundy jádigerdiń biri.
– О́z kezeńinde aınalasyna ımam ál Bázzazııa degen atpen tanys bolǵan Muhammed ıbn Muhammed ıbn Jıhab ıbn Iýsýf ál Kerderı Haýarezmıdiń «Ál-jamı Ýaldjýz» kitaby biz úshin baǵa jetpes dúnıe. Keıbir zertteýshiler pikirinshe Aral atyrabynda dúnıege kelgen ol hanafı aǵymyndaǵy bedeldi ǵalymnyń biri bolǵan. Osman ımperııasyna baǵynyshty aımaqtarda ómir súrgen ǵalymnyń hanafı aǵymynyń sharıǵat zańdary, fıkh máselesi baıandalǵan kitaby HH ǵasyrdyń basynda mysyrdaǵy ál-Halabı baspasynan jaryq kórgen. Taǵy bir qyzyǵy, orta ǵasyrlyq oqymystylardyń osy eńbekterine Eýropa ǵalymdary da joary baǵa beredi. Biraq elimizde bul týraly derek tapshy. Kóp málimetti túrik, ózbektiń arnaıy saıttarynan alyp otyrmyz, – deıdi mýzeıdiń ǵylymı hatshysy.
Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha 2004-2005 jyldary mýzeı qoryna Syr boıyndaǵy dinı qaıratkerler paıdalanǵan birshama sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar jınaqtalǵan eken. Joba barysynda qordaǵy Qaljan ahýn tutyndy delingen «Halabısaǵır», «Mýltaka ál-abhýr», «Hadıııat assalýk fı sharh týhfat ál-mýlıýk» atty kitaptarynyń jalpy mazmuny zertteldi.
Bir aıta keterligi, mýzeı mamandarynyń ıdeıasymen bastalǵan bul jobaǵa qarjy qaralmaǵan eken. Soǵan qaramastan osy óńirde ómir súrgen dinı-aǵartýshylardan qalǵan biraz jádigerdiń qupııasy ashyldy. Syr jerinen tabylyp otyrǵan eńbekterdiń kóbin Mysyrdaǵy ál-Azhar ýnıversıtetiniń dintanýshy-ǵalymy Málik Tólebaı tegin tárjimalap, zertteý barysynda baǵyt berip keledi.
El ishinde mundaı qazyna áli de kóp. Mamandar «eger qoldaý bolsa eleýsiz qalyp kelgen muranyń birazy jaryqqa shyǵyp, el ıgiligine aınalar edi» desedi.
QYZYLORDA
