Balyqty aýlaı da, qorǵaı da bileıik

Osyndaı jaýapty iske adam men tehnıka bólip, úles qosyp otyrǵan sharýa qojalyqtary kóp­ten sanalady. Bul talapqa júrdim-bardym qaraıtyndar da joq emes. Jýyrda bıylǵy naýqan aıasynda «Shıeli orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemesi» KMM qyz­met­kerleri jáne «Maqsat» sharýa qoja­lyǵynyń jumysshylary aksııa uıymdastyrdy. Oblys áki­mi­niń birinshi orynbasary Serik Qojanııazov qatysqan aksııa ba­rysynda kanaldar men qashyrt­qylardan jınaǵan 15 900 shabaq Báıgequm aýyldyq okrýgindegi Hanqoja sý aıdynyna jiberildi.

Ile-shala Aral-Syrdarııa ob­lys­­aralyq basseındik balyq sha­­­rýa­shylyǵy ınspeksııasy­nyń uıym­­­dastyrýymen Jalaǵash aýda­nyndaǵy Begimkól 15 000 shabaq­pen molyqty. Bul rette aýdan­­dyq orman sharýashylyǵy men ja­nýar­lar dúnıesin qorǵaý mekemesi, «Stroı servıs» JShS ókilderi, tabıǵatqa janashyr erik­tiler bel­sendilik tanytypty. Birlesken jumys arqasynda bıylǵy «Sha­baq qutqarý-2023» ak­sııasynyń al­ǵash­qy aıyndaǵy málimet boıynsha 1 mln 654 myń balyq shabaǵy sýy tar­tylǵan tanapta tunshyqpaı, aıdynda er­kin júzip júr.

– Shabaq qutqarý baǵytynda jumys istemeıtin sharýashylyq­­tar joq emes. Tapsyrylǵan esepke baılanysty mundaı sharýashylyq­tar­ǵa eskertý beriledi. Eger ony eleń qylmasa, shara qoldanamyz. Bul – barlyq sharýa qojalyqtary úshin ortaq talap. Keıingi jyldary osy iske eriktiler de atsalysyp júr, – deıdi Aral-Syrdarııa oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń bólim basshysy Ǵabıt Ermaǵambetov.

О́z aldyna jeke qurylym bolyp ashylǵaly beri Aral-Syrdarııa oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy tehnıka men jabdyqtan tapshylyq kó­rip otyrǵan joq. Alda da jetildiri­le túsedi degen úmitte. Biraq bra­konerlerińiz de jyl saıyn ádis-aılasyn jetildirip, jymysqy áre­ketterin jandandyrýǵa kósh­ken. Ins­pektorlar men tabıǵatty qor­ǵaý polısııasy mamandarynyń aıtýynsha, sýdaǵy tirshilik ıelerin qurtatyn qyrypsal quraldyń biri – elektrqarmaq. Qoldan jasalǵan bul qurylǵy teńizdiń ashy sýyna salynbaıdy. Túbi kórinbeıtindik­ten aqqan ózenge de salý tıimsiz. Sondyqtan da brakonerler kól betin torýyldaıdy. Qýaty joǵary qurylǵymen urǵannan keıin sýdaǵy mıkroorganızmder de joıylyp ketedi. Bul kóldegi balyq bitken azyǵynan aıyrylady degen sóz.

Biraq bizde osy qurylǵynyń ora­san zııan keltiretindigin, ba­lyq­­tyń osynyń saldarynan ól­­gen­digin anyqtap bere ala­tyn maman joq. Osydan da ustal­ǵan brakonerlerdiń sot aldy­na barǵanda sútten taza, sýdan aq bolyp shyǵyp jatatyn kezi kóp. Elektrqarmaq tikeleı tús­se balyqty sespeı qatyrady. Janamalaı tıgennniń ózinde ýyl­dy­ryq shashý qasıetinen aıyrylady. Endi osyny sot bıologııalyq sa­raptamada dáleldeý qıyn. Bizde satýǵa tyıym salynǵan qytaı aýy da aıdyndaǵy balyqtyń sırep ke­týine sebep bolyp otyr.

– Qarmaqpen ár adamǵa 5 kıloǵa deıin aýlaýǵa ruqsat bar. Biraq sony mise tutpaı, qyryp aýlap, qapqa toǵytatyndar kóp. Toqpen uryp, maıda kózdi tormen súzip ótken aıdynda balyq azaımaı qaıtedi? Bizde balyqtyń quny qymbat bolǵanmen, ony baılyq re­tinde baǵalaý kemshin bolyp otyr, deıdi bólim basshysy.

Úkimet basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Qyzylorda oblysynda «Balyq sharýashylyǵyn damytý­dyń 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan óńirlik baǵdarlamasy» ázirlengen. Baǵdarlamada 2030 jylǵa deıin 16 shabaq sharyashylyǵy, 12 to­ǵan sharyashylyǵy qurylyp, 3 tu­ıyq júıeli symen qamtamasyz ety qu­rylǵylary iske qosylyp, kól­de tayarly balyq ósiry sharyashy­lyqtarynyń sanyn 55-ke jetkizy josparlanyp otyr.

Jalpy, balyq sharýashyly­ǵy kórshiles Túrkistan oblysyn­da qarqyndy damyp keledi. Bi­raq qyzylordalyq kásipker­ler de quralaqan emes. Inspeksııa­daǵylardyń aıtýynsha qazir oblysta 8 toǵan sharýashylyǵy qurylǵan. Jergilikti azamattar arasynda afrıkalyq jaıyn ósi­rip, paıda taýyp otyrǵandar bar. Sý aıdyndarynda sharbaqty ba­lyq sharýashylyǵyn damytýǵa den qoıǵandar da kezdesedi. О́tken jy­ly oblystan 3575,7 tonna balyq Re­seı, Germanııa, Grýzııa, Lıtva, Pol­sha, Nıderland, Ázerbaıjan, Vengrııa, Aýstrııa, Chehııa, Fransııa, Qy­­taı memleketterine eksporttalǵan. Al­da onyń kólemin arttyrý jos­parlanyp otyr. Ishki saýdada da balyq baǵasy burynǵydan joǵary. Sazandy kılosy 1 500 teńgeniń aınalasynda saýdalaısyz, aq amýr men dóńmańdaıdyń da baǵasy osy shamalas.

Jýyrda ótken Aral óńiri ba­lyq­shylarynyń VII sletinde teńiz­degi balyq qoryn anyqtap, naqty ósý dınamıkasyn tereń zertteý qajettigi sóz boldy. Teńiz aýqymy 27 mıllıard tekshe metrden 19 mıl­lıardqa azaıǵan. Biraq balyq aýlaý lımıti áli burynǵy kúıinde tur.

Shynymen de osy kúni násibin teńizden aıyrǵan jurttyń nazary túsińki. Sebebi sal­ǵan aýyn maı­laıtyn balyq buryn­ǵydan áldeqaıda azaıyp ketken. Sý mar­janyn súzgen jurttyń osy máse­lesin slette kótergen Aral aýdanynyń ákimi Serik Serma­ǵam­betov túıtkildi máseleniń kózge kó­rin­beıtin tustaryn ashyp aıtty.

– Búginde zańsyz balyq aýlaý­dyń deregi kóp. Osyǵan tosqaýyl qoıý baǵytynda aýdan aýmaǵynda belgilengen oryndarynda arnaıy salmaq ólsheıtin tarazy men beıne baqylaý qondyrǵylarymen ja­raqtalǵan beket qoıý jumystaryn qolǵa ala otyryp, teńiz baılyǵyn urlap jatqandardyń aldyn alý kerek. Tabıǵat paıdalanýshylar óz ýchaskelerinde balyq aýlaýmen aınalysatyn barlyq jeke tulǵalardyń zań sheńberinde tirkelýine nazar aý­darǵany jón. Al teńizge tú­ser sýdyń tapshylyǵyn retteý úshin 2005 jylǵa deıin jumys iste­gen «Aral sý sharýashylyǵy» meke­me­sin qaıta qurýdy usynamyz, – dedi ol.

Kishkentaı ǵana shabaqtan bas­tal­ǵan áńgimeniń sońy osyndaı soqtaly máselelerge ákep soǵady. Aıtpaqshy, jýyrda «Brakoner – 2023» sharasy bastaldy. Oblystyq polısııa departamenti tabıǵat qor­­ǵaý bóliminiń aǵa ınspektory, polısııa podpolkovnıgi Jas­ulan Jakııaeevtiń aıtýynsha, sha­ra bastalǵan 8 kúnniń ishinde 17 ákim­shilik, 1 qylmystyq is qoz­ǵalǵan. Jalpy, jyl basynan beri tabıǵatty qorǵaý talaptaryn buz­ǵandarǵa 33 qylmystyq is qozǵa­lyp, 497 ákim­shilik quqyq buzýshylyq anyq­talǵan.

– Jaqynda ǵana 109 kılo ba­lyq­ty zańsyz aýlaǵan azamatty us­tadyq. Odan sál buryn jarty tonnasyn artyp alǵandar ustalǵan. Bári biriniń aýzyna biri túkirip qoı­ǵandaı jumyssyzdyǵyn, bala-shaǵasyn osy arqyly asyrap otyr­ǵanyn sóz etedi. Áıteýir, qynadaı qyrylǵan jándiktiń obalyn oılaıtyndar az. Bir kúndigin oılaǵan­dar kóbeıgen saıyn balyq qory aza­ıyp bara jatyr, deıdi polısııa podpolkovnıgi.

Quny qymbat bolǵanmen baǵasy kem balyqtyń jaıy osyndaı. Ony qorǵaýdy búgin kúsheıtpesek, kúni erteń balyq ornyna baldyr aýlap qalýymyz ábden múmkin.

Qyzylorda