Kolyma tamuǵynan ótken

Shahan Álimhanulynyń Kolymada aıdaýda bolyp, aýyr jyldardy basynan ótkizgenine qaramastan otandyq teatr salasynda teńdessiz akter bolǵanyn ataqty teatr synshysy Áshirbek Syǵaı bylaı tolǵaıdy: «Nege ekeni belgisiz, eki kisiniń, eki keıipkerdiń nusqasyn eske alamyn. Ol – Sholohovtyń «Adam taǵdyryndaǵy» – Sokolov, ol Áýezovtiń «Qaragózindegi» – Syrym. Bul ekeýiniń ártúrli jaǵdaıda, basqadaı áreket ústindegi kórineri belgili. Biraq qarap otyrsańyz, osy ekeýinde ózara bir uqsastyq bar. Qapastan qashqan Sokolov, Qaragóz qabirinen ilbı kóterilgen, saqal-shashy úrpıe, óz súıgen rýhy aldynda ant berip, kúreske attanǵan peri. Syrymnyń keskini Shahan Álimhanulynyń ómir joldaryn eske túsirgendeı. Ásirese Syrymnyń (Shahannyń):

«Quıyl sózim, quıyl sózim, qıylmaı,

Taýdan aqqan tas bulaqtyń sýyndaı.

Ortqyp oınap, kóbikten de aspanda,

Ishin tartyp alasurǵan quıyndaı.

Jalynyndaı túndegi órttiń jalanshy,

Jansyn janym, aqsyn qanym ty­ıylmaı!» degen tereńnen týlap shyqqan tegeýrindi monologteri boıymyzdy shymyrlatyp, júregimizdi dir etkizbeıtin be edi? Muhtar Áýezov qana aıta alǵan sóz marjanyn, altyn oıdy Shahan Mýsındeı arqaly akter ǵana baıybyna jetkizip aıta alsa kerek».

О́ner ıesi ózi jazyp qaldyrǵandaı, ol 1913 jyldyń jeltoqsan aıynda qazirgi Pavlodar oblysynyń Maı aýdany, Aqjar deıtin aýylynda dúnıege kelgen. Jas shaǵynda aýyldas, atalas ári ákesiniń dosy, arqaly aqyn Nurlybek Baımuratovtyń tálimin kóp alǵan. Nurlybek kezinde ataqty Isamen aıtysqa túsken aqyn. Temirbolat Arǵynbaev syndy birtýar ánshiniń de salǵan ánderi bala Shahannyń keýdesinde saırap ósti. Semeıdegi orys-qazaq mektebinde («Qazkommýna») áıgili kınorejısser Sháken Aımanovpen bir klasta bilim ala júrip, kúsh atasy Qajymuqan, ataqty ánshiler Maıra men Ámireniń ónerlerin tamashalap, shyn talanttaryna tánti bolǵan. Taǵdyrdyń jazýymen Almatyǵa kelip, 1930 jyly Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Sol jyly «Pıoner» gazeti men «Jańa mektep» jýrnalynda onyń «Malshy bala», «Pıoner marshy», «Birinshi maı», «Syrǵanaq» óleńderi jaryq kórgen. О́kinishke qaraı, arada kóp ýaqyt uzamaı ákesi ómirden ótip, elge oralýǵa májbúr bolady. Semeıde biraz ýaqyt tilshi bolyp, odan soń osy kúngi Besqaraǵaı aýdanynda atqarý komıtetiniń hatshysy bolyp júrgen shaǵynda ashtyq qasiretin óz kózimen kórgen.

«Birde Maılyqaraǵa komandırovkamen bara jatyp, qaıtyp kele jatyp, taqyr joldyń birde oń jaǵynda, birde sol jaǵynda, keıde jaqyn, keıde alys, aıdalada ár jerde azyp-tozyp, ashtan ólip, irip-shirip, qarǵa-quzǵynǵa jem bolyp jatqan azamattardyń ólimtigin myna men sorly óz kózimmen kórdim. Kózde jas, kóńilde muń, kúńirenip «búıtken komandırovkasy qurysyn» dep qaıtyp keldim. Sol kórgen-bilgenimdi aıtaıyn desem, aıtýǵa qorqamyn, aıtpasam qaıǵy-muń ishime syımaı áketip barady. Tereń tolǵanys, tuńǵysh tebirenisten birinshi óleń «Maılyqara» osylaı týdy... Eldiń «Bul ne sumdyq, el aman, jurt tynysh, soǵys joq, oba sııaqty aýrý joq, al halqymyz ashtan ólip jatyr. Ne isteý kerek, qaıda baryp, kimge aıtý kerek? Oblıspolkom qaıda, Obkom qaıda? Narkom qaıda? Kraıkom qaıda? Aryz jazsaq pa eken, álde jaı hat jazsaq pa eken» degen ashýly áńgimelerin qudaıdyń qutty kúni estidim. Osy ashýly áńgimelerdiń áseri bolýy kerek, «Narkomǵa hat» deıtin óleń jazyppyn. Sonda ózim narkomnyń kim ekenin de bilmeımin. Al Goloshekındi bárimiz jaqsy biletinbiz. Sebebi astyq daıyndaý naýqany kezeńinde Goloshekın atynan «qyzyl kerýen» deıtin astyq tasıtyn kerýender uıymdastyrylatyn. Sol kerýenniń sholaq belsendileri ár kolhozshynyń eski kebejesiniń túbindegi eki-úsh kese tarysyn tintip, tartyp alyp, astyq daıyndap, jospar oryndaıtyn» dep eske alady bul zobalańdy aqyn.

Semeı oblystyq qazaq drama tea­try­­­­nyń shańyraǵyn kóterýge atsalysyp, óner­ álemine birjola bet burýdy aldyna maqsat etken tusta aıaq astynan qara quıynǵa uryndy. 1937 jyldyń qýǵyn-súrgininde «Narkomǵa hat» óleńi úshin 18 jylǵa bas bostandyǵynan aırylyp, alystaǵy Kolymaǵa jer aýdaryldy. Onyń qapasta júrip jazǵan óleńderi keıin «Qapasta jazylǵan hattar» atty jınaqqa engen. О́ner ıesi aıdaýdan elge 1946 jyly oralǵanymen, 1948 jyly qaıtadan abaqtyǵa qamalady. Aqyry 1954 jyly túpkilikti bosap shyqty. Almatydaǵy Memlekettik balalar men jasóspirimder teatryna, keıin M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq drama teatryna ornalasyp, akterlik qyzmetin tabysty jalǵastyrdy. Sóıtip júrgende belgili kınorejısser Májıt Begalınmen tanysyp, onyń «Bul Shuǵylada bolǵan edi» kartınasyna túsken. Keıin Sháken Aımanovtyń «Biz osynda turamyz», Ázirbaıjan Mámbetovtiń «Jaýshy» fılmderinde mańyzdy rólderdi oınady. Budan basqa «Án qanatynda» – aqyn, «Sarshatamyzda» – brıgadır, «Alataýdyń kúmis múıizderinde» – brakoner, «Ulanda» professor rólderinde sheberligin tanytty. Ilııas Jansúgirovtiń ataqty «Qulager» poemasy jelisimen 70-jyldary túsirilgen kınotýyndyda Aqan seriniń róline laıyqty akterler qatarynda Shahan aǵanyń da esimi qatar atalǵan eken. Alaıda kezindegi «halyq jaýy» kúıesi onyń jolyn kesti. Sóıtip, bul fılmde ol Saldyń rólin asqan sheberlikpen somdady. Atap óterligi, bul tarıhı kartınada ataqty Kúreńbaı synshynyń rólin taǵy bir kerekýlik akter, Ertis aýdanynyń týmasy Báıten Omarov oınap shyqqan edi.

Teatr sahnalarynda Shahan Mýsın Aqan serini, Syrym men Mosartty, Sákendi, Jaıaý Musa men Mahambetti keıiptep, ónerdegi elden erek darynyn moıyndatty. Katorgaǵa aıdalyp, aıdaý qajytsa da ol ónerden qol úzbedi. Túrmeden sońǵy barlyq rýhanı kúshin teatrǵa arnady. Rýhy tirilip, mártebesi ósti. 1956 jyly jazyqsyz jaladan birjola aqtalǵanda:

«Aspanda temir qazyqsyz,

Aýysyp ońym solymmen.

Jazǵyrylyp jazyqsyz

Jıyrma jyl júrdim sonymen», degen óleń joldaryn aq paraqqa túsirgen eken.

Ataqty jerlesimiz, sahna sańlaǵy Shahan Mýsınge 1966 jyly Qazaqstannyń Halyq ártisi degen qurmetti ataq berildi.

 * * *

Jýyqta óner ıesiniń týǵan jeri – Maı aýdanynda 110 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti. Mereıtoılyq shara Kóktóbe aýylyndaǵy mádenıet úıinde bastaý alyp, aımaǵymyzǵa belgili til ǵalymdary, mádenıettanýshylar jáne zııaly qaýym ókilderiniń qatysýymen «Halyq úshin týǵan ór tulǵa» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa boldy. Onda «Shahan seri» atty kitaptyń tusaýkeseri ótti. Bul – aýdandyq kitaphana qyzmetkerleriniń bastamasymen júzege asqan joba. Aýdandyq kitaphananyń qyzmetkeri Tolqyn Shomanova atalǵan eńbektiń jaryqqa shyǵýyna Halyq ártisiniń qyzy Maqpal Mýsına da óz úlesin qosqanyn aıtady.

Sahna sańlaǵynyń týysy Darıǵa Mýsı­na­nyń uly Ermek Mýsın naǵashysy týra­ly estelikterimen bólisip, anasy jınap júrgen otbasylyq fotosýretter men qujat­tardy aýdandyq kitaphana qoryna ta­p­syrdy. «Tapsyrǵan zattardyń arasyn­da­ naǵashymnyń maǵan arnap jazǵan hat­tary bar. Onda meniń jaqsy jolǵa tús­ke­nimdi qalap, sáttilik tileıdi. Bala kezden ol kisige jaqyn boldym. Almaty qala­sy­na qydyryp barǵanda teatrda ol kisi qa­tys­qan qoıylymdardy úzbeı tamashalap júr­dim. О́te baıypty, sabyrly adam boldy. Tap­syrǵan fotosýretter arasynda Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystan oralmaǵan eki aǵa­sy­nyń sýretteri bar. Muny el kórsin, ta­ny­syń degen maqsatta tabystadym», deıdi ol.

Aqynnyń torqaly toıynda oblystyq Isa Baızaqov atyndaǵy fılarmonııanyń ártisteri án shyrqap, ónerlerin kórsetse, jergilikti ıppodrom mańynda 10-nan asa kıiz úı tigilip, jergilikti qolónershilerdiń kórmesi uıymdastyryldy. Mereıtoı is-sharasy kókpar, alaman báıge, qazaq kúresi, qoshqar kóterý syndy ulttyq oıyndarmen jalǵasty.

Maı aýdanynyń ákimi Aǵybaı Ámirın áıgili óner ıesiniń esimin ulyqtaý maq­satynda akter dúnıege kelgen Aqjar aýylynyń orta mektebinde Shahan Mýsın­niń murajaıy ashylatynyn, al bilim orda­synyń ózine onyń esimin berý kózdelip otyrǵanyn jetkizdi. Byltyr dál osy mektepte jerlesimizdiń bıýsti ashylǵan edi.

Pavlodar oblysy,

Maı aýdany