HALYQTYŃ О́Z ADAMY

Álemdik daǵdarys búgingi órkenıetti qoǵamnyń damý barysyna jan-jaqty, tereń taldaý jasaýdy qajet etip otyr. Daǵ­da­rys qarjylyq, ekonomıkalyq qana baǵyt almaı, saıası júıelilik sıpatqa ıe bolýda. Saıasatkerlerdi, gýmanıtarlyq ilim­niń oqymystylaryn, álem oıshyl­daryn ekonomıkalyq zańdylyqtardyń qyr-syrlarymen qatar qoǵamdy bas­qarýdyń saıası júıesi de oılandyra bastady. Batystyń lıberal-demokrat­tarynyń ilimi, ıdeıalyq tujyrymdary bul kúnde toqyraýǵa ushyrap, irkiliske tap bolyp, syr bere bastady. Búgingi saıasatkerler ekonomıkalyq sátsizdikterdiń bir ushyn saıası júıeniń jetilmegendigimen, bıliktiń olaqtyǵymen, basqarý tásiliniń ózin aqtamaýymen baılanystyryp otyr. Baıyrǵy Eýropa elderinde basshylyq turaqtamaı, jıi aýysýda, halyq ózi saılaǵan basshylary­nan túńilip, ony aýystyrýǵa májbúr bo­lýda. Máselen, Brıtanııanyń lıberaldyq partııasy jýyrda saılaýda jeńiliske ushyrap, onyń jetekshisi Gordon Braýn úkimet basynan ketti. Grekııa men Eýro­palyq odaqtyń birqatar elderine tónip turǵan qarjylyq daǵdarys qaýpi jurt­shylyqty alańdatyp otyr. Bul neni kórsetedi? Ekonomıkalyq daǵdarys saıası daǵdarystyń da tórkinin, túpki sebepterin jalańashtap, áıgileı túsýde. Sondyqtan da, bul kúnde saıası basqarýdy jetildirý jaıy kún tártibine qatty qoıylyp otyr. Osyǵan oraı bizdiń elimizde de saıası basshylyqtyń dárejesine, onyń qoǵamǵa yqpaly, halyqtyń tilek-talaptaryn qana­ǵattandyrý jaıy úlken mańyzǵa ıe bolýda. Osy oraıda elimizdegi prezıdent­tik bılik, parlamentarızmniń ornaýy saıasatkerlerdiń de, ǵalymdardyń da, zııaly qaýymnyń da nazaryna jıi ilige bastady. Ásirese, álemdegi halyqaralyq ahýaldyń kúrdelilene túsýine oraı Elbasymyzdyń júrgizip otyrǵan saıasaty, onyń zamana talabyna saı basshylyqty jetildirip, iskerlik tanytyp otyrǵany kóptiń kóńilinen shyǵýda. Sońǵy ýaqytta baspasóz betinde Elbasy saıasatyna halyqtyń kózqarasy, ony qoldaýy, ult kóshbasshysynyń qaıratkerlik, saıasat­kerlik, ıntellektýaldyq, adamı qasıet­teri jıi sóz bolyp, bulardan kópshiliktiń Elbasy saıasatyna rızashylyq sezimi aıqyn ańǵarylýda. Nursultan Nazarbaev – qarapaıym halyqtyń súıispenshiligine laıyq tulǵa. Árıne, ol bul dárejege ońaılyqpen jetken joq. Ol úlken ómir ótkelinen ótti. Mol saıası tájirıbe jınaqtady. Uıym­dastyrýshylyq qabileti de, oıshyl-rýhanı óresi de ósti. Bul kúnde ol saıası qaıratker, ult kósemi retinde tolysqan shaǵynda, óziniń shyrqaý bıiginde. Adam balasy ártúrli jaratylǵan: bir adam bir kúndigin, qazirgisin oılaıdy, ekinshi adam erteńin, bolashaǵyn oılap, artta qaldyrar murasyna qyzmet etedi. Eldiń bári bir sáttik qyzyq, maqsat úshin ómir súredi desek, qateleser edik. Bolashaq úshin, erteńgi kún úshin ǵumyr keshetin kúresker, optımıst jandar ár kezde-aq jetkilikti. Áıtpese ómir qyzyq bolmas edi, ári qoǵam damymas edi, árkim bir kúndik bas qamynan arǵyǵa barmasa, qas qaǵym sáttik múddemen shekteletin bolsa, adamzat ilgeri baspas edi. Qoǵam óz ortasynan ozyq oıly, erekshe daryndy tulǵalardy, kósem danagóılerdi dúnıege ákelmes edi. Sondyqtan da, biz adamzat tarıhyndaǵy erekshe daralanǵan óz esimin tarıhqa qaldyrǵan jandardyń rólin oryndy baǵalaımyz. Sırek tulǵalardyń qoǵam ómirindegi belsendi jetekshilik róline erekshe mán beremiz. Elbasynyń búgingi ómir jolyna kóz jibergende, ony bir kúndik emes, mezettik emes, esimi tarıhqa keter, orys ǵalymy Mıhaılovskııdiń sózimen aıtqanda, máńgilik adamdar tobyna jatqyzar edik. Máńgilik degen uǵym ásirelenip aıtyl­ǵany anyq, túsinikti tilmen aıtqanda, aty men isi halyq jadynda uzaq saqtalatyn tulǵa degen maǵynada qabyldaımyz. Jetpisinshi jyldardyń aıaǵynda Más­keýde qoǵamdyq ǵalymdar akademııa­synyń aspırantýrasynda oqyp júrgen kezim. Osynda Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń lektorlar tobynyń jetekshisi Vladımır Saprykın doktorlyq dısser­tasııa qorǵady. Keshinde dıssertasııasyn jýdy. Dastarqan basyna ǵylymı keńestiń múshelerinen basqa Qaraǵandydan Más­keý­ge jınalysqa kelgen obkomnyń birinshi hatshysy Vasılıı Kýzmıch Akýlınsev jáne temirtaýlyq bir-eki orys jigiti boldy. Úzilis kezinde temirtaýlyq jigittiń biri menimen tanysyp, oqý jaıymdy, kim ekenimdi surady. Qysqasha ózimdi tanystyrdym. Jigit Temirtaýda isteıdi eken, dosynyń dıssertasııa qor­ǵaýyna ádeıi kelgen kórinedi. О́zi ashyq, áńgimege ysylǵan jigit eken. El jaǵdaıyn surap edim, birden áńgimeni ózderiniń jerlesi Nursultan Nazarbaevqa burdy. Bizde tamasha saıası basshy ósip keledi. Bolashaǵy zor. Oblysta úlken bedelge ıe. О́ndiristi jaqsy biledi, onyń ústine uıymdastyrý qabileti kúshti, adamdarmen tez til taba biledi, ózi sózge sheshen, eki til­ge birdeı. Syrt tulǵasy da kelisti. Qa­rap turyńdar, bul jigit keleshekte Qazaq­standy basqaratyn bolady dedi. Jigit sózin bolashaqty boljap-bilip kelgendeı kesip aıtty. Orys jigitiniń qazaqtyń balasy týraly aǵynan jarylyp, jyly lebiz bildirgenine ishim jylyp qoıa berdi. Ol kezde syrtynan atyn bilgenim bolmasa, Nursultannyń ózin kórgenim joq edi. Orys jigitine bolashaq basshy sizdiń jerlesińiz bolatyny, árıne, sizge jaqsy, tanysynyń óskenine kim qýanbaıdy, dep edim, “joq, maǵan ǵana emes, sizge de, búkil qazaqstandyqtarǵa jaqsy”, – dedi ol. 1981 jyly oqýdy bitirip, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty bolyp, Alma­tyǵa oralǵanda Ortalyq Komıtettiń jańa hatshysy bolyp istep jatqan Nursultan Ábishulyna sálemdesip, tanysyp shyqtym. Jalyndaǵan jas jigit birden jaqsy áser qaldyrdy. Temirtaýlyq orys jigittiń budan eki jyl buryn aıtqan sózi esime túsip, shynynda da bul jigittiń keleshegi mol, úlken úmit kúttiretinine kúmán keltirmedim. Jigit durys maqtaǵan eken, qatelespepti, til-kózden aman bolsyn, jarly baıymaı ma, jas óspeı me, úlken kisi izbasaryn dóp tapqan eken, degen oı kókiregime uıalaı ketti. Sodan Kókshetaý oblystyq partııa komıtetine hatshy bolyp ketkenimshe, Ortalyq komıtette birge istedik. Sekretarıat, bıýro májilisterinde sóılegen sózderine, bergen usynystaryna dán rıza bolyp júrdik. Kókshetaýda júrgende egin oraǵy kezinde Kýıbyshev aýdanyna keldi. Men osynda obkomnyń bıýrosy bekitken ókil edim. Astyq jınaý júrip jatqan kez. Aýa raıy jaýyn-shashyndy bolyp, jıyn-teringe kedergi keltirip turǵan-dy. Tikushaqpen egin alqabyna kelip qondy. Qasynda obkomnyń birinshi hatshysy Maqtaı Saǵdıev bar. Jańbyr sirkirep jaýyp turdy. Kombaındar qańtarýly, kúnniń shyǵý sátin kútýde. Aýa raıy kóńilge kirbiń túsirgenimen, jyly júzdi Nurekeńdi kórgende kóńilimiz kóterilip qaldy. “Kún ashylady, jer kebedi, unjyrǵalaryńyzdy túsirmeńizder. Astyq naýqanyn tabysty aıaqtaýla­ryńyzǵa tilektespin. Qoldan kelgen kómektiń bárin aıamaımyz, kómektesemiz, qosymsha tehnıka jiberemiz”, dedi ol ózin qorshap turǵan kombaınshylarǵa. – Arqanyń aýa raıyna úırendiń be, jaǵdaıyń qalaı, Almatyǵa kelgende kirip shyqsaıshy, áńgimeleseıik, – dedi ol tikushaqqa otyrarda menimen qol alysyp, qoshtasyp jatyp. Ishim jylyp qoıa berdi, eski tanystaryn bir sát te umytpaıdy. Baýyrmal, meıirban jan. Jasýdy, sasýdy bilmeıdi, ol kezde Úkimet basshysy Nazarbaevqa da jumys isteý ońaı bolyp turmaǵanynan habardar edik. Kolbınniń dúrbeleń kezeńi kimge ońaı tıdi dersiń. Oblys basshylary Almaty men oblystyń arasynda ersili-qarsyly májiliske baryp-qaıtýmen sapyrylysyp jatty. Tańerteń Almatyǵa kelip, keshki ushaqpen keri qaıtyp júrdik. Birde ádeıi bıletti erteńge alyp, jumys sońynda Úkimet basshysynyń qabyldaý bólmesine keldim. Kómekshisi Nurtaı Ábiqaev jyly júzben qarsy alyp, Nurekeńniń Úkimet májilisin ótkizip jatqanyn, qazir Kolbın sóılep jatyr, sodan keıin jınalys biter, asyqpasańyz kútińiz dedi. Kolbınniń qysqa sóılegen kezi bar ma, bir saǵattan asqanda Nurekeń kabınetine keldi. Meni jyly qabyldady, kúni boıǵy jıynnan, ásirese, Gennadıı Kolbınniń uzaq-sonar aqyl aıtqan jadaǵaı uranshyl sózinen sharshap shyqqany sezilip tursa da, basymyz jınalystan bosamaıtyn boldy ǵoı degen sózime Nurekeń: – Salyń sýǵa ketpesin, bári ýaqytsha ǵoı, zaman áli-aq túzeledi, qazirshe shydaý kerek, halyqqa biz qyzmet etpegende, kim qyzmet etedi, – dep meni iske jigerlendire tústi. Kóp uzamaı Nurekeńniń kútkenindeı boldy. Respýblıkada basshylyq ózgerdi. Máskeýdiń ýaqytsha ókili eline oraldy, abyroısyz, moınyna sý ketip, qazaqtar­dyń qarǵysyn arqalap Máskeýge ketti. Ony N.Nazarbaev almastyrdy. El­diń kóńil-kúıi kúrt ózgerdi. Totalıtarlyq júıe­niń qyspaǵyna qaramastan, jańa birinshi basshy respýblıkadaǵy saıasatty jańasha júrgizdi, halyqqa jaqyn saıasatqa ıek artty. Onyń basshylyqtaǵy jańa stıli halyq arasynda zor qoldaý tapty. Máskeýdiń tegeýrindi ákimshil-ámirshil bı­ligine orynsyz ıile qoımady, el, respýb­lıka múddesin barlyq deńgeıde qorǵaı bildi. Buǵan onyń erik-jigeri de, aqyl-parasaty da, is tájirıbesi de jetip jatty. Respýblıka jurtshylyǵy oǵan jan-jaqty qoldaý kórsetti. Nazarbaev saıasaty jalpyhalyqtyq sıpat aldy. Oǵan eldiń kári-jasy túgel sendi, úlken úmit artty. Halyq qoldaýy oǵan kúsh berdi, jasam­pazdyq iske bel sheship, batyl kiristi. Kún demeı, tún demeı el qamyn oılady. Ol halyqpen keńesýge, onymen jıi kezdesýge ýaqyt taba bildi. Biraq Nazarbaev ıi jumsaq, kóringenniń aıtqanymen júre beretin solqyldaq basshy emes. О́zi berik baılamǵa kelgenshe, kópshilik pikirin zertteıdi, mamandardyń aqyl-keńesin tyńdaıdy, biraq bireý aıtty, jaqynym aıtty, akademık aıtty, qart abyz aıtty dep birden qulaı ketpeıdi. О́ıtkeni, basqalar jańylyssa, az zalal ákeledi, al birinshi basshy qatelesse, búkil qoǵam zııan shegedi. Basshynyń asyǵystyqqa baryp, qatelikke urynýy – úlken kesel. Sondyqtan da Nazarbaev ár nársege kóp oılanyp, kóp tolǵanyp baryp qadam jasaıdy. Máselege kózi jetkende ǵana ol óz kesimin aıtady, ári jaýapkershilikti óz moınyna ala biledi. Qyryq jyl boıy halyqqa qasiret ákelgen Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Joǵarǵy Keńeste eldiń egemendigi týraly deklarasııa jarııa etildi. Bul táýelsizdikke jetýdiń birinshi baspaldaǵy boldy. Máskeýdegi Gorbachev bastaǵan ortalyq basshylyq tikeleı qarsylyq jasaı almady. Ýaqyt talaby, zamana tegeýirini osyndaı edi... Halyq poezııasynyń alyby Jambyl Jabaev óz dáýiriniń jyrshysy boldy, elin, jerin, Otanyn, batyrlaryn, kósem­derin jyrlady. Bolshevıkterdiń kósemi Stalınge kóp úmit artyp, ony jyrǵa qosty. “Stalınge teń tappaı, qınalǵan Jambyl jeri osy” degen sózi aforızmge aınaldy. Salystyrý, shendestirý shyǵys poezııasyna tán qubylys ekeni belgili. Bir zatty, ne tulǵany maqtaý úshin ony tabıǵat kúshterimen, jan-janýarlarmen salystyra sýrettedi. Ádebıettegi bul qubylys keıin saıasatqa da aýysty. Bir saıası tulǵany madaqtaý úshin tarıhtaǵy ataqty esimdermen salǵastyrdy, solarǵa teńestirdi. Ásirese, bul keıingi kezde eldiń Tuńǵysh Prezıdenti týraly sóz bol­ǵanda, ony el tarıhyndaǵy uly tulǵa­larmen nemese álemdik iri qaıratker­ler­men salystyrý daǵdyǵa aınala bastady. Shyndap kelgende, bul qubylys Batysta, ne Reseıde kóp etek almaǵan. Al bizde nege ekeni belgisiz, sirá halqymyzdyń elik­teýge eptiliginen be, álde ejelgi shy­ǵys poezııasynyń dástúrine yńǵaılan­ǵandyqtan ba, áıteýir Elbasymyzdy birde Abylaıǵa, birde Vashıngtonǵa, birde Ata-túrikke, birde de Gollge teńeýshilik kóbeıip ketti. Elbasyn laıyqty baǵalaý úshin syrttaı baqylaý jetkiliksiz, jaǵdaıdy ishten bilý, tereń zertteý kerek. Sonda ǵana Elbasynyń álemdi moıyndatqan qajyr-qaıraty, salıqaly saıasaty anyq ashylatyn bolady. Tarıhtaǵy belgili tulǵalarmen salystyrý arqyly bizdiń basshymyzdyń abyroıyn arttyryp, bedelin eseleı túsemiz degen qate túsinik qalyptasqan. Bul shyn máninde shalaǵaı pikir. Mundaı qurǵaq salystyrý, shen­destirý Nazarbaevtyń saıası bedeline eshqandaı da bedel qospaıdy, qur dekla­rasııa kúıinde qalady. Olarmen salys­tyrmaı-aq Nazarbaevtyń óz tulǵasyna shyndap úńilsek, onyń naqty júzege asyrǵan isterin oı eleginen ótkizsek, ony dáripteýge, ony maqtanysh etýge tolyq jetip artylady. Oǵan qosymsha aıdar taǵyp, pálen eldiń pálenshesi, túgen eldiń túgenshesi sekildi dep bas qatyrýdyń eshbir qajeti joq. Nursultan Nazarbaev bizdiń zamanda­symyz bolǵanymen, ol tarıhı tulǵa. Tarıhtyń keńistiginen onyń óz ornyn alǵanyna kóp ýaqyt boldy. Ol júzege asyrǵan sharalar – táýelsiz Qazaqstan memleketiniń irgesin qalaýy, ony álemge tanytýy, eldiń jańa astanasyn dúnıege keltirýi, naryqqa negizdelgen jańa qo­ǵamdyq saıası júıeni ornyqtyrýy, qazaqtyń ulttyq mentalıtetin qalyptas­tyrýy, ulttyq elıtanyń jańa turpattaǵy generasııasyn ósirip shyǵarýy, qoǵamnyń ár múshesiniń óz qabiletine súıenip turmys qurýy, jeke basynyń bostandyǵy men ar-uıaty úshin kúrese bilýi arqyly álemdik qoǵamdastyqqa beıimdelýi – Nazarbaevtyń tikeleı qatysýynsyz boldy desek, qateleser edik. Elbasyn eldiń bárinen aqyldy, eldiń bárinen kóregen, eldiń bárinen bilgish oqymysty, elden erek jaratylǵan jan dep otyrǵanym joq. Ol da ózimizdeı et pen súıekten jaralǵan adam. Kerek de­seńiz, odan ekonomıkany da jaqsy biletin ǵalymdar bar. Odan tarıhty (onyń belgili bir kezeńin) tereń biletin tarıhshylar da bar. Odan fılosofııa kategorııalaryn jetik biletin oqymys­tylar da kezdesedi. Odan ádebıetti, ónerdi, kınony, baletti, sportty jaqsy biletin júırikter de jetkilikti. Odan qurylys pen sáýlet óneriniń tilin, tehnıkasyn, zańdylyqta­ryn jetik biletin mamandar da az emes. Aýyl sharýashylyǵyn, eginshilikti, mal ósirýdiń jaı-kúıin jaqsy biletin mamandar da barshylyq. Biraq, osy óz salasyndaǵy júırikter basqa máselelerge kelgende qara jaıaý, aıaǵyn attap basa almaıdy. Al bizdiń Elbasy atalǵan mamandyqtardyń búge-shigesin jetik bilmeýi múmkin, biraq osy salalardyń jaı-japsarynan joǵary dárejede túsinigi bar. Nazarbaevtyń bir basynan tabylatyn jan-jaqty bilimdi álgi atalǵan ǵalymdardyń birde-bireýiniń boıynan taba almaısyz. Biraq, Nazarbaev dıletant emes. Ol barlyq másele boıynsha ózin eń bilgir adam dep sanamaıdy. Árdaıym kásibı mamandardy tyńdap, aqyr sońynda ózi sheshim qabyldaıdy. Asyǵystyqqa barmaıdy. El basqarý, bir kezde Lenın aıtqan­daı, kez kelgen aspazshy áıeldiń qolynan keletin sharýa emes. Ol úshin kóp daıyn­dyq, jan-jaqty bilim, kóp qasıetter kerek. Saıasatkerlik, menedjerlik, ustaz­dyq, dıplomatııalyq, psıhologııalyq ázirlikter kerek. Saıası basshyǵa oıshyl­dyq, máseleniń sheshýshi túıinin dóp basý, kúndelikti ómir kórinisterinen oı qoryta bilý, ózindik sheshim qabyldaýǵa batyldyq, oqıǵanyń aldyn ala biletin kóregendik, áleýmettik taldaýǵa beıimdilik qasıetteri kerek. Jeke mamandyq ıelerinde kezdese bermeıtin bul qasıetterdi Elbasy boıynan kóremiz. Bul qasıetter oǵan týa bitken joq, ata-anasynan, batyr babasy Qarasaıdan qalǵan mura emes. Bul onyń óziniń tyn­baı izdenisiniń, oqýynyń, ómirden toqýy­nyń, praktıkalyq is-tájirıbesi arqyly jınaqtalǵan oı men bilimniń tunbasy, qosyndysy. Bul ter men beınettiń, tynymsyz eńbektiń, talmaı izdenýdiń, oqyp-úırenýdiń jemisi. Nazarbaev týa oıshyl, týa kúresker, týa eńbekshil, týa beınetqor, týa órshil, týa kósem bolǵan joq. Onyń jetistigi ýaqyttyń, tarıhı úderistiń jemisi. Ǵasyr boıy ómir súr, ǵasyr boıy úırenýden jalyqpaýdyń nátıjesi. Qoǵamdy basqarý jóninde kóne dúnıe­den beri aıtylyp keledi. Ejelgi grek oıshyly Arıstotel qoǵamdy fılosof basqarýy kerek dedi. Fransýz O.Balzak bolsa, aqyn-jazýshylarǵa artyqshylyq berdi. Sýretkerlersiz birde-bir korol, birde-bir patsha tarıhta qalmas edi dedi. Iаǵnı, qoǵamnyń sheshýshi tulǵasy – aqyn-jazýshylar dep túsindi. Marksıster bol­sa, tarıhtyń tegershigi, tutqasy, qozǵaýshy kúshi – halyq dedi. Al Fransııanyń koroli Lıýdovık XVI bolsa, “memleket de­genimiz men”, dedi. Orys sosıal-demok­raty Plehanov tarıhta jeke tulǵanyń bedeli de kóp ról atqarady dedi. XX ǵasyrda kommýnıster: memleket – biz dedi. Qytaı kósemi Mao: halyq – tobyr dedi. Gıtler: álemdi taza, aqsúıek ult – arıılikter basqarýy kerek dedi. Gogoldiń bir geroıy patshalyq Reseıde soslovıelik artyqshylyq, dvorıandar tuqymy – qoǵamnyń tutqasy dedi. A.Pýshkınniń Dýbrovskııi: gosýdar spravedlıv, ıa býdý prosıt ego. On nas ne obıdet. My vse ego detı, dedi. Mine, qoǵamdy basqarý jóninde túsinik ár zamanda ártúrli boldy. Shyndap kelgende, qoǵamdy halyqtyń óz adamy basqarýy kerek. Halyqtyń óz ishinen qaınap-pisip shyqqan adam ǵana el basqarýǵa qabiletti bolady. Kóptiń suranysyn sezinbegen, ýaqyttyń talabyn dóp baspaǵan adam bılik basynda bolýǵa jaramaıdy. О́zimshil, órminez, ózin ǵana súıetin narsıstik jannan jaqsy basshy shyqpaıdy. Adam talantty, daryndy bo­lýy múmkin, biraq ol sonymen birge ózim­shildiktiń, egoızmniń túıisken shoǵyry da bolýy múmkin. О́zimshil adam, ózin ózi kúıttep, ózine ózi tabynǵan adam, óziniń sulýlyǵyna, keremettigine suqtanǵan jan basqalardyń jaı-kúıine, qasiret-qaıǵysyna ortaqtasa almaıdy. Mundaı adam basshy bolyp ta jarytpaıdy. Elbasynyń 70 jyldyq ómir jolyna úńilsek, onyń bılikke kelý joly ońaı emes. Ol ómirdiń buralań joldarynan ótti, beınetti de kórdi, toqtyqty da, jetispeýshilikti de kórdi. Aq kóılek te, kók kóılek te kıip ósti. FZÝ-dan bastap, domna peshteriniń qatardaǵy bolat qorytýshysy da boldy. Aýyr dene eńbegin bastan keshirdi. Bozbala shaǵynan onda jumysshynyń qatal tártipke baǵynatyn minezi qalyptasty. Jyly kabınette oty­ryp, kún tımes áljýaz sheneýnik atanǵan joq. Laýazym oryntaǵyna birtindep, baspaldaqpen ósti. Ystyq ottyń, laýlaǵan jalynnyń qasynda mańdaı terin talaı syǵyp ósti. Qıyndyqtan qoryqqan joq. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen jú­rýge áýestengen emes. Aýyl mektebin bitirip baryp, Ýkraınanyń Dneprodzer­jınsk qalasynda túrli ult ókilderimen birge bolashaq metallýrg mamandyǵynyń qyr-syryn úırendi. Jas kezin, bozbala shaǵyn ol tek jumysshy bolýǵa arnaǵan joq, qoǵamnyń tolyqqandy múshesi bolýǵa, ózin kópshilik aldynda ustaı bilýge, reti kelgende sóz sóıleýge, óner men sportqa, ádebıet pen mádenıetke jaqyn ustady. Rýhanı jetilýdi bir sát te esten shyǵarǵan joq. Sonyń arqasynda ol jan-jaqty azamat bolyp jetildi. Qara kúshtiń emes, aqyl-oıdyń, bilim men ǵylymnyń jıyntyǵyn boıyna sińirýge umtyldy. О́zin sol kezdiń ózinde-aq ulttyń tehnıkalyq ıntellıgensııasynyń ozat úlgisi bolýǵa daıyndady. Ortalyq Qazaqstannyń azamattary ony bizdiń aýyldyń balasy emes dep shet­tet­ken joq. Nursultandy Arqanyń ul-qyzdary qatty qadirledi, olar ony ózderine jetekshi etip saılady. Qyzdary júrek sezimderin aıaǵan joq. Júrgen orta­synyń serisi, lıderi boldy. О́rshil, óner­li, jigerli, qaıratty, meıirban jigit jurt kózine erte ilikti. Ony jaqyn týystary, bedeldi jerlesteri qolynan jetektep aparyp, mansap oryntaǵyna otyrǵyza salǵan joq. Bárine ol óz eńbegimen, óz talabymen, óz parasatymen jetti. Nazarbaev saıası basshy retinde, qoǵam qaıratkeri retinde, ult azamaty retinde Ortalyq Qazaqstanda qalyptasty. Ol osynda júrip óz mahabbatyn tapty. Qyz­da­ry osynda dúnıege kelip, mektepke bardy. Bolat pyshaq qap túbinde jatsyn ba? Qyryqqa jetpeı Nazarbaev Almatyǵa partııanyń Ortalyq Komıtetiniń hatshysy bolyp oraldy. Qarapaıym aýyl balasy eseıip, er jetip, aqyl toqtatyp, el aǵasy bolyp, aqboz atqa minip týǵan jeri Jetisýǵa – súıikti qalasy Almatyǵa oraldy. Kóp keshikpeı qyryqqa tolmaı respýblıka Úkimetiniń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Ol úlken mektepten ótti. Keńes zamanynyń iri basshylarymen istes boldy. Dinmuhamed Qonaev, Báıken Áshi­mov, Sabyr Nııazbekov, Sattar Imashev, Asanbaı Asqarov sekildi aǵalarymen Ortalyq Komıtettiń bıýrosynda birlesip másele sheshisti. Olardan kóp nárse úırendi. Olardyń myqty jaqtaryn da, osal jaqtaryn da kórip ósti. Nendeı kemistikti jibermeýdi oıyna, kókiregine túıe bildi. Olardyń jaqsy jaqtaryn da kórip, tanı bildi. Keńestik kezeńniń barlyq basshylaryn saýdyraǵan, qaýsaǵan shaldar degen uǵym sońǵy kezde qoǵamdyq pikirde keńinen oryn alǵan. Bul qate túsinik. Olardyń boıynda tazalyq, ıdeıaǵa shyn berilgendik, qoǵamdyq múddeni jeke bastyń múddesinen joǵary qoıa bilý, óndi­ris­tiń tetigin tereń meńgerýge umtylýshy­lyq basym boldy. Sózben oraq orǵan basshy qadirlenbedi, el ishinde bedelge ıe bola almady. Olar óndiris tehnologııa­syn, adamdardyń kóńil-kúıin dóp basýǵa tyrysty. Halyqty, eńbek adamyn qudiret kórdi. Bul jaqsy qasıetter Nazarbaevqa da juǵysty boldy. Aǵa urpaqty syılap ta, qurmettep te ósti. Elbasy boıynan bekzattyq pen qara­paıymdylyqty qatar kóremiz. Qara­paıymdylyq demekshi, jýyrda Jeńis mere­ke­si qarsańynda ol Aqmola áskerı garnızonynda bolyp, jas soldattarmen kezdesti. Olardyń áskerdegi qyzmetimen, kúndelikti turmys jaǵdaıymen tanysty. Bir áskerı qyzmetkerdiń áıeli balalar baqshasy joqtyǵyn, munyń jumysqa shyǵýǵa qolbaılaý bolyp otyrǵanyn aıtty. Elbasy oblys ákimine sol jerde bul máseleni sheshýdi tapsyrdy. Aqtóbelik bir jas jigit áskerı qyzmetti qalaı ótep júrgenin, ata-anasymen hat jazysyp, habarlasyp turatynyn aıtty. О́ziniń osynda áskerı qyzmette júrgen qalyń­dyǵy baryn, ekeýi otaý tigýge ýaǵdalasqa­nyn, biraq ekeýiniń qazir eski jataqhanada turatynyn, páter joqtyǵyn aıtty. Elbasy úılenińder, sodan keıin úı jaıyn da sheshemiz dedi. Jastar Elbasymen birge Otan soǵysy jyldaryndaǵy patrıottyq ánderdi shyr­qady. “Katıýsha”, “Jertólede” ánderin oryndady. Orys-qazaq jastary “Atame­ken” ánin Elbasymen qosylyp aıtty. Jas­tardyń júzinen Elbasynyń qara­paıym­dylyǵy men ashyqtyǵyna, birge qosylyp óleń aıtqanyna rızashylyq sezimi sezilip turdy.             Elbasynyń qandaı ortada bolsa da tez til taýyp, ózine jurtty birden baýrap alatyny belgili. Úlkenmen de, kishimen de adamı tilmen sóılese biletini kópshilikke unaıdy. Ár adamnyń óziniń bir kásipke beıimdiligi bolady. Bireý aqyn-jazýshy, bireý ǵalym, bireý akter, bireý dáriger, bireý muǵalim bolýǵa beıim turady. Bizdiń Elbasy lıder bolýǵa týmysynan jara­tyl­ǵan dep aıtýǵa bolady. Oǵan ol ómir boıy ázirlengen adam sekildi áser qaldy­rady. Jastaıynan onyń júris-turysy, kisilermen qarym-qatynasy erekshe ózine tartyp turady. Kóp ishinde kózge tez túsedi. Shetelde saparda úlken elderdiń bas­shylary qatysqan forýmdarda Nursul­tan Nazarbaevqa adamdar úıirsek keledi. Oǵan jaqyndap, tildesýge beıim turady. Sirá, bul adamnyń bet-júzinen nur tógilip, adamdardy ózine erekshe tartyp turatyn aýrasy mol bolýy kerek. Júzi jyly, qabaǵy ashyq adamǵa el juǵysqysh keledi. Sondyqtan da bolýy kerek, halyqaralyq forýmdarda bizdiń Elbasymyzdyń aınalasyna adamdar jıyla ketedi. Muny teledıdardan kórip, Prezıdentimizge degen maqtanysh sezimi boıdy bıleıdi. Úıde qansha ony synasaq ta, shet jerde eldiń abyroıyn asqaq­ta­typ, qazaqty álemge tanytyp júrgen el bas­shysyna degen júregiń árdaıym jy­lyp qoıa beredi. Bul bizdiń Nurekeń ǵoı, naǵyz qazaq, naǵyz lıder, naǵyz kósem osyndaı bolǵaı, dep toıattaǵan sezimge bólenesiz. Boıyńyzda ulttyq maqtanysh sezimi shalqıdy. Aragidik el arasynda Nazarbaev taqta nege uzaq otyrady, jastarǵa jol bermeı me degendeı pendeshildik sózder de estilip qalatyny jasyryn emes. Menińshe, bul túsinbeýshilik, toǵysharlyq. Ol zańdy buzyp otyrǵan joq. Konstıtýsııada Tuńǵysh Prezıdentke qatysty arnaıy bap bar, qansha saılansa da oǵan shekteý qoıylmaǵan. Bul kórsetilgen aıryqsha senim, zor qurmet degen sóz. Elbasynyń Qazaqstandy basqarǵanyna jıyrma jyldaı ýaqyt boldy. Budan zardap shegip otyrǵan biz joq. Másele, qazirgi kúrdeli jaǵdaıda Qazaqstan úshin Nursultan Nazarbaevtaı basshynyń bolýy qajet bolyp turǵanynda. Áıtpese, demokratııa­nyń oqshaý araly sanalǵan Qyrǵyzstan­daǵy Bakıevteı bireý bılikke kelse, el múddesi túgil, óz basyn da qorǵaı almaı­tyn, elden qashyp, halyqtan qorqatyn, onymen betpe-bet júzdesýge batyly jet­peı­tin, daıyndyǵy joq, pisip-jetilmegen álsiz basshy kelse, el taǵdyry ne bolmaq. Elbasy elimizdiń aldaǵy damý jolyn bıylǵy Joldaýynda jańa onjyldyqtaǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq órleýdiń mejelerin anyqtap berdi. Bul mejelerdiń údesinen shyǵý úshin bizge úlken jumystar jasaýymyz kerek. Elbasy ózi usynǵan alyp jobalardyń iske asýyn qamtamasyz etýi qajet. Bul úlken kúsh-jigerdi, uıymdastyrýshylyq qabiletti talap etedi. Olar bizdiń Elbasynda molynan barshy­lyq. Uly isterdiń sheshý kilti oǵan tanys. Másele adamnyń qajyr-qaıraty, kúsh-jigeri, oılaý jáne sheshim qabyldaý qabileti, júrip-turý, qozǵalý oralymdy­lyǵy qandaı ekendiginde. Osy qabiletteri memleketke basshylyq etýge jaýap beretin bolsa, adamnyń jasynyń arıfmetıkalyq kórsetkishine kóp mán berýdiń esh qajeti joq. Bul kúnde el basqarýdy úlken jaýap­kershilik, halyq aldyndaǵy qasıetti paryzdy oryndaý dep túsinbeı, jańsaq oılaıtyndar az bolmaı otyr. Prezıdent bolý rahatqa belshesinen batý, baılyqqa kenelý, syı-qurmetke bólený, sheksiz bılikke ıe bolý, el atynan bılik aıtyp, sheksiz quzyretke ıe bolý dep oılaıtyn jandar da barshylyq. El basqarý eki-úsh tildi meńgerip, bank ustap, bıznestiń álippesin meńgerý ǵana emes, oǵan jetý úshin, ári ony durys paı­da­lana bilý úshin kóp qasıet pen adamı sapalar kerek. Halyq aldyndaǵy paryzyn óteý úshin kóp talaptarǵa saı bolýy qajet. Osyndaıda Shekspırdiń “Makbet” trage­dııasyndaǵy oqıǵa árkez esime orala beredi. Shotlandııanyń koroli Dýnkan qastandyqpen óltirilip, onyń ornyn Makbet basyp alady. Koroldiń jesirine úılenedi. Koroldiń jalǵyz uly Malkolm elden bezip, Ulybrıtanııaǵa qashyp ketedi. Taqqa otyrǵan Makbet júgensiz ketip, eldiń berekesin alady. Yzalanǵan halyq ólgen koroldiń ulyn elge aldyryp, bılikti soǵan bergisi keledi. Anglııaǵa arnaıy kisi jiberiledi. Munda kelgen Makdýf koroldiń ulyn elge oralýǵa, ákesiniń zańdy taǵyna otyrýǵa shaqyrady. Habar ákelýshige ol seniń­kiremeı, óziniń el basqarýǵa daıyn emestigin aıtady. Túrli teris minezderin alǵa tartyp, elge oralýǵa nıet bildirmeıdi. Bul kemshilikterdiń bárin túzetýge bolady, baılyqqumar mineziń de sóz emes, Shotlandııanyń yrysy bir adamnyń qajetin óteı alady. Bárin de ornyna keltirýge bolady, deıdi kelisim alýǵa kelgen Makdýf. Sonda elinen kelgen elshige Malkolm bylaı deıdi: korol bolý úshin shynshyldyq, parasat­tylyq, ádildik, qaıyrymdylyq, batyl­dyq, turaqtylyq, óz dinine beriktik sııaqty qasıetter kerek emes pe? Mende solardyń biri joq, eń soraqysy – mende ar-namys joq. Osyndaı adam korol bola ala ma degende, Makdýf koroldiń ulyna qarap: ondaı adam korol bolmaq túgil, jaryq dúnıede ómir súrýge de tıis emes, dep ornynan turyp ketýge yńǵaılanady. Sonda ǵana Malkolm kelgen adamnyń astyrtyn tyńshy emes ekenine kózi jetip, aǵynan jarylady. Buǵan deıin aıtqanda­rynyń báriniń jalǵan ekenin moıyndap, Shotlandııaǵa oralýǵa kelisim beredi. Shekspırdiń óz geroıynyń aýzyna salǵan sóz oraıyna qaraǵanda, minsiz, kemshiliksiz pende joq, biraq ar-uıaty, namysy joq adam el basqarýǵa esh quqyǵy joq degen pikirdi ustanady. Ar-uıatty, namysty bolý – azamat úshin eń birinshi qasıet. Munsyz adam tulǵa emes, ánsheıin pende deńgeıinde qalady. Biz Elbasymyzdyń boıynan onyń basqa adamı qasıetterimen birge ardy, namysty birinshi kezekke qoıatyn azamattyq qasıetin joǵary baǵalaımyz. El basqarý saılaýǵa túsip, kóp upaı jınap otyra beretin syıly taq emes, ol úlken saıasattyń shoǵyrlanǵan núktesi, ol túıini kóp san qyrly dıplomatııanyń túıis­ken alańy. Aldyna kelgendi qabyldap, sálemin alyp, qol qýsyryp otyra beretin mansap kreslosy emes. Ol úlken jaýap­kershilikti moıynǵa alyp, sony parasat­tylyqpen júzege asyrýǵa mindetteıtin memlekettik bıliktiń bıik shyńy. Oǵan jetý de qıyn, al odan qulaý da qaýip-qatersiz emes. Oǵan kórshimiz Qyrǵyzstan men Ýkraına prezıdentte­riniń bılikten abyroısyz ketýleri mysal bola alady. Bul kúnde biz Nursultan Nazarbaev­tyń qanshalyqty aýyr júk, el aldynda úlken jaýapkershilik arqalap otyrǵanyn anyq sezinemiz. Túsine bilgen adamǵa onyń saıası bılikte otyrýy oǵan emes, bizge, halyqqa, Qazaqstannyń alǵa órleýine kerek. Onyń uzaq jyldar boıy jınaq­taǵan baı tájirıbesi – halyqtyń ıgiligi. Halqymyz sol ıgilikti uqypty paıdala­nýy kerek. Mundaı saıası-rýhanı baılyq jolda shashylyp jatqan joq. Máshıneniń jańa modelin, kompıýterdiń sońǵy partııasyn satyp alýǵa bolady, biraq saıası tulǵanyń basynda jınaqtalǵan danalyqty, mol nesibeni altynǵa satyp ala almaısyz. Ol sol tulǵanyń óz boıynda, sonyń mıynda, kókireginde saqtalady. Sol zerek oı men mol táji­rıbeni qadirleýimiz abzal. Bizdiń Elbasy osy izgi muranyń, el basqarý danaly­ǵynyń ıesi, jınaq qory. Sol úshin de N.Nazarbaevty qurmet­teımiz, oǵan úlken senim artamyz. Eldiń damýyn, órkendeýin onyń esimimen, jasampazdyq eren eńbegimen baılanys­tyramyz. Sol úshin de oǵan zor densaýlyq, qyzmetine sáttilik tileımiz. Kóp tilegi kól degen, bolashaqqa úlken úmitpen, zor senimmen qaraımyz. Ábdesh QALMYRZAEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.