Qarjylyq saýatty arttyrý qajet

Halyqtyń 84 paıyzynda nesıe bar

Jıyndy ashqan Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov búginde halyqtyń basym bóligi qaryzǵa belshesinen batqanyn atap ótti. Bul – áleýmettik kúrdeli úrdis.

«Qazir bankterden shekteýsiz kredıt alyp, qaryzǵa belshesinen batyp otyrǵan azamattarymyz kóp. Halyq nesıe qamytyn kıip otyr dese de bolady. Adamdardyń nesıege táýeldiligi men qarjylyq saýatynyń tómendigi úlken áleýmettik máselege aınaldy. Búgingi jıynda biz osy túıtkildi jan-jaqty talqylaımyz. Osy maqsatta jaýapty organdardy – Úkimet múshelerin, agenttikter men quzyrly mekemeler basshylaryn arnaıy shaqyrdyq.

Memleket basshysy Joldaýynda nesıe máselesine keńinen toqtalyp, ony sheshý joldaryn qarastyrý týraly tapsyrma berdi. Depýtattar da bul túıtkilmen jaqsy tanys. О́ıtkeni biz aımaqtarǵa jıi shyǵamyz. О́zim de talaı óńirge bardym, halyqpen júzdestim. Kóbiniń aıtatyny bir nárse, ol – nesıege táýeldilik. Bul, ókinishke qaraı, jalpyhalyqtyq sıpat alǵan qubylysqa aınalyp tur», dedi E.Qoshanov.

Májilis tóraǵasy keltirgen derekterge súıensek, qazirgi tańda halyqtyń 84 paıyzynda, ıaǵnı 8,4 mıllıonnan astam adamnyń qaryzy bar. Keıingi bir jarym jyl ishinde bul san 27 paıyzǵa ósken. 90 kúnnen keshiktirilgen qaryz kólemi – shamamen 1,4 trln teńge.

«Iаǵnı 1,7 mıllıon adam qaryzyn ýaqtyly tóleı almaı otyr degen sóz. Osynyń bári nesıe máselesiniń qanshalyqty asqynyp ketkenin kórsetedi. Mundaı jaǵdaıdyń sebebi nede? Halyqtyń nesıesin jaba almaýyna qarjy ınstıtýttarynyń da úlesi bar dep sanaımyn. Qarjy ınstıtýttary tartymdy jarnamalaryn da keńinen jarııalaıdy. Bul rette, nesıe alý úderisiniń jeńildigin eskergen jón. Qazir 14-16 jastaǵy jasóspirim de onlaın nesıe ala alady, ıaǵnı smart­fon men ınternet arqyly ońaı rásim­deı salady. Bul jasta qarjylyq jaýap­kershilik alǵan durys pa? Keıin bul nesıelerdi olardyń ata-analary men ata-ájesi tóleıdi.

Adamdar oılanbastan nesıe ala bas­tady. Keıde múldem qajet emes zattar úshin qaryzǵa batady. Eki nemese odan da kóp nesıe alý ádettegi tájirıbege aınaldy. Bir adam mıkroqarjy uıymdarynan jıyrmaǵa deıin nesıe alǵan jaǵdaılar bar. Sosyn osy qaryzdan qutylmaq bolǵandar burynǵysyn jabý úshin jańa nesıe alýǵa bankterge qaıta-qaıta júginýge májbúr. Mundaı mysaldar kóp», dedi E.Qoshanov.

Osy oraıda, Májilis tóraǵasy bankterdiń nesıe bereshegi jabylma­ǵan adam­darǵa qalaı nesıe beretini­ne alań­daýshylyq bildirdi. Sondaı-aq is júzinde halyqtyń kóp bóligi bank kelisimshartyna muqııat mán bermeıdi de, birneshe eselep tóleıdi. Saldarynan ajyrasady, ishimdikke salynady, sýısıdke baryp, lýdomanııaǵa salynady.

«Memleket bul rette qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan azamattarǵa barynsha kómek qolyn sozyp keledi. Prezı­dent 2019 jyly 500 myń azamattyń kepil­siz kredıtin keshirý týraly sheshim qabyldady. Sondaı-aq «Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly» Zań da óz tıimdiligin kórsetti. Biraq máseleni túbegeıli sheshý úshin áli de keshendi sharalar qajet. Birinshi, halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrǵan abzal. Jasyratyny joq, kóptegen azamat óziniń qarjylyq quqyǵyn bile bermeıdi. Sonyń saldarynan qaıta-qaıta qaryzǵa urynyp jatady. Osynyń aldyn alý úshin «Amanat» partııasy «Qaryzsyz qoǵam» jobasyn bastaǵan edi. Baǵdarlama qysqa ýaqyttyń ishinde tıimdiligin kórsetti. Prezıdent te óz Joldaýynda «Qaryzsyz qoǵam» jobasyna erekshe toqtalyp, jalpyhalyqtyq baǵdarlamaǵa aınaldyrý kerektigin aıtty.

Qazir joba Úkimet, quzyrly organdar jáne jergilikti ákimdiktermen birge búkil el boıynsha iske asyrylyp keledi. Búgingi tańda 52 myń adam oqytyldy. Halyq osy baǵdarlamanyń qajet ekenin ári ýaqtyly qolǵa alynǵanyn aıtyp otyr. Qarjylyq saýattylyq kýrsyn mektep pen joǵary oqý oryndarynyń bilim berý baǵdarlamalaryna engizý qajet dep sanaımyn. Jastar aqshany ornymen jumsaý, bıýdjetti josparlaý, ınvestısııa salý sııaqty bazalyq uǵymdardy meńgergeni jón. Osy jumystyń barlyǵy búkil múddeli organdarmen, qarjy ınstıtýttarymen jáne ákimdiktermen birlesip jalǵasyn tabýǵa tıis», dedi E.Qoshanov.

Májilis tóraǵasy túıtkildiń saldarymen emes, onyń sebebimen kúresýdiń mańyzyna toqtaldy. Sondyqtan nesıe berýge qoıylatyn talaptardy zań­namalyq deńgeıde kúsheıtýge sha­qyr­dy. Onyń paıymdaýynsha, qary­zyn óteı almaıtyn azamattarǵa nesıe berýge tyıym salý qajet.

«Onlaın nesıe alý erejelerin qatańdatyp, kredıt berýdiń sharttaryn qaıta qaraý kerek. Jeke tulǵalarǵa beriletin nesıeler boıynsha shekti paıyzdyq mólsherlemeni tómendetý mańyzdy. Kredıtterdi kollektorlyq uıymdarǵa satýǵa tolyq tyıym salýdy engizgen jón. Kámeletke tolmaǵan balalary bar otbasylardyń jalǵyz baspanasynan aıyrylyp, kóshede qalýyna jol bermeýge tıispiz. Sondyqtan búgin biz halyqtyń qaryzdyq júktemesin azaıtý sharalaryn jan-jaqty talqylap, naqty sheshimder qabyldaýymyz qajet. Taǵy da qaıtalap aıtamyn, bul Prezıdenttiń tapsyrmasy jáne ony depýtattar erekshe baqylaýda ustaıdy.

Halyqtyń shamadan tys kredıt alýy memlekettiń áleýmettik saıasatyna da salmaq túsiredi. Eger jón-josyqsyz kredıt alý azaımasa, memleket tarapynan halyqtyń tabysyn kóterýge baǵyttalǵan sharalardyń nátıje berýi ekitalaı. Bul – ár azamatqa, ár otbasyna tikeleı qatysty ótkir másele. Sondyqtan biz bul máseleni muqııat zerttep, ońtaıly sheshimin tabýymyz kerek», dedi E.Qoshanov.

«Qoldau» qınalǵandarǵa kómek kórsetedi

Premer-mınıstrdiń orynbasary Erulan Jamaýbaev ta nesıe máselesiniń kúrdeli ekenine nazar aýdardy. Ol aza­mattardyń tutyný nesıeleri bo­ıyn­sha qaryzdyq júktemesin shekteý sharalary zańnamalyq deńgeıde qaıta qaralatynyn aıtty. Sondaı-aq kepil­siz onlaın nesıeleý segmentindegi borysh­tyq táýekelderdi tómendetý máse­leleri qarastyrylyp jatyr. Sala bas­shysynyń aıtýynsha, Úkimet múddeli memlekettik organdarmen birlesip arnaıy Jol kartasy ázirlegen.

«Jol kartasynyń árbir baǵyty boıynsha jumysty úılestirý úshin ákimdikterde jaýapty laýazymdy tulǵalar bekitildi. Respýblıkalyq mańyzy bar 3 qalada jáne elimizdiń 17 óńirinde halyqpen tikeleı jumys isteıtin óńirlik jobalyq keńseler qu­ry­lady. Jobalyq ofısterdiń negiz­gi mindeti – nesıe merzimi ótken bereshekti retteý, qarjylyq alaıaq­tyqtan qorǵaý, sondaı-aq azamattardyń bankrottyq máselelerin sheshýge, jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý jáne bıznesti qoldaý sharalaryn uıymdastyrý. Ákimdikter jobalyq ofıs­terdiń jumysy úshin qajetti ǵıma­rattar men materıaldyq-tehnıka­lyq bazalardy bóledi.

Jobanyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – azamattardyń, oqýshylar men stýdent­terdiń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý. Búgingi tańda joǵary oqý oryn­dary­nyń stýdentteri úshin qarjylyq saýat­tylyq kýrstaryn engizý pysyqtaldy. Oqýshylar úshin arnaıy kýrs ázirlenip jatyr. Ol úshin ádistemeler men oqý quraldary daıyndalady. Nátıjesinde, osy baǵyt sheńberinde 550 myń oqýshy men stýdentti oqytý josparlanǵan», dedi E.Jamaýbaev.

Qarjy mınıstri shamadan tys kredıt alýdy tómendetýge keshendi sharalar qajet ekenine nazar aýdardy. Ásirese bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń prýdensıaldyq retteýin qaıta qaraý qajet.

«Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qaryz alýshylardyń quqyq­taryn qorǵaýdy kúsheıtý bo­ıynsha zańnamalyq túzetýlerdi pysyq­tap jatyr. Atap aıtqanda, túzetý­ler toptamasy halyqtyń shamadan tys kredıt alýyn tómendetýge jáne borysh­tyq júktemeniń ósýin shekteýge; alaıaq­tyqqa qarsy is-qımylǵa jáne qar­jylyq qyzmetterdi tutynýshy­lardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa; bank ombýdsmeniniń qyzmetin kúsheıtýge ba­ǵyttalǵan. Problemalyq nesıeleri bar qaryz alýshylar úshin qaryzdy rest­rýk­­týrızasııalaýǵa kómek kórsetiledi.

Zańnamalyq deńgeıde tutynýshylyq kredıtter boıynsha azamattardyń boryshtyq júktemesin shekteý qaras­tyrylady. Mysaly, azamattardyń mer­zimi ótken kredıtterine syıaqy esep­teýdi shekteý, problemalyq bere­shegi bar qaryz alýshylarǵa jańa kredıtter berýge tyıym salý usyny­lady. Sondaı-aq kepilsiz onlaın-kredıtteý segmentinde táýekelderdi azaıtý máseleleri pysyqtalyp jatyr. Azamattar óz máselelerin bankrottyqqa júginbeı sheshe alatyndaı etip, sotqa deıingi retteý aıasynda quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý mańyzdy. Bul turǵyda banktik ombýdsmen mańyzdy ról atqarýǵa tıis», dedi E.Jamaýbaev.

Mundaı máseleni sheshý tetikteriniń biri – jeke tulǵalardyń bankrottyǵy men tólem qabilettiligin qalpyna kel­tirý rásimin qoldaný. Mınıstrdiń sózine súıensek, sonyń ishinde neǵurlym suranysqa ıe bolyp otyrǵany – sottan tys bankrottyq rásim.

«Ony tek bankter, mıkroqarjy uıymdary jáne kollektorlyq agent­tikter aldyndaǵy qaryzdar boıynsha ǵana qoldanýǵa bolady. Azamattar óti­nish­terdi Halyqqa qyzmet kórsetý orta­lyqtarynda, elektrondyq úkimet portaly arqyly (eGov.kz.), sondaı-aq «E-salyq Azamat» nemese «eGov Mobile» mobıldi qosymshalary arqyly bere alady. Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy boıynsha «Qoldau» dep atalatyn jańa aqparattyq júıe iske qosyldy. Bul aqparattyq júıe arqyly ótinish berý múmkindigin jáne ótinish berýshiniń tıisti krıterıılerge sáıkestigin 24 mem­lekettik organ men uıymnyń bazalary arqyly avtomatty túrde tekserýge bolady.

Bıylǵy 3 naýryzdan bastap 68 myńnan astam ótinish kelip tústi. Onyń 55 myńy bankrottyq rásimge sáıkes kelmeıtini anyqtaldy. Negizgi sebepteri: múliktiń bolýy, boryshkerdiń qaryz somasy men tólem merzimi bo­ıynsha sáıkessizdik jáne kredıtormen boryshty durys rettemeý. Nátıjesinde, búgingi tańda 8 mlrd teńgeden astam borysh somasyna 5,6 myńǵa jýyq azamat bankrot dep tanyldy. Sot arqyly bankrottyq jáne tólem qabilettiligin qalpyna keltirý rásimin qoldaný úshin sottarǵa 1 200-ge jýyq azamat júginip, 35-ten astam bankrottyqqa qatysty sheshim shyǵaryldy», dedi E.Jamaýbaev.

Sala basshysy osyǵan qaramastan jekelegen boryshkerler keıbir keder­gilerdiń saldarynan áli de bank­rottyq rásimin qoldana almaı otyrǵanyn jetkizdi. Budan shyǵatyn jol retinde mınıstr sottan tys bankrottyqqa jatatyn qarjy uıymdarynyń tizbesin keńeıtýdi usyndy. Azamattardy sottan tys bankrottyq rásimin qoldaný týraly ótinishke qosymsha qujattar berýden bosatý qajet. Tólem qabiletin qalpyna keltirý rásimin qoldaný úshin negizderden ótinish berýshiniń 12 aı ishinde kredıtorlar aldynda óteýdiń bolmaý faktisin rastaýdy alyp tas­taý kerek Sondaı-aq tólem qabiletin qalpyna keltirý jospary bekitilgennen keıin boryshkerdiń shetelge shyǵýyna shekteýdi joıýdy usyndy.

Alaıaqtarǵa aldanatyndar kóp

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova 1 mln teńgege deıingi kepilsiz tutynýshylyq nesıe jalpy qaryz somasynyń 27 paıyzyn, 1-den 3 mln teńgege deıin – 34, 3-ten 5 mln teńgege deıin – 19, 5 mln teńgeden joǵa­ry nesıeler boıynsha 21 paıyz quraı­tynyn habarlady. Sonymen qatar bıyl 7 aıda mıkroqarjy uıymdarynda tutynýshylyq shaǵyn nesıelerdiń kólemi 11,6 paıyzǵa artyp, 725 mlrd teńgege jetken. Tutyný nesıeleriniń ósýin jáne qaryz somasyn shekteý úshin agenttik bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń menshikti kapıtalyna qoıylatyn talaptardy kúsheıtýge baǵyttalǵan sharalardy qabyldady. Atap aıtqanda, mıkroqarjy uıymy nesıe portfelindegi 90 kúnnen astam merzimi ótken mıkrokredıtter úlesine 20 paıyz deńgeıinde eń joǵary shek engizildi.

«Qazir agenttik 45 kúndik merzimge jáne 50 AEK-ke deıingi somaǵa shaǵyn nesıeniń erekshe túrin tolyǵymen alyp tastaý máselesine bastamashy boldy. Bul rette, onlaın-nesıe beretin kompanııa­lar jumysyn jalǵastyra beredi, ıaǵnı barlyq mıkrokredıttik uıymdar úshin belgilengen biryńǵaı mólsherleme boıynsha kez kelgen kezeń­ge shaǵyn nesıe bere alady.

Nesıeniń problemalyq portfelinde eń kóp kredıt berý onlaın-nesıe seg­mentinde baıqaldy. 1 qyrkúıektegi jaǵ­daı boıynsha mıkroqarjy uıym­dary­nyń tutyný nesıesi portfelindegi onlaın-kredıtterdiń úlesi 197 mlrd teńgeni qurady. Alaıda qaryz alýshylar sany 1 mln 91 myń adamǵa jetti. Atap aıtqanda, 37 mlrd teńge somasyndaǵy problemalyq shaǵyn nesıe 297 adamǵa tıesili», dedi M.Ábilqasymova.

Ishki ister mınıstriniń orynbasary Igor Lepeha kıberqylmystyń, sonyń ishinde ınternettegi alaıaqtyq­tyń azamattardyń shamadan tys kredıt alýyna áseri týraly aıtty. Sondaı-aq bıyl shildeden bastap barlyq óńirde qurylǵan quramynda jedel ýákilderden, tergeýshiler men krımınalısterden turatyn «CyberPol» mamandandyrylǵan tergeý-jedel top­tarynyń jumysyna toqtaldy.

«Bıyl 13 700-den astam ınternettegi alaıaqtyq tirkelip, sonyń saldarynan 13,5 myńnan astam azamat zardap shekti, onyń 70 paıyzy – qala turǵyny, qalǵan 30 paıyzy – aýyl halqy. Zardap shekkenderdiń áleýmettik jaǵ­daıy ártúrli. Bul bıýdjettik sala qyz­metkerleri, memlekettik qyzmetshiler, zeınetkerler, jeke kásipkerler jáne basqalar. Azamattarǵa keltirilgen jalpy shyǵyn 11 mlrd 355 mln teńgeni quraıdy. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde 2,5 myń túrli ınternette alaıaqtyq jasaǵan 521 adam ustalyp, qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Jábirlenýshilerge 523 mıllıon teńge kóleminde shyǵyn óteldi», dedi I.Lepeha.

Býkmekerlerdiń qarjy aınalymy kúrt ósken

Depýtat Rýslan Berdenov qumar oıyndarǵa táýeldiliktiń shamadan tys kredıt alýdaǵy róline nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, elimizdegi 157 myń quqyq buzýshylyqtyń 20 paıyzy nemese 31 myńy qumar oıyndarynyń kesirinen jasalǵan. Májilismen bul máselede shuǵyl sharalar qabyldaýǵa shaqyrdy.

«Qumarlyqtyń sońy ár otbasyna qasiret bolyp, arty qaıǵyly oqıǵalarǵa soqtyryp jatyr. Esterińizge salamyz, 3 676 sýısıdtiń árbir 5-shi jaǵdaıy qumar oıynmen baılanysty. «О́limnen qorlyq jaman» deıdi. Kim osy bıznestiń qurbany bolǵany úshin jaýapkershilik alady? Mektep jasyndaǵy 3,5 mln balanyń 700 myńnan astamy 1 ret bolsyn bás tikken. Bul elimizdegi qumar oıynshy sanynyń odan da ári ósetinin kórsetedi.

Alańdatatyny, 2017 jyldan bastap býkmekerlik bıznes aınalymy 15,5 mlrd teńgeden 2022 jyly 553,6 mlrd teńgege deıin 35 ese ósken. Biraq salyq tóleminiń mólsheri ózgermeı, sol 2017 jylǵy deńgeıde turyp qalǵan. Jaýapty mınıstrlik qumar oıyndardyń onlaın júıesin japsaq, bıýdjetke túsetin salyq azaıyp qalady degen negizdeme aıtady. Al negizgi maqsat salyq bolsa, nege 2017 jyldan beri salyq mólsherin kóterý máselesi aıtylmaǵan?» dedi R.Berdenov.

Osyǵan baılanysty depýtat birneshe usynys jasady. Atap aıtqanda, onlaın-qumar oıyndarǵa, býkmekerlik bıznes jarnamasyna tolyǵymen tyıym salýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq osy saladaǵy salyq mólsherin ulǵaıtýdyń mańyzyn atap ótti.

Parlamenttik tyńdaý kezinde «Qaryz­syz qoǵam» baǵdarlamasynyń qatysý­shysy, Túrkistan oblysynyń Túlki­bas aýdanynyń turǵyny Móldir Turysbekova óz nesıe tarıhymen bólis­ti. Tórt balanyń anasy búginde jańa keste boıynsha nesıesin tólep, jańa qaryz almaı, kiristeri men shyǵyn­daryn rettep alǵanyn jetkizdi.

«Aılyǵym 131 myń teńge, al nesıem 250 myń teńge. Áriptesterime de, aýyldaǵy dúkenge de qaryzdarym kóbeıip qalǵan. Barlyq máseleni tyń­dap shyqqan soń, kózimshe sot oryndaý­sh­ylarǵa habarlasyp, meniń atymnan ol kisilerge mindetteme ázirlep berip, jalaqy alatyn kartamdy buǵat­taýdan bosatatynyn aıtqanda qalaı qýanǵanymdy jetkizý múmkin emes. О́ıtkeni jaǵdaıym shynynda da óte qıyn edi. Mine, osylaı aılyǵyma qol jetkizdim», dedi M.Turysbekova.

«Qaryzsyz qoǵam» baǵdarlamasynyń taǵy bir qatysýshysy, Túrkistan oblysyna qarasty Qazyǵurt aýdanynyń turǵyny Saǵıdýlla Jumataev jobaǵa qatysý arqyly qosymsha tabys kózin rettep, nesıesin tólegenin aıtty.

«Jaqynda ulym Astanadan úı alamyn dep, oǵan 3 mıllıon teńge jetpedi. Men nesıe alyp, sol 3 mıllıondy balama berdim. Qosymsha tabys taýyp, shaǵyn sharýashylyǵymdy qolǵa alǵansha aıyna 200 myń teńge tóleý qıynǵa soqty. Zeınetaqym nesıe tóleýge ketetin. Osy nesıeden tez qutylýǵa asyqtym, tólegenshe mazam ketti. Aı saıynǵy shyǵyndarymdy sanap, qysqartyp, qosymsha tabys kózin rettep, osy nesıemdi tólep tastadym. Budan bylaı nesıege jolamaımyn dep sheshtim. Shaǵyn sharýashylyǵymdy odan ári damytyp, tapqan tabysyma ıe bolyp, jaıly, tynysh ómir súrgenge ne jetsin?» dedi S.Jumataev.

Baıandamalar aıaqtalǵan soń depýtattar suraqtaryn qoıdy. Parlamenttik tyńdaý qorytyndysy boıynsha barlyq usynys pen eskertpeler depýtattar men jaýapty memlekettik organdardyń baqylaýynda bolady.