Qazaqstandaǵy sot ákimshiligi: Jetistigi men keleshegi

Forýmda Qazaqstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Túrkııa, О́zbekstan, Uly­brı­tanııa jáne basqa da elderdiń sýdıa­­lary men sot ákimshilikteriniń ókil­­deri óz tájirıbelerimen bólisip, aq­parattyq-kommýnıkasııalyq teh­no­­logııalar arqyly sot tóreligi men sot ákimshiligine qol jetkizýdi ońtaı­lan­dy­rýǵa baǵyttalǵan tetikterdi jáne qol­da­nystaǵy is-sharalardy talqylady. Osy saparda men Astana men Almaty qa­lalarynda bolyp, sot ákimshiligi sala­synyń damýymen tanystym.

Buǵan deıin 2019 jyly qyrkúıekte Qazaqstanda ótken IACA halyqaralyq konferensııasyna qatysqan edim. Sol konferensııadan keıingi qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde bilikti kóshbasshylyq, dáıekti jáne uıymdasqan komandalyq jumystyń arqasynda ádilettilikke qol jetkizý, oqytý, basqarý, ınfraqurylym, normatıvtik aktiler men yntymaqtastyq sııaqty túrli salalarda tegeýrindi reformalar jasalǵan. Sot ákimshiliginiń buǵan úlken qatysy bar. Buryn Qazaqstannyń Ádilet mınıstrligi Sot ákimshiligine jáne soǵan qatysty máselelerge ja­ýapty edi. Al 2000 jyly sot bıliginiń atqarýshy bılikten táýelsizdigi men avtonomııasyn qamtamasyz etý maqsatynda Joǵarǵy sottyń Sot ákimshiligi komıteti qu­ryldy.

Sodan beri Sot ákimshiligi damyp keledi jáne 2010 jyly komıtet Joǵar­ǵy sot­tyń janyndaǵy Sottardyń qyz­me­tin qamtamasyz etý departamenti bolyp qaıta qurylyp, oǵan sottardy uıymdastyrýshylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qoldaýdy qamtamasyz etý júktelgen. Al 2023 jyldyń basyn­da Qazaqstan Prezıdentiniń jańa táýelsiz ortalyq organ – Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń sot ákimshiligin qurý týraly sheshimi sot júıesi sheńberindegi bas­qa­rýdy reformalaýdaǵy sheshýshi jáne serpindi sát boldy.

Sot ákimshiliginiń qurylymy – BUU, BUUDB, EQYU, CEPEJ jáne basqa da uıymdardyń halyqaralyq tájirıbesi men usynymdaryna negizdelgen biregeı ınstıtýt. Ol memlekettik bıliktiń tá­ýel­siz tarmaǵy retinde qyzmet etedi. Al­da turǵan strategııalyq maqsattarǵa qol jetkizý úshin sot tóreliginiń táýelsiz oryndalýyn qamtamasyz etý, sot ákim­shi­ligi salasyndaǵy memlekettik saıasatty ázirleý, sot júıesi men sottardyń jumysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jú­­ıeli reformalardy ázirleý qajet. Osy­­ǵan baılanysty Sot ákimshiligi sýdıalardy ákimshilik qyzmet, úkimettik jumys toptaryna, komıssııalarǵa jáne keńesterge qatysý sııaqty negizgi mıs­sııa­­syna jatpaıtyn fýnksııalardy oryn­daýdan bosatty.

Osyndaı ózgeristerdiń mysaly re­tinde buryn sot tóraǵasy eńbek jaǵ­daı­laryn jasaý nemese jaqsartý, sýdıalardyń jumys oryndarynyń ergonomıkasy jáne halyqqa qyzmet kórsetý sııaqty ákimshilik mindetterdi baqylaǵan. Jańa modelge sáıkes sot ákimshiliginiń arnaıy daıyndalǵan qyzmetkerleri sot isterine qatysy joq barlyq áreketterdi oryndaıdy jáne sýdıalar ózderiniń negizgi mıssııasy – sot tóreligin júzege asyrýǵa tolyǵymen nazar aýdara alady. Endigi jerde eldegi bıliktiń basqa da salalarymen ózara is-qımyl jasaý Sot ákimshiligi arqyly júzege asyrylady, ıaǵnı bul dıalogti ilgeriletý, saıasatqa qa­tysty máselelerdi qaraý jáne tıimdi basqarý úshin óte mańyzdy.

Bıýdjetti josparlaýdaǵy derbestik

Buǵan deıin Qarjy mınıstrligi bir jylǵa shyǵystar lımıtin belgilep, qan­daı jobalardy qarjylandyrýǵa bolatynyn jáne qaısysy qarjylan­dy­ryl­maı­tynyn sheshetin. Bul tájirıbe kelesi jylǵa arnalǵan bıýdjetke jáne qysqa, orta nemese uzaqmerzimdi keleshekte qyz­metterdi jaqsartý múmkindigine qa­tys­ty únemi túsinispeýshilikterge alyp kelgen. Sondaı-aq óz kezeginde sot bıli­giniń atqarýshy bılikke táýeldiligin kór­setetin.

Sot reformasynyń aıasynda 2022 jyldan bastap shyǵystar lımıtin alyp tastaý jáne konstıtýsııalyq zań deń­ge­ıinde tómengi bıýdjettik shekti bel­gileý týraly sheshim qabyldandy. Qa­zirgi ýaqytta sot bıýdjeti memlekettik meke­melerdiń barlyq shyǵynnyń kemin­de 6,5 paıyzyn quraıdy. Joǵarǵy sottyń keńeıtilgen jalpy otyrysynda ár óńirdiń jáne barlyq deńgeılerdiń delegattary bıýdjetti tıisti túrde bóle ala­dy. Qarajatty josparlaý, qalyp­tas­tyrý jáne jumsaýdy uıymdastyrý Sot ákimshiligine júktelgen. Osylaısha, sot­tyń ózin-ózi basqarý organy­nyń sýdıa­lardyń jalaqysynyń mólshe­rin der­bes anyqtaý, qarjylyq turaqty­lyq­ty qamtamasyz etý quqyǵyn iske asyrýǵa múm­kindigi týdy.

Isterdi avtomattandyrylǵan bólý júıesi

Qazaqstannyń barlyq deńgeıdegi sottarda isterdi avtomattandyrylǵan bólý júıesi (IAB) engizildi. IAB is júr­gizý zańnamasynyń nıýanstaryn jáne sýdıalardyń jumys júktemesin eske­re otyryp, isterdi sýdıalar arasynda eshqandaı aralasýsyz bóledi. Osy­ǵan baılanysty júıeni paıdalaný aýmaq­­tan tys sottylyq dep atalatyn qaǵı­dat­ty qoldanýǵa múmkindik berdi: IAB kezdeısoq túrde isterdi bir sot sheń­be­rinde emes, sot pen sýdıalardyń ma­man­danýyn eskere otyryp, eldiń barlyq sottary arasynda bóledi. Bul óz kezeginde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń tolyqqandy quraly bolyp sanalady.

Apellıasııalyq satydaǵy sýdıa­lar­dyń alqaly quramyn kezdeısoq avtomat­tan­dyrylǵan tásilmen qurý týraly másele de osy saladaǵy ázirlemelerdiń arqasynda pysyqtalyp jatyr. Barlyq áreket elektrondy jýrnalda redaksııalaý múmkindiginsiz tirkeletinin eskere otyryp, IAB-ǵa kez kelgen zańsyz aralasý jaýapkershilikke ákep soǵady.

Osy máselelerdiń barlyǵy 2019 jyly qaralǵan jáne Joǵarǵy sottyń jalpy otyrysynyń ony qoldaný qaǵı­da­laryn bekitý jónindegi ókilettigin aıqyndaıtyn konstıtýsııalyq zańda kózdelgen.

Sıfrlandyrý jáne sot tóreligine qol jetkizý

Qazaqstan halyqtyń sottarǵa sıfr­lyq qoljetimdilik deńgeıi boıynsha álemde 4-orynda tur. Osyǵan baıla­nysty paıdalanýshyǵa yńǵaıly AJ qyzmetterin ázirleý naqty ýaqyt reji­minde sot tóreligine qoljetimdilikti je­ńil­detý úshin mańyzdy boldy. «Túsi­nik­ti tildi» qoldaný – sot tóreligin adamdarǵa jaqyndatýdyń jáne oǵan ońaı qol jetkizýdiń, sondaı-aq ony qamtamasyz etýge yqpal etýdiń taǵy bir joly.

Sottarǵa kirýdiń biryńǵaı elektrondy terezesi 2014 jyly iske qosyldy. Osynyń arqasynda isterdiń 94 paıyzy osy júıe arqyly beriledi. Qazirgi ýaqytta kez kelgen paıdalanýshy «Face ID» jáne «Touch ID» arqyly úıden nemese keńseden shyqpaı-aq sotqa júginip, qujattardy elektrondy túrde bere alady. Bul qyzmet úrdistiń barlyq qaty­sýshysyna is materıaldarymen qashyq­tan tanysýǵa múmkindik beredi.

2016 jyldan bastap «Tórelik» aq­parattyq-taldaý júıesi derekter alma­sýǵa jedel qol jetkizýdi qamtamasyz etedi jáne elektrondyq formatqa tolyq kóshý­di qamtamasyz etedi. Barlyq sot zaldary paıdalanýshylardy qashyqtan aýdıo jáne beınejazbalarmen tanystyrý jáne beınebaılanys quraldary arqyly sot tyńdaýlaryn qashyqtan ótkizý múmkindigi bar eń zamanaýı aýdıo jáne beınejazba júıelerimen jab­dyq­tal­ǵan.

Jasandy ıntellekt jáne robottandyrý

Sot isin júrgizýde mashınalyq oqy­týdy, jasandy ıntellektini (AI) jáne robot­tardy paıdalaný – jetistikterdiń ósýine yqpal etetin úlken mańyzy men áleýeti bar qyzmet baǵyty. Qazaqstanda aqparattyq servısterdi paıdalaný robottandyrýǵa jáne jasandy ıntellekt elementterin engizýge jyldam kóshýge múmkindik berdi: 2022 jyly azamattyq isterdiń belgili bir sanattaryn qaraý úshin robottandyrylǵan júıe engizildi.

Naqty sheshim qabyldaý algorıtm­de­rine negizdelgen robot sýdıalardyń sheshimi zańmen qatań shektelgen jaǵ­daılarda sot aktileriniń jobalaryn avtomatty túrde jasaıdy. Eger robot qandaı da bir tehnıkalyq qatelik jiberse, sýdıa ony túzete alady. Qabyldanǵan sheshim úshin sýdıa ózine jaýapkershilikti alady, sondyqtan konstıtýsııalyq erejeler esh buzylmaıdy.

2022 jyly robot boryshkerdiń elden shyǵýyn shekteý týraly sot oryndaýshysy alǵan materıaldardyń 80 paıyzyn tirkegen jáne balalarǵa alıment óndirip alý týraly sot buıryqtaryn berý týraly 10 myńnan astam aryzdy tirkedi. Qazirgi ýaqytta odan ári robottandyrý úshin ister men materıaldardyń basqa sanattaryna taldaý júrgizilip jatyr.

Bul saladaǵy taǵy bir jańashyldyq  ja­sandy ıntellekt elementterin qol­dana otyryp, azamattyq isterge sıfr­lyq taldaý jasaýmen baılanysty. Júıe isterdiń sanatyn anyqtaýǵa, uqsas isterdi izdeýge, barlyq sottardaǵy «qozǵalys sıklin» baqylaýǵa, sot sheshimderindegi sáıkessizdikterdi anyqtaýǵa jáne aza­mat­tyq isterdiń nátıjesin boljaýǵa baǵ­darlanǵan. Osylaısha, jasandy ıntel­lekt sýdıaǵa uqsas ister boıynsha sot tájirıbesi týraly málimetter beredi.

Bolashaqta paıdalanýshylarǵa sotqa júginer aldynda aryzy oń sheshi­min tabý múmkindigin aldyn ala baǵalaýdy jeńildetý maqsatynda da solaı bolady. Jasandy ıntellekt sot júıe­le­rinde jáne olardyń ortasynda jasandy ıntellektti paıdalaný jónin­degi Eýropalyq etıkalyq CEPEJ hartııa­sy­nyń qaǵıdattaryn eskere otyryp, zańdy qoldanýda birkelkilikti qamtamasyz etý úshin kómekshi qural retinde paıdalanylady. Bul jalpy qabyldanǵan standarttar men ozyq tájirıbelerge negizdelgen reformalardy ázirleý úshin qajet.

Osy jolǵa resmı saparymda Qazaqs­tannyń qoljetimdilik pen qyzmet­terdi jaqsartý arqyly sot tóreligin júzege asyrýda qandaı ıgi jetistikterge qol jetkizgenin kórdim. Sot tóreliginiń sapasy men tıimdiligi de eki mańyzdy kórsetkish. Qazaqstannyń sot ákimshiligi osy baǵytta tynymsyz jumys istep jatyr.

Lýıs Marııa PALMA,

Halyqaralyq Sot ákimshiligi qaýymdastyǵynyń (IACA) prezıdenti, Býenos-Aıres ulttyq ýnıversıtetiniń (Argentına) jetekshi professory, Gaaga, Nıderland Halyqaralyq sot tóreligi ınstıtýtynyń (IIJE) dırektory