Ǵylymy joq eldiń bolashaǵy joq

Atalǵan zańnan keıin Prezıdent Jarlyǵymen Ǵylym jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi quryldy. Osy mınıstrlikke: respýblıkanyń ǵylymı-tehnıka salasynyń damýy jolynda memlekettik saıasat júrgizý; ǵylymı jáne ǵylymı-pedagogıkalyq kadr­lar daıarlaý isin úılestirý; ǵylymı-tehnologııalyq salada halyqaralyq yntymaqtastyqty uıymdastyrý mindeti júkteldi. Mınıstrler kabınetiniń 1993 jyly 22 qańtardaǵy Qaýlysy boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ju­mys­­tar men ǵylymı-tehnıkalyq baǵdar­la­malardy respýblıkalyq bıýdjetten qar­jy­landyrý tártibi aıqyndaldy. Ǵylym jáne jańa tehnologııa mınıstrligi janynan Ǵylym qory quryldy. 2001 jyly 12 shildede qabyldanǵan «Ǵylym týraly» zańy ǵylymdy basqarý isin jetildirýdiń, ınnovasııa men zertteý úderisterin uıymdastyrýdyń, kadrlar daıarlaýdyń negizin qalaýshy qujat boldy.

Bilim men ǵylym salasy bir-birimen bite qaınasyp jatsa da ǵylym máseleleri mektep sharýalarynyń kóleńkesinde qalyp qoıa bergeni belgili. 2022 jyldyń maýsymynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen barlyq salaǵa, bastysy ekonomıkaǵa negiz bolatyn sala óz enshisin alyp, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi quryldy.

11 ǵylymı-zertteý ınstıtýty­ baza­lyq qarjylandyrý modeline kóshirildi. Grant­tar men ǵylymı jobalyq baıqaý­lar­ǵa táýeldi bolmaı, jyl saıyn memleketten arnaıy bekitilgen ózindik josparyna saı qarjysyn alyp turady. Qazirgi tańda ǵylymı-tehnıkalyq zertteýler nátıjelerin kommersııalandyrýǵa qarjy jyl saıyn bólinedi, buǵan deıin 3 jylda bir ret qana beriletin. Bıyldan bastap «mega grant» uǵymy engizildi. 2,5-3 mlrd teńgege naqty zerthanany qamtamasyz etý úshin 800-den asa arnaıy qondyrǵylar, qural-saımandar alyndy.

Ulttyq ǵylym akademııasynyń sońǵy jarııalaǵan Ǵylym týraly ulttyq baıandamasyndaǵy derekke qaraǵanda, ǵylymdy respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý 2020-2021 jyldary eki ese derlik ósti. 2021 jyly irgeli zertteý­lerge bólingen qarjy 6,5 mlrd teńgeden asty, qoldanbaly zertteýlerge 14,5 mlrd teńge jumsalǵan.

Ǵylymǵa jastardy tartý boıynsha keshendi jumystar qolǵa alynǵan. Aıtalyq, 1,5 myńnan asa jas ǵalym men zertteýshi Jas ǵalymdarǵa arnalǵan eki baıqaýdyń nátıjesinde 315 jobada óz ıdeıalaryn iske asyrýǵa múmkindik aldy. Bul jobalarǵa jumsalatyn bıýdjettik shyǵyndardyń jalpy kólemi 17,6 mlrd teńgeni quraıdy. Al Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń osy qyrkúıektegi buıryǵyna sáıkes: 1) jara­tylystaný ǵylymdary salasyndaǵy úzdik zertteýlerge Q.Sátbaev atyndaǵy; 2) gýmanıtarlyq ǵylymdardaǵy úzdikter Sh.Ýálıhanov atyndaǵy; 3) pedagogıkadaǵy úzdik jumystarǵa Y.Altynsarın atyndaǵy syılyq beriledi. Úsh syılyqtyń árqaısysyna 350 aılyq eseptik kórsetkish (2023 jyly – 1 207 500 teńge) kóleminde syıaqy taǵaıyndalady. Osyǵan qosa 300 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde túrkitaný salasyndaǵy eńbekterge Kúltegin atyndaǵy, 150 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde jaratylystaný baǵytyndaǵy úzdik jumystarǵa D.Qonaev atyndaǵy syı­lyq taǵy bar. Munyń bári 40 jasqa deıingi jas ǵalymdardy yntalandyrý maqsatynda engizilgen.

2021 jyldan bastap qolǵa alynǵan res­pýblıkalyq «Úzdik ǵylymı qyz­met­ker» baıqaýy endi jyl saıyn ótkiziletin boldy. Atalǵan ǵylym báıgesiniń qory­tyn­dysy boıynsha byltyr 50 ǵalym 6 mln teńgeden syıaqy alǵan edi.

Otandyq ǵylymnyń bereri qan­daı? Salalyq mınıstrliktiń taratqan aqparatyna qaraǵanda, ǵylymnyń nátıjelerin kommersııalandyrý­ – bas­ty baǵyttardyń biri. Biraz ǵylymı jobalar kommersııalandyrý arqyly naryqqa shyǵyp, ekonomıka jumys istep jatyr. Mysaly, 2022 jyly kórsetkishter bo­ıynsha kommersııalandyrýdyń nátı­jesinde ınnovasııalyq ónimderdi satý­dan túsken tabys 16,3 mlrd teńgeni qurady. Tólengen salyq kólemi – 5,2 mlrd teńge. 1 400-den asa jańa jumys orny quryldy. Ǵalymdardyń tabysy 338 mln teńgege jetti. 120-dan asa joba satý kezeńine jetti. Jobalar­­dyń eksport kólemi 346,7 mln teńgeni qurady.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek qyrkúıekte uıym­das­ty­rylǵan forýmda jańa zań jobasy ázir­len­genin aıtty. Bul – «Ǵylym jáne teh­no­logııalyq saıasat týraly» zań jobasy. Mınıstrdiń aıtýynsha, otandyq ǵylymnyń endigi baǵyty halyqtyń tur­mysyn jaqsartýǵa arnalǵan qol­dan­baly ǵylymdy damytý, kúsh salý, kúndelikti ómirine qajetti ǵylymı-tehnıkalyq jobalardyń nátıjelerin óndiriske kóptep engizýge negizdelgen. Bul úshin álbette qarjy qajet. 2023-2025 jyldary ǵylymǵa bıýdjetten bólinetin qarajattyń mólsheri 3,5 ese arttyrylmaq, jalpy kólemi 643 mlrd teńgeni quraıdy. Tarqatyp aıtqanda, 2023 jylǵa 158,6 mlrd teńge; 2024 jylǵa 244,2 mlrd teńge; 2025 jylǵa 240,2 mlrd teńge qarastyrylǵan.

Túıindeı kelgende, osy jasalyp jatqan jaǵdaı men josparlanǵan jumystyń bári ǵulama ǵalym Ál-Farabıdiń «Ǵylymy joq eldiń bola­sha­ǵy joq» degen ósıetin baǵdar etip alǵa­ny­myzdy aıǵaqtaıdy.