Foto: ashyq derekkóz
Jalpy, halyqtyń nesıe qaryzyn azaıtýǵa baǵyttalǵan jumystardyń ishinde «Qaryzsyz qoǵam» jobasyn erekshe atap ótken jón. Az ǵana ýaqytta óz tıimdiligin kórsetken bastama jalpyhalyqtyq baǵdarlamaǵa aınaldy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń ıgiligin barsha halyq kórýi kerek degen edi. Joba úshin bul – jeńispen para-par.
«Amanat» partııasynyń «Qaryzsyz qoǵam» jobasyn erekshe atap ótý qajet. Sonyń arqasynda elimizdiń 8 aımaǵyndaǵy halyq qarjylyq saýatyn arttyrdy. Olardyń kópshiligi – 10 jáne odan da kóp nesıe alǵan adamdar. Bul joba az ýaqytta óziniń tıimdiligin kórsetti. Úkimetke «Amanat» partııasymen birlesip, onyń aýqymyn keńeıtýdi tapsyramyn. «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń ıgiligin búkil elimiz kórýi qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstannyń 8,4 mln turǵynynda nesıe bar
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, tutyný nesıesin berý segmentinde keıingi úsh jylda ósim baıqaldy. Qazaqstandyqtar 18 trln teńgege nesıe alǵan. Al nesıe alýshylar sany 8,4 mıllıonnan asty. Salystyrmaly túrde, 2023 jyly bıýdjetke jalpy 17,8 trln teńge túsedi dep josparlansa, alynǵan nesıeler kólemi odan da asyp otyr.
Problemalyq qaryzdar boıynsha, 1,7 mln qazaqstandyq 90 kúnnen astam ýaqyt boıy nesıesin tóleı almaı júr. Olardyń qaryzy 1,4 trln teńgeden asady. Budan bólek, el turǵyndary rásimdegen onlaın-mıkrokredıtter kólemi 197 mlrd teńgeni quraıdy, qaryz alýshylar sany 1,09 mln adamǵa jetti. Osynyń bári nesıe problemasynyń qanshalyqty asqynyp ketkenin kórsetedi.
«Qazir bankterden shekteýsiz kredıt alyp, qaryzǵa belshesinen batyp otyrǵan azamattarymyz kóp. «Halyq nesıe qamytyn kıip otyr» dese de bolady. Adamdardyń nesıege táýeldiligi men qarjylyq saýatynyń tómendigi úlken áleýmettik problemaǵa aınaldy. Kóbiniń aıtatyny – nesıege táýeldilik. Bul jalpyhalyqtyq sıpat alǵan qubylysqa aınaldy», deıdi Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov.
Parlamenttik tyńdaýda «Amanat» partııasy bastaǵan «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń qarjylyq sarapshysy Maqpal Sheńgelbaeva sóz sóılep, Túrkistan oblysynda 4 myńǵa jýyq adamdy oqytqanyn, qatysýshylardyń kem degende 2-3 nesıesi bar ekenin aıtty.
«Olardyń eń basty qateligi – nesıeniń paıyzyn esepteýdi bilmegen jáne qaryz tólemin óz tabysyna qaraı josparlaı almaǵan. Ásirese, jastar, kópbalaly analar, jumyssyz turǵyndar nesıe qursaýynda qalyp otyr. Jastar nesıesi baryn ata-anasynan jasyrýǵa tyrysady. Munyń basty sebebi – qarjylyq saýattyń bolmaýy. Sabaq barysynda árbir nesıeniń ústemeaqysyn eseptep kórsetkende, qaıran qalady, nege oılanbastan nesıe aldyq dep ókinedi. Oǵan qosa, halyq nesıemen aýyra bastady, bir qaryzyn japsa, ekinshi ret alǵysy kep turady», deıdi sarapshy.
2019 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 500 myń azamattyń kepilsiz kredıtin keshirý týraly sheshim qabyldaǵan edi. Bul sheshim máseleni odan ári ýshyqtyryp jibergendeı.
«О́kinishke qaraı, 2019 jyly kredıt keshirilgennen keıin bizdiń qarjy sektorynda kredıt kólemi qaıtadan ósip ketti. Onyń ishinde problemalyq kredıtter de ósip ketti. Eger memleket qarajatyn bólip, qaıta-qaıta keshire bersek, odan da kóp jańa kredıtter kóbeıedi», deıdi M.Ábilqasymova.
Kredıtke kirýdiń sebebi nede?
Sonymen birge, «Amanat» partııasynyń hatshysy Eldar Jumaǵazıev «Qaryzsyz qoǵam» jobasyna respýblıkanyń 8 óńirinde 52 myń adam qatysqanyn, qatysýshylar arasynda nesıeni qandaı sebeppen alǵany týraly saýalnama júrgizilgenin aıtty.
«Kópbalaly otbasylar balalaryn kıindirý úshin nesıege júginetinin bildik, ásirese 1 qyrkúıek jaqyndaǵanda mektep kıimine kóp shyǵyndanady. Sosyn qys jaqyndaǵanda turǵyndar jappaı kómir satyp alady. Bala sany kóbeıgen saıyn úıdiń aýqymy da ósedi, úı janynan qosymsha bólme salýǵa, tehnıkaǵa, toı-saltanattarǵa nesıe alý faktileri bar. Oǵan qosa, azyq-túlik kúnnen kúnge qymbattap barady. Tipti dúkennen nan almaı, 4-5 qap un alyp, úıde nan pisirip jan baǵyp otyrǵandar bar. Qazir mekteptegi balalardy tegin tamaqtandyrý osy otbasylarǵa úlken kómegin tıigizip otyr», dedi Eldar Jumaǵazıev.
Partııa hatshysynyń aıtýynsha, jastardyń nesıege áýestigi erekshe alańdatýda. Jastardyń 85 paıyzy tehnıka-smartfon sekildi gadjetterge áýestenip nesıe alǵan. Sondaı-aq jetkizý jumysymen aınalysyp, tabys tabý úshin samokat-moped alǵandar bar. Al tek qana 5 paıyzy óz bilimin jetildirýge, taǵy 5 paıyzy – bıznes ashýǵa qaryz alǵan.
«Eń aýyry – zeınetkerlerdiń jaǵdaıy, bizge oqýǵa kelgen zeınetkerlerdiń eshbiriniń moınynda óziniń qaryzy bolǵan joq, olar balalary men nemereleriniń nesıesin óz zeınetaqysynan tólep otyr. Jalpy 7 aıda túıgenimiz – «Qaryzsyz qoǵam» kýrsyna qatysqandardyń 61 paıyzy bankterge qansha ústemeaqy tóleıtinin bilmegen. Qolynda nesıe týraly kelisimshart ta, tóleý grafıgi de joq. Al 69% qatysýshynyń erteńge kúneltetin aqshasy joq. Sondaı-aq qatysýshylardyń 80% tabysty arttyrý joldaryn úırengisi keledi. Soǵan baılanysty, halyqty jańa daǵdylarǵa oqytýǵa qarajat bólý kerek dep esepteımiz», dedi partııa ókili.
Qaryz alýshylardyń quqyǵy qalaı qorǵalady
Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy qaryz alýshylardyń quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý úshin zańnamalyq túzetýler pysyqtalyp jatyr. Túzetýler toptamasy halyqtyń shamadan tys nesıe alýyn tómendetýge jáne boryshtyq júktemeniń ósýin shekteýge, alaıaqtyqqa qarsy is-qımylǵa, tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaýǵa, bank ombýdsmanynyń qyzmetin kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Sonymen qatar jastar arasynda problemaly qaryzdyń ósýin eskere otyryp, 21 jasqa tolmaǵan azamattarǵa tek resmı tabysy bolǵan jaǵdaıda ǵana nesıe berý talabyn engizý usynylǵan. Boryshkerler keıbir zańnamalyq kedergiler saldarynan bankrottyq rásimin qoldana almaı otyr. Bıyl 3 naýryzdan bastap bankrottyqqa 69 myńnan astam ótinish tússe, onyń 80 paıyzdan astamy bankrottyq rásimge sáıkes kelmegen. Onyń negizgi sebepteri: múliktiń bolýy, boryshkerdiń qaryz somasy men tólem merzimi boıynsha sáıkessizdik jáne kredıtormen boryshty durys rettemeýi. Nátıjesinde, búgingi tańda 8 mlrd teńge qaryzy bar 5,7 myń adam ǵana bankrot dep tanyldy.
Qarjylyq sarapshy Maqpal Sheńgelbaeva da jeke tulǵalardyń bankrottyǵy zańyna qatysty birneshe usynym jasady.
«Sottan tys bankrottyq týraly aryz berý úshin 12 aı ishinde qaryz ótelmeýi kerek dep jazylǵan. Odan keıin qaryzdy keshiktirýge emes, qaıtarý faktisine nelikten basa nazar aýdarylǵany túsiniksiz. Biz bul talapty 6 aıǵa deıin qysqartýdy usynamyz, óıtkeni adam nesıesin 3 aı tóleı almasa, ári qaraı tólem múldem qıyndaıdy. Ekinshiden, qaryz alýshy zań boıynsha qaryzdy óteý rásimin júrgizýge mindetti. Iаǵnı, bereshekti óteý boıynsha sharalar qabyldanǵanyn rastaıtyn qujattyń kóshirmesin usynýy kerek. Eger bank nemese mıkroqarjylyq uıym mundaı qujatty bermese, onda tulǵa bankrottyq týraly aryz bere almaıdy. Bul qajetsiz talapty joıý kerek dep oılaımyz. Úshinshiden, zańda 5 jyl boıy bereshegi bar boryshkerlerge ońtaılandyrylǵan talaptar kórsetilgen. Bul merzimdi 5 jyldan 3 jylǵa deıin qysqartýdy usynyp otyrmyz», deıdi sarapshy.
Sondaı-aq kollektorlyq agenttikterdiń keıbir qyzmetterine shekteý engiziledi, problemaly kredıtterdi kollektorlyq uıymdarǵa satýǵa tyıym salynady. Bul shekteýler kollektorlyq naryqtyń tolyq toqtaýyn bildirmeıdi. Kollektorlar problemaly kredıtterdi satyp almaı-aq, olardy óndirip ala beredi. Alaıda bul nesıeler qarjy uıymdarynda qalady jáne olar problemaly boryshkerlermen jumys úshin jaýapty bolady.
«Qaryzsyz qoǵam» – partııalyq jobadan ulttyq baǵdarlamaǵa deıin
Halyqtyń shamadan tys kredıt alýy talqylanǵan parlamenttik tyńdaýda «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń tıimdiligi erekshe ataldy. Bastapqyda ony «Amanat» partııasy halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrý úshin pılottyq joba retinde bastaǵan edi. Oǵan demeýshilik etken Halyk Bank halyqty oqytý jumystaryna 500 mln teńge bólgen. Jobada nesıesi bar jáne boryshkerler tiziminde turǵan aýyl turǵyndary, qaryzy bar jáne onyń merzimin ótkizip alǵan azamattar, memleketten jeńildikpen nesıe alýǵa úmitker kásipkerler 5 kún boıy bilim alady. Búginde 52 myń turǵyn qarajatyn tıimdi josparlaýdy, otbasy bıýdjetin qalyptastyrýdy, nesıe alý men qaıtarý erejelerin, qarjy pıramıdalary men alaıaqtar tuzaǵyna túspeý joldaryn jáne tabysty bıznes qurý joldaryn úırendi. Dálirek aıtqanda, 45 adamǵa bankrottyq rásimdeýge, 1 181 adamnyń nesıesin qaıta qurylymdaýǵa kómek kórsetilip, 16 myńǵa jýyq bıznes-jospar jazylǵan, 2551 adamǵa depozıt ashylyp, eki myńnan astam adamǵa jeke kásipkerlik rásimdeýge kómek kórsetilgen.
Májilis minberinde Túrkistan oblysy Túlkibas aýdanynan kelgen Móldir Turysbekova bir basynda birneshe nesıe bar ekenin, «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń qandaı kómegi tıgenin aıtyp berdi.
«О́zim kredıt alǵanda paıyzyna múldem qaramappyn. «Qaryzsyz qoǵam» jobasy boıynsha oqý barysynda kóptegen máseleni sheship aldym. О́zim qaryzǵa úırengendikten be, balalarym da qaryzǵa beıim. Dúkennen qaryz alǵaly jatsam, «anashym, men de alaıynshy» deıdi. Balalarǵa ondaı nárseni úıretpeýge tyrysyp júrmin. Qazirgi aılyq tabysym – 131 myń teńge, járdemaqym – 55 myń teńge. Al kredıtim – 250 myń teńge. Ol kredıtti men tólep jatqan joqpyn. Bank shottarymdy buǵatttap tastady. Qarjy sarapshylarynyń arqasynda zańgerlermen keńesip, shottarymnyń bireýin ǵana ashtym. Qalǵany jumys ústinde. Endi az paıyzben nesıe alýǵa múmkindik berse, bıznes ashqymyz keledi», dedi ol.
Jobanyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – azamattardyń, oqýshylar men stýdentterdiń qarjy saýattylyǵyn arttyrý. Búgingi tańda joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri úshin qarjy saýattylyǵy kýrstaryn engizý pysyqtalyp jatyr. Oqýshylar úshin arnaıy kýrs ázirlengen. Ol úshin ádistemeler men oqý quraldary daıyndalady. Nátıjesinde osy baǵyt sheńberinde 550 myń oqýshy men stýdentti oqytý josparlanǵan.
Taǵy bir aıta keterligi, joba sarapshylary turǵyndar arasynda únemdeý mádenıetin nasıhattaǵysy keledi. Máselen, Almaty oblysy Aqshı aýylyndaǵy otbasylyq jup balasy 1 synypqa barǵanda depozıt ashqan. О́zi eden jýýshy, kúıeýi – qurylysshy. Ekeýi birigip, artyq aqshany depozıtke jınaı bergen jáne qazir balasy 8-synypta oqysa, esepshotynda 15 mln teńge jınalǵan. Qarjylyq saýatqa kelgende el ishinde osyndaı pozıtıvti mysaldar da jeterlik.
Jyl sońyna deıin «Qaryzsyz qoǵam» jobasynda 60 myń adamdy oqytý josparlansa, kelesi jyldan bastap – birden 750 myń adamdy oqytý kózdelgen. Onyń ishinde mektep oqýshylary, kolledj ben JOO stýdentteri jáne 200 myń aýyl-qala turǵyndary bar. Qarjylyq saýatty úıretetin qazirgi 60 maman kelesi jyly 200-ge deıin kóbeıedi.
Oǵan qosymsha Amanat partııasy janynan halyqqa qyzmet etetin koll-sentr ashylady jáne «Qaryzsyz qoǵam» onlaın platformasy jasalady. Sondyqtan lokaldy túrde árbir aýdanda otyrady jáne halyqqa kúndelikti aqyl-keńes beredi.
