Aýdan ákimine kim laıyq?

Eki aýdannyń bir-birimen uqsastyǵy da, ózgesheligi de bar. Uqsastyǵyna toqtalsaq, qos aýdanda da munaı ón­diriledi. Aýyl sharýashylyǵy salasynan tabys taýyp, kásibin keńeıtkender qatary az emes. Eki aýdanda da elimizge tanymal tulǵalardyń kindik qany tamǵan. Máselen, Isataı aýdanynan Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń alǵashqy shákirti, kúıshi Dına Nurpeıisova, Qazaqstannyń halyq jazýshylary Hamıt Erǵalıev, Farıza Ońǵarsynova, jazýshy Nábıden Ábýtalıev, al Qyzylqoǵa aýdanynyń topyraǵynan Alash qaıratkeri Halel Dosmuhamedov, akademıkter Salyq Zımanov, Zeınolla Qabdolov sekildi el ardaqtylary túlep ushqan.

Qos aýdannyń aýmaǵymen «Aqtóbe-Atyraý-Astrahan» baǵytyndaǵy kúre jol ótedi. Bir qyzyǵy, eki aımaq ta Batys Qazaqstan oblysynyń aýdandarymen shektesedi. Temirjol boıynda ornalasqan eldi mekenderi bar.

1928 jyly qurylǵan Isataı aýdany­nyń keńes kezeńindegi ataýy Novobogat atalǵan edi. Birneshe ret taratylyp, Mahambet aýdanyna qosylǵan. Keıin qaıta qurylǵanda aýdanǵa Isataı ataýy berildi. Qazir bul aýdanda 7 aýyl­dyq okrýg, 16 eldi meken bar. Turǵyndar sany 30 myńǵa jýyqtap qalǵan.

Al Qyzylqoǵa aýdanynyń irgesi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde kóterilip, 1944 jyly qurylǵan. Bul – óńirdegi eń shalǵaı aýdannyń biri. Buryn respýblıkadaǵy artta qalǵan aýdan­dardyń qatarynda boldy. Elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin de alǵa oza qoıǵan joq. Qazir atalǵan 10 aýyldyq okrýgtegi 26 eldi mekende 31 710 turǵyn bar.

Bul aýdannyń taǵy bir ózgesheligi, kezinde Taısoıǵan polıgonymen aty shyqqan. О́ıtkeni Taısoıǵan 1949 jyldan áskerı polıgonǵa aınalyp, mundaǵy ıadrolyq synaq 1952 jyly bastalǵan. Áskerı polıgonda 1966-1977 jyldary 24 márte ıadrolyq jarylys jasalǵan. Jarylystyń jer astyndaǵy tereńdigi 500 metrge deıin jetken. Áskerı polıgon 3 ýchaskege bólinip, aýmaǵynda 2 myń tonnadan astam soǵys tehnıkasynyń qaldyqtary shashylyp qalǵan. Iаdrolyq synaqtyń saldarynan qaterli isikke, ózge de aıyqpas dertke shaldyqqandar, jarymjan bolyp ómirge kelgender týraly derek óte kóp.

Osyndaı derektermen uqsastyǵy men ózgesheligi «menmundalap» turatyn eki aýdanda alǵash ret qanatqaqty joba túrinde ákim saılaýy ótkeli otyr. Biraq bul saılaýǵa qatysýǵa saıası partııalar da, ózin-ózi usynǵan úmitkerler de kóp emes. Saıası uıymdardan «Amanat» partııasy eki aýdan ákimine bir-birden, al Qazaqstan halyq partııasy bir úmitkerin qosty. Úmitkerlerdiń úlkeni – 51-de, eń kishisi 37 jasta.

Máselen, Isataı aýdandyq aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Qabyl Ǵubashevtiń aıtýynsha, ákim saılaýyna qatysýǵa úsh kandıdat nıet bildiripti. Eki kandıdatty saıası partııalar usynǵan. Al bir úmitker ózin-ózi usynyp otyr.

«Barlyq úmitkerdiń «Saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań talaptaryna sáıkestigi tıisti organdardyń tekserý qorytyndylarymen anyqtaldy. Isataı aýdanynyń ákimine kandıdat bolyp «Amanat» partııasynan usynylǵan Nurym Mýsın, Qazaqstan halyq partııasynan Rashıd Muqanov, ózin-ózi usynǵan Asylan Ǵubash tirkeldi», dedi Qabyl Ǵubashev.

Al Qyzylqoǵa aýdandyq aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Maqsot Muqanovtyń deregine súıensek, munda ákim laýazymy úshin bastapqyda tórt kandıdat qujat tapsyrypty. Bir tańda­narlyǵy, bul aýdanda bir saıası partııa ǵana úmitkerin usynýǵa qadam jasady, Úsh úmitker ózin-ózi usynǵanymen, onyń bireýi saıası dodadan shet qaldy.

«Tórt úmitkerdiń qujattary tıisti organdarǵa joldanyp, Qyzylqoǵa aýdandyq aýmaqtyq saılaý komıssııa­sy­nyń hattamasymen talapqa sáıkes­tigi anyqtaldy. Zańdylyqqa sáıkes Qyzylqoǵa aýdanynyń ákimine úmitker retinde «Amanat» partııasynan Qanat Áz­m­uhanov, ózin-ózi usynýshylar Maǵ­jan Jeksenov pen Sándibek Salyqov tir­keldi. Bir úmitkerdi qajetti qujat­tar­dy usynbaǵany úshin tirkeýden bas tar­tyldy», dep málim etti Maqsot Muqanov.

О́ńirde aýdan ákiminiń saılaýyna túsýge bel býǵandar kimder? Aldymen aıtarymyz, úmitkerlerdiń bári de memlekettik qyzmette jumys isteıdi. Ekinshiden, Isataı aýdanynda jańa ákim qyzmetke keletini anyq. О́ıtkeni osy laýazymǵa 2021 jylǵy naýryzda taǵaıyndalǵan Polymbet Hasanov saılaý dodasyna qatyspaı otyr. Kerisinshe, aýdan ákimi saılaýynda baq synaıtyn úsh úmitkerdiń biri bıyl máslıhattyń tóraǵasy bolyp saılanǵan. Al ekinshisi byltyrǵy shildede aýdan ákiminiń orynbasary laýazymyna taǵaıyndalǵan. О́zin-ózi usynǵan kandıdat aýdanmen attas aýyldyq okrýgtiń ákimi qyzmetin atqarady.

Qyzylqoǵa aýdanynda úsh ákim bir-birine qarsylas bolyp otyr. Onyń biri – qazirgi aýdannyń, ekeýi aýyldyq okrýgtiń ákimi. Úmitkerlerge 18 614 saılaýshy daýys beredi.

«Aýdanda 19 daýys berý ýchaskesi bar. Saılaý komıssııalarynyń 110 múshesi saıası partııalardan, 34-i qoǵam­dyq birlestik ókilderinen quralǵan. Shalǵaıdaǵy eldi mekenderde 632 saı­laýshy turady. Eń alys ýchas­ke aýdan ortalyǵynan 95 shaqyrymda orna­lasqan», deıdi Maqsot Muqanov.

Turǵyndar ásirese aýdan ákimi saılaýy­nan úmit kútedi. О́ıtkeni atalǵan aýdandarda túıini tarqatylmaǵan áleý­mettik másele jeterlik. Máselen, Isataı aýdanynda turǵyn úı qurylysyn júrgizý sheshimin tappaı otyr. Jol qury­lysynda kemshilik, bıýdjet qarjysyn maqsatsyz jumsaý deregi bar. Qyzylqoǵa aýdanynda osy kezge deıin tabıǵı jelisine qosyl­maǵan eldi mekender bar. Sol sebepten, turǵyndar qysta peshke, jazda qazandyqqa tezek jaǵyp, shelektep kúl shyǵarýǵa májbúr. Keıbir aýyldardaǵy qandastar aýyz sýdy tereń qudyqtan qaýǵalap tartady. Malyn da solaı sýǵarady.

Qoryta aıtqanda, qos óńirge de aýyl turǵyndaryn tolǵandyratyn áleýmettik máselerdi oń sheshetin, eldik múddeni oılaıtyn isker ákim qajet. Degenmen áleýmettik jelide jekelegen kandıdattyń iskerligi týraly jazyp jatqandar bar. Tek saılaýshylar tarapynan belsendilik qajet-aq. Daýys sanaý kezinde «barmaq basty, kóz qysty» áreket bolmasa, turǵyndar senim artqan úmitkerdiń ákim laýazymyn ıeleneri daý týdyrmaıdy.

Atyraý oblysy