BUU HHI ǵasyrdy «Saıasat ǵasyry» dep jarııalady. Bul dúnıe júzindegi adamdardyń basqa halyqtardyń jetistikteri men órkenıetti damýyna degen qyzyǵýshylyǵy artty degendi bildiredi. Tarıhqa kóz júgirter bolsaq, ótken ǵasyrlarda óz orny bar ǵulama, ǵalymdardyń barlyǵy derlik birneshe tildi meńgerip, qabiletterin shyńdaǵan. Kópke barmaı, uly oıshyl Ál-Farabıdi, Abaı men Shoqandy alaıyq. Bul tulǵalardyń bári birneshe tilde erkin sóılep, álemge óz attaryn máshhúr etken.
Búgingi keıipkerimiz – jas polıglot Meıirjan Tashtaı. Meıirjan – áleýmettik jelide jastarǵa til úırenýdiń artyqshylyqtaryn, til bilýdiń mán-mańyzyn túrli kontentter arqyly túsindirip júrgen belsendi. Ol aǵylshyn, qytaı, ıtalıan, ıspan tilderin, sondaı-aq bizdiń qoǵam úshin tanys ta beıtanys sýahalı, ýrdý, hındı, somalı tilderin meńgergen.
Meıirjannyń til bilýge degen qushtarlyǵy joǵary oqý ornynda bastalǵan. Oǵan deıin tipti aǵylshyn, orys tilderin de bilmegen, til úırenýge degen qyzyǵýshylyǵy da bolmaǵan eken. Tek úshinshi kýrsqa aıaq basqanda janyndaǵy dostarynyń yqpalymen arab tilin úırengen. Sodan onyń til bilýge degen yntasy artyp, Qatar ýnıversıtetine oqýǵa túsken.
– Ár tildiń artynda úlken maǵyna men fılosofııa jatyr. Keı memleketterdegi taıpalarda san joq. Brazılııada pırıahııa taıpasy bar. Olardyń tilin «baqyt grammatıkasy» dep ataıdy. О́ıtkeni olarda san, tús joq. О́tken shaq pen keler shaq joq. Osynyń barlyǵy olardyń álemdi qabyldaýyna áser etedi. Máselen, bizdegideı 1, 2, 3, 4 degen sannyń ornyna az, kishkene, kóbirek, kóp degen esepteý júıesi bar. Osyndaı tańǵajaıyp qubylystar meniń til úırenýime degen qulshynysymdy arttyrdy, – deıdi Meıirjan.
Búginde ol áleýmettik jelide «Kimotashy» esimimen tanymal. Aýdıtorııasyna usynatyn kontentteriniń taqyryby da aýqymdy. Qazir sany bar, sapasy joq, jastardyń sanasyn dúnıe, baılyqpen ýlaıtyn blogerler kóp. Ozyq oıly, kózi ashyq Meıirjan olardyń qatarynan emes. Onyń bar maqsaty – halyqtyń, ásirese jastardyń kókiregin bilim nárimen toltyrý. Jastardy álemdik aıdynǵa alyp shyǵý.
Meıirjannyń áleýmettik jelidegi paraqshasyn ashyp qalsańyz, tańdanyp, tamsanasyz! Onda siz ben bizdiń rýhanııatymyzdy keńeıtetin paıdaly aqparat jeterlik. Til úırený, saıahattaý – bári qamtylǵan. Onyń esimi jarnamany qajet etpeıdi. О́ıtkeni bilimdi ári bilikti azamat óz ımıdjin qalyptastyryp alǵan.
Zeıindi jas elimizdegi beldi ýnıversıtetterdiń birinde zań fakýltetinde oqyǵanyn, alaıda keıin bul mamandyqtyń ıegeri bolǵysy kelmegenin alǵa tartady. Til meńgerý barysynda kóp qıyndyqqa tap bolǵanyn da jasyrmady.
– Bastapqyda til úırený bylaı tursyn, zań salasyndaǵy quqyqtyq normalardy, termınderdi jattaý qıyn boldy. Kúnderdiń bir kúni «Fors-Majory» degen serıaldy tamashaladym. Bul týyndyda óte keremet jadyǵa ıe keıipker bar. Ol kitaptyń kez kelgen betin bir oqyp, oqyǵan aqparatyn esh umytpaıdy. Osy serıaldan soń, men ózimdi zertteı bastadym. Sonda túsingenim, biz aqparatty tek jattap esimizde saqtaıdy ekenbiz. Sáıkesinshe ony únemi qaıtalap otyrýymyz kerek. Al shyndyǵynda, aqparat túsingende ǵana bilimge aınalady, «uzaqmerzimdi jadyǵa» salynady. Osyny uqqannan keıin ǵana kodeksterdi, zańnamalardy mıyma sińire bastadym. Birneshe tildi meńgerdim. Shet tilderin úzbeı úırenýime birneshe jaǵdaı áser etti. Qatar memleketinde bilim alyp júrgen kezimde kólik júrgizýshileri men kúzetshilerdiń kóbi kenııalyq, tanzanııalyq jigitter edi. Sabaqqa bara jatyp ta sýahılı tilin kenııalyq kólik júrgizýshiden úırendim. Jyraqta júrgende týǵan topyraǵyńmen baılanysty kez kelgen nárseni saǵynasyń. Qatarda júrgenimde jumysqa bara jatyp, kúzetshige sýahalı tilinde «Sálem, qalaısyń?» dedim. Sol mezette jańaǵy jigittiń júzindegi bar saǵynyshyn, otbasyn baǵyp-qaǵýdaǵy qıyndyǵyn, ýaıymynyń barlyǵyn óz ana tilin estigendegi «erekshe qýanysh» umyttyryp jibergendeı boldy. Sol kezde ataqty polıglot Kato Lombtyń: «Til – ol dúnıede az da bolsa bilýge turarlyq jalǵyz nárse» degen sózi esime tústi. Biz adambyz jáne barlyq adamzatqa ortaq bir tilimiz bar. Bilesiz be, ol qandaı til? Ol – mahabbat tili, qýanysh tili, janashyrlyq tili jáne adamgershilik tili, – dedi Meıirjan.
Rasynda, til – memleket pen memleketti baılanystyratyn, adam men adamdy jaqyndastyratyn negizgi qural. Til – bereke men birliktiń bastaýy. Halqymyzda: «Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli ilim bil» dep tekten-tekke aıtylmaǵan. Sol sebepti áleýmettik jeliniń kósemi emes, til bilýdiń shesheni bolýǵa umtylý qajet-aq.
Darıǵa QURMANALY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti
