Jas ǵalymdar dıalogi

Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, bıologııa ǵylymda­ry­nyń doktory, professor Kún­sulý Zakarııa jas ǵalymdardyń ǵylymı bastamalaryna qoldaý bildirý maqsatynda memleket ta­ra­pynan tıisti jumystar atqa­rylyp jatqanyn tilge tıek etti. «Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes talantty jastardy ǵylymı ortaǵa tartý maqsatynda akademııa janynan ǵylymnyń basym baǵyttary boıynsha jas ǵalymdardyń jumys toby quryl­dy. Onyń quramynda 500-ge tarta jas ǵalym bar. Astana jáne Al­maty qalalarynda, joǵary oqý oryndarynda atalǵan jumys toptarynyń birneshe otyrysy ótip, ǵylymdy damytý boıynsha jáne «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasyna qa­tyst­y usynystar qaraldy. Bul forým jas ǵalymdardyń jetis­tikterin nasıhattap, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsetini sózsiz», dedi ol.

Qazirgi kezde elimizde 3 mln-nan asa jas bar ekenin eskersek, olardyń ortasha jasy – 32. Osy oraıda Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń vıse-prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev forýmdy ótki­zýdegi maqsat – jas ǵalymdardyń shyǵarmashylyq belsendiligi men ǵylymı-zertteý daǵdylaryn damytý, sondaı-aq agroónerkásiptik keshen, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, qorshaǵan orta men ekologııa máselelerin sheshýge baǵyttalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn dáripteý men el ekonomıkasynyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna járdemdesý ekenin atap ótti. Bıyl forýmǵa qatysý úshin 500-den asa ótinish kelip túsken. Jas ǵalymdardy qyzyqtyrǵan ǵylym salalary boıynsha 7 seksııa jumysy uıymdastyrylyp, ǵylymı jetistikter kórmesi, kom­mersııalandyrý, sheteldik joǵa­ry reıtıngti jýrnaldarǵa ma­qa­­la jarııalaýǵa qatysty she­ber­lik saǵattaryna mán berildi. Forýmnyń yqpalyn arttyrý maqsatynda elimizdiń 4 oblysynan 70-ten asa daryndy mektep oqýshylary shaqyrylyp, úzdik ǵylymı jumystaryn tanystyrdy.

Plenarlyq otyrysta Qytaı aýyl sharýashylyǵy ýnıversı­tetiniń professory, PhD Venfen Lıý eginshilik jáne egin sýarýdyń mańyzdylyǵyna qatysty tájirı­besimen bólisti. Ol qazirgi kezde álemdegi sý tapshylyǵynyń al­dyn alý, jas daqyldardy sýa­rý máselesin kóterdi. Qytaı eli ókiliniń aıtýynsha, aýyl sha­rýa­shylyǵynda sý jetis­peý­shili­gi ónimniń bitik shy­ǵýy­na keri yqpalyn tıgizedi. Bul ret­te ǵa­lymdarǵa jańa tehno­logııa­lar­dyń kómegine júginý­ge týra kele­di. Endigi kezekte táji­rıbege ene­tin joba jas daqyldardy qý­rap qalýdan saqtap, ýaqtyly ylǵal­dandyryp otyrýdyń zamanaýı tehnologııalaryn qarastyrady. Venfen Lıý atap ótkendeı, álemde týyndap otyrǵan azyq-túlik qoryn saqtaý jáne ony turaqty kóbeıtip otyrý úshin álem ǵalymdarynyń birlesken zertteýleri qajet.

Ǵalymdardy Jáńgir han atyn­daǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń jas ǵalymy, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Indıra Beıshovanyń jylqy tuqymdastar genetıkasyn zertteýdegi jobasy qyzyqtyrdy. Ol jylqy tuqymyn tańdaý, ósi­rý ádisteri, suryptaý jáne jup­taý qaǵıdalary, asyldandyrý, sonymen qatar jylqynyń tu­qy­myna genetıkalyq zertteý júr­gizý týraly aıtyp berdi. Tolyq genomdyq SNP taldaýy negizinde otandyq jylqy tuqymdarynyń genetıkalyq qurylymy men ge­nom­dyq birlestikterin zertteý barysynda elimizdiń ár óńirinen jaby, adaı, naıman, muǵaljar, kóshim jáne Qostanaı tuqymdary iriktelgen.

Búginde adamzat densaýlyǵyna qaýip tóndiretin juqpaly aýrý­lar, qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn saqtaý máselesinde de ǵylymda jańa ádister izdeýge týra kele­di. Osy oraıda elimizdegi far­masevtıkalyq preparattar na­ry­ǵy­nyń ımporttyq ónimge táýel­diligin negizge alatyn bol­saq, dári-dármek óndirisi syn kóter­meıdi. Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı óndiristik orta­lyǵy dırektorynyń orynbasa­ry, bıologııa ǵylymdarynyń kan­dı­daty Baıken Baımahanova mıkro­bıologııadaǵy tájirıbe­lerge toqtalyp, elimizdegi farma­sev­­tıka­lyq kompanııanyń kóbi ımporttyq sýbstansııalardy tab­­­let­kalaýmen ǵana aınalysatyn bolsa, atalǵan konsorsıým «ǵy­ly­mı-zertteý – tehnologııany ázirleý – óndiriske engizý – kom­mer­sııalandyrý» tolyq sık­lin júzege asyryp otyrǵanyn jet­kiz­di. Ortalyqta bıologııalyq jáne medısınalyq preparattardy shyǵarý úshin «О́nerkásiptik mıkrobıologııa» zaýyty jumys isteıdi. Qazirgi kezde konsorsıým mamandary 10-nan asa bıopreparat ázirlegen. Ortalyqta óndirilgen ishek aýrýlary jáne grıboktarǵa qarsy sýppozıtorııler, sonymen qatar dándi-daqyldar ónimdiligine yqpal etetin preparattar, mal sharýashylyǵyna arnalǵan bıopreparattar óndirisine suranys artyp keledi.

Forýmda Belarýs ulttyq ǵy­lym akademııasynyń hımııa jáne jer týraly ǵylymdar bóliminiń akademık-hatshysy Alekseı Trý­hanov «Belarýs Ulttyq ǵylym akademııasy jas ǵalymdarynyń zertteýleri», Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Jobalyq keńsesiniń jobalar tobynyń basshysy Aıdyn Sábıtov «Ǵylymǵa beıimdelgen startap-jobalardy kommersııalandyrý», Varshava jaratylystaný ǵylymdary ýnı­ver­sıtetiniń professory, PhD Iаroslav Chormanskıı «Qashyq­tyqtan zondtaý sý, orman jáne jer resýrstaryn utymdy paıdalaný quraly retinde», Parıj tehnologııalyq ınstıtýtynyń professory Anselm Brýno «Qa­zaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetimen tirshilik, azyq-túlik jáne qorshaǵan orta boıyn­­sha Parıj tehnologııalyq ınstı­týtynyń yntymaqtastyǵy týraly» taqyryptaǵy zertteý­lerimen bólisti.

ALMATY