Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Zań talaptary jeńildeıdi
Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanovtyń aıtýynsha, bankrottyq rásimin qoldaný múmkindikteri keńeıtiledi.
«Jekelegen boryshkerler zańnamalyq kedergilerdiń saldarynan bankrottyq rásimin keńinen qoldana almaı otyr. Qazir zańnamalyq ózgerister daıyndap jatyrmyz. Ol ózgeristerdiń qatarynda birinshiden, sottan tys bankrottyqqa jatatyn qarjy uıymdarynyń tizbesin keńeıtý bar. Ekinshiden, azamattar qosymsha qujattardy qosa berý mindetinen bosatylyp, qajet málimetterdi tıisti uıymdardyń derekqorynan alý kózdelgen. Tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jospary bekitilgennen keıin boryshkerdiń shetelge shyǵýyna tyıymdy alyp tastaý da josparlanyp otyr. Barlyq ózgeris jeke tulǵalardyń quqyǵyn qorǵap, múmkindigin ulǵaıtýǵa jáne osy úderiske basqa da azamattardyń aryzdaryn qabyldaýǵa múmkindik beredi. Qazir qaıtarylǵan aryzdardy alty aıdyń ishinde qaıta qaraýǵa bolady. Sondyqtan zańnamalyq ózgeristerden keıin qaıtarylǵan aryzdar boıynsha qaıta júginýge bolady», dedi vıse-mınıstr.
Onyń aıtýynsha, bankrot dep tanýǵa ótinish bergen azamattardyń kóbi óz qaryz somasyn bilmeıdi.
«Bankrottyq úderisin iske asyrý kezinde baıqaǵanymyz, kóp azamattar óziniń qaryz somalaryn tolyqqandy bilmeıdi nemese aryzdarda durys kórsetpeıdi. Mysaly, Atyraý qalasynyń turǵyny ózinde 8 mlrd teńge qaryz bar dep aryzynda kórsetken. Biraq biz barlyq qarjy uıymdarynan málimet jınaǵanda naqty qaryzy 1 mln 380 myń teńge boldy. Qyzylorda oblysynyń turǵyny óziniń qaryzyn 1 300 teńge dep kórsetti. Qarjy uıymdarynyń derekterine júginsek, shyn máninde, qaryzy 1 mln 100 teńge eken. Sondyqtan derekterdiń qaıshylyǵyn boldyrmaý úshin bolashaqta aryz bergende naqty somany kórsetpeı, derekterdi memlekettik nesıe bıýrosynan jınaı alamyz. Sondaı ózgerister engizgeli jatyrmyz», dep bólisti spıker.
Bankrottyqty maquldamaýǵa ne sebep?
Azamattar tarapynan «bankrottyqqa qatysty ótinishterimiz qabyldanbaı jatyr» degen syńaıdaǵy shaǵym da az emes. Memlekettik kirister komıteti Bereshekpen jáne dármensiz boryshkerlermen jumys basqarmasy basshysynyń orynbasary Merýert Sısembaevanyń aıtýynsha, Memlekettik kirister komıteti ótinim berýshiniń talaptarǵa saı nemese saı emestigin aldymen Birinshi nesıe bıýrosynyń aqparatyna súıene otyryp maquldaıdy.
«Sottan tys bankrottyq rásimine tek 12 aı boıy qaryzy tólenbegen azamattar qatysa alady. Qaryz somasy 1 600 AEK-ten asyp ketetin azamattardyń ótinimderi qabyldanbaıdy. Mundaı krıterııge sáıkes kelmeıtin arnaıy toptar bar. Mysaly, azamat bank aldyndaǵy bereshegin bes jyldan asa ýaqyt boıy tóleı almaǵan jaǵdaıda oǵan qatysty 1600 AEK erejesi qoldanylmaıdy. Búginde ol – 5 mln 520 myń teńge. Al eger azamat ataýly áleýmettik kómek alatyn bolsa, onda 12 aıǵa da qaramaımyz. Tıisinshe, ótinim berýshi sońǵy 6 aı ishinde ataýly áleýmettik kómekti alǵanyn rastaýǵa mindetti. Sonymen qatar basym bóliginde múlik anyqtalyp jatyr, ol – páter, avtokólik jáne zańdy tulǵalardaǵy úlester. Jubaıynyń atyndaǵy múlikter de tekseriledi – olardyń qaı kezde nekeleskeni jáne ol múlikterdi qaı kezde satyp alǵany muqııat tekseriledi», deıdi Merýert Sısembaeva.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekterine sáıkes, azamattardyń atynda aýylsharýashylyq janýarlarynyń bar ekeni de anyqtalyp jatyr eken.
«Bas tartýǵa sebep bolǵan taǵy bir jaǵdaı – qarjy uıymdarymen birlesip boryshty retteýdi dáleldeıtin qujattardyń bolǵandyǵy. Ol qujattar – azamattyń «meniń qaryzymdy qaıta qurylymdaýdy nemese qaıta qarjylandyrýdy suraımyz» dep ótinim bildirgen aryzy jáne banktiń oǵan qatysty qandaı da bir jaýaby. Bul másele bankke jáne mıkroqarjy uıymyna qatysty», dep túsindiredi Memlekettik kirister komıtetiniń ókili.
Bankrot atanǵanǵa deıin de, keıin de arnaıy qarjylyq monıtorıng júrgiziledi. Zań júzinde qarjylyq monıtorıngtiń eki túri bar.
«Biri – boryshkerge qatysty rásim júrgizilip jatqan kezdegi monıtorıng. Ekinshisi – bankrot dep tanylǵannan keıingi úsh jyl ishinde júrgiziletin monıtorıng. Birinshisi boıynsha alty aı ishinde qarjylyq monıtorıng jasalyp, azamattyń múlki bar-joǵy, aqshalaı qarajatynyń bar nemese joq ekendigi (bul jerde áńgime myń, eki myń teńge týraly emes, banktik shottarynda jalpy nesıe beresheginiń 30 paıyzy kóleminde aqshalaı qarajatynyń bar ekendigi anyqtalady) tekseriledi. Búgingi kúnge deıin 7673 adam boıynsha qarjylyq monıtorıngtiń birinshi kezeńi júrgizildi. Ári qaraı bul derekter ókiletti organǵa joldanady», deıdi.
Qazirge deıin 224 adamda múlik bar ekeni jáne ekinshi deńgeıli bankterdegi esepshottarynda qomaqty qarajat bar ekeni anyqtalǵan. Eger esepshottaǵy aqshasy bankrottyqqa usynylyp otyrǵan qaryz somasynyń 30 paıyzynan asyp ketken jaǵdaıda ókiletti organ bul derekti sebep etip, bankrottyq rásimin toqtatýǵa quqyly.
«Rásimdi bastap qoıyp, biraq qaıtadan bas tartyp jatqan mysaldar da bar. Zań boıynsha buǵan da múmkindik qarastyrylǵan. Aryzdanyp, rásimdi toqtatý – azamattyń erkindegi sharýa. Tıisinshe mundaı aryzdy boryshkerdiń ózi ǵana emes, kredıtor da bere alady. Búginde 296 azamat boıynsha rásim toqtatylǵan. Basym bóliginde azamattar ózderi bas tartqan, alaıda kredıtorlardyń da shaǵymdanǵan negizderi bar. Kóp jaǵdaıda ókiletti organdar azamattyń ishinara nesıe somasyn tólegenin rastaıtyn derekterdi taýyp, bankrottyqty toqtatyp jatyr», dedi Merýert Sısembaeva.
Qaı óńirler belsendi?
Memlekettik kirister komıteti ókiliniń aıtýynsha, jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań qabyldanǵannan keıin qarjy ınstıtýttary da tártipti bola bastady.
«Buryn bankter adamdy múlde tyńdamaıtyn. Qazir «endi rettemesek, erteńgi kúni bankrottyqqa tapsyryp jiberer» dep rettep jatyr. Tipti klıentke eskertpeı-aq, birjaqty tártippen rettep jatqan jaǵdaılar da kezdesedi. Iаǵnı olar sondaı jolmen klıentpen jańa kelisimshart jasaıdy da, nesıeni jańa rásimdelgen sekildi etip qoıady. Mundaı jaǵdaıda tutynýshy óz nesıesi boıynsha bankrottyq rásimine júgine almaı qalady. Árıne, zań – jańa, sondyqtan ony júzege asyrý sheńberinde túrli kedergiler týyndap jatyr. Ony biz qarjy uıymdarynyń durys emes áreketteri saldarynan dep aıta alamyz», deıdi Merýert Sısembaeva.
Qarjy mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, sot bankrottyǵyna jáne tólem qabiletin qalpyna keltirýge 1200-den asa azamat júgingen.
Eń kóp bankrot atanǵan azamaty bar óńirler kóshin Almaty oblysy (801 adam), Jambyl oblysy (677 adam) jáne Almaty qalasy (606 adam) bastaıdy. Eń az bankrot dep tanylǵan adamdar Ulytaý (41), Soltústik Qazaqstan (114) jáne Batys Qazaqstan (127) oblystarynda turady.
Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zańnyń múmkinshiligin paıdalanyp, bankrot dep tanylǵan azamattardyń 58 paıyzy – er-azamattar, 42 paıyzy – áıelder. «Eń jasy joǵary bankrot dep tanylǵan azamat – 79 jastaǵy qarııa Qyzylorda oblysynda turady. Eń jasy 20 jastaǵy Almaty oblysynyń turǵyny.
Aıta keteıik, 2022 jyly 30 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyǵy týraly» zańǵa qol qoıyldy. Zań 1 qańtarda resmı túrde jarııalandy. 3 naýryzdan atalǵan Zań boıynsha bankrottyq týraly ótinish qabyldaý bastaldy.
Azamattardyń kóbi sottan tys bankrottyq prosedýrasyn qolaı kórip jatyr. Sol arqyly bank, mıkroqarjy uıymdary jáne kollektorlyq agenttikter aldyndaǵy boryshynan qutylý múmkindigi paıda bolady. Azamattar ótinishti Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy (HQKO), elektrondy úkimet portaly (eGov.kz.), e-Salyq Azamat jáne eGov Mobile mobıldi qosymshalary arqyly bere alady.
Bankrottyq talaptary
Jeke tulǵa bankrottyǵynyń úsh túrli nusqasy bar. Olar – sottan tys bankrottyq, sot bankrottyǵy jáne tólem qabiletin qalpyna keltirý prosedýrasy.
Sottan tys bankrottyq jaǵdaıynda bank, mıkroqarjy uıymdary jáne kollektorlyq agenttikter aldyndaǵy bereshekter óteledi. Sharty:
- Qaryz kólemi 5,5 mln teńgeden (1 600 AEK) aspaýǵa tıis;
- Sońǵy 12 aı boıy tólenbegen bolýǵa tıis;
- Jekemenshiginde eshqandaı múlik bolmaýy kerek;
- Bankpen zaımdy qandaı da bir retteý jasalmaǵan bolýy kerek;
Sot bankrottyǵy qaryz kólemi 1 600 AEK-ten (5,5 mln teńgeden) asatyn qaryzdar boıynsha júrgiziledi. Sot bankrottyǵynyń basty maqsaty – ótinim berýshi azamattyń múlik massasy esebinen kredıtorlardyń talabyn meılinshe maksımaldy túrde qanaǵattandyrý. Eger boryshkerdiń jalǵyz turǵyn úıi kepilde turǵan bolsa, onda kredıtor ony sot sheshimimen alyp qoıa alady. Al eger baspana kepilde turmasa, kredıtor oǵan úmit ete almaıdy. Qalǵan ótelmegen soma boryshkerde senimsizdik belgileri (múlikti nemese ol týraly málimetterdi jasyrý, jalǵan aqparat berý jáne t.b.) bolmaǵan jaǵdaıda esepten shyǵarýǵa jatady.
Úshinshi múmkindik – tólem qabiletin qalpyna keltirý prosedýrasy. Onyń sharty boıynsha azamat qaryzyn 5 jylǵa deıin bólip tóleý erejesimen jeńildete alady. Munyń nátıjesinde boryshkerge «bankrot» mártebesi berilmeıdi, sáıkesinshe bankrot bolǵan azamattarǵa qatysty týyndaıtyn zardaptarǵa ushyramaıdy.
